# willem.com, full corpus (fy)

Generated 2026-10-20T08:11:21+00:00. 206 posts, newest first. Source: https://willem.com

---

## Minskewurk

*Yndustry en tsjinstferlening, mei de minske yn it sintrum* · 2026-10-19 · https://willem.com/fy/2026-10-19_minskewurk/

De measte websites dy't ik hjir de lêste tiid sjen litten haw, wiene restaurants, kroegen en winkels. Mar in soad fan myn wurk is foar minsken waans fakmanskip net yn in menu of in winkelwein past: in metaalbedriuw yn Mijdrecht, in gerdinatelier yn Hegelsom, de ynspekteurs fan de hysbalken fan Amsterdam en in relaasjeterapeut yn Krommenie. Dit berjocht lit fjouwer fan harren sjen. Harren wurk is minskewurk. De website hat mar ien taak: harren yn it sintrum sette.

## Minskewurk
Ferline jier skreau ik dat [de takomst fan AI minsklik is](https://willem.com/en/2025-09-24_the-future-of-ai-is-human/): wiere oandacht fan in meiminske is wat bysûnders, dreech te kopiearjen mei in kompjûter. In jier letter docht in grut part fan myn wurk troch aginten. Se oersette, skriuwe koade, kontrolearje siden, lêze logs. En hoe mear de masines kinne, hoe mear it minsklike part opfalt.

Tink oan de lasser dy't wit wannear't in naad goed is. De naaister dy't in weeffout sjocht foardat se knipt. De ynspekteur dy't seit goedkard of ôfkard, en it ek sa mient. De terapeut dy't harket nei wat net sein wurdt. Dat is fakmanskip dat do net opskriuwe kinst: kennis, oardiel en smaak, opboud oer jierren. Do kinst it net downloade, en nimmen wol dat in chatbot it docht.

Wêr past in website dan yn? De webtechnology is flink foarútgien: siden dy't foarôf makke wurde en yn in eagwink laden binne, strukturearre gegevens foar sykmasines en AI, fideo sûnder spiler fan in tredde partij, aginten dy't de ynhâld bywurke hâlde. Mar dy technology moat wêze as it ljocht en it lûd fan in teater. Do fernimst it allinnich as it mislearret. De minsken steane yn it sintrum.

Hjir binne fjouwer fan harren.

## Korver: metaal sûnt 1905
Op 5 juny 1905 begûn Dirk Korver as doarpssmid fan Mijdrecht. Hjoed rint de fjirde generaasje [Korver](https://korverbv.nl/): stiel, roestfrij stiel en aluminium op maat, fan ien stik oant searjes, mei in eigen fiberlaser en CNC-bûgmasines. Wat net op in masinelist stiet, binne de minsken. Se tinke mei mei de klant, fan tekening oant produkt, en in soad opdrachten geane deselde dei de doar út.

![Lassen yn de Korver-fabryk yn Mijdrecht. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/9bcdc340fc25.webp)

Fotograaf [Kevin Middelkoop](https://kevinmiddelkoop.nl) hat de fabryk fêstlein, sa neame se it sels. Syn foto's en in reel fan 60 sekonden binne it gesicht fan de side: de reel draait op de thússide, vonken en al. Fjouwer kollega's, Britt, Jaime, Bart en Patrick, fertelle yn [koarte films](https://korverbv.nl/vacatures/) hoe't it is om by Korver te wurkjen, mei Nederlânske en Ingelske ûndertitels. De einskermen fan dy films wize nei de fakatueres, sadat dat adres foar altyd berikber bliuwt.

![korverbv.nl op de laptop en de tillefoan: de reel draait efter de kop](https://willem.com/global/images/abe9a9c66af1.webp)

Frank Korver wurket de side sels by: fakatueres, portfolio, de folchoarder fan de tsjinsten, alles út de Lemmid Manager. Elke bewarring publisearret de side binnen sekonden opnij, en nije foto's wurde automatysk op maat makke en optimalisearre foar de side. Lytse dingen, mar se litte Frank syn eigen wurk dwaan yn stee fan te striden mei in CMS.

| | korverbv.nl |
|---|---|
| Sûnt | 1905, fjirde generaasje |
| Siden | 16 |
| Fideo | Reel op de thússide, fjouwer kollegafilms mei ûndertitels |
| Foto's | Mear as 100, de measten fan de shoot yn de fabryk |
| Bywurke troch | Frank sels, yn de Lemmid Manager |
| PageSpeed, tillefoan | 100 · 100 · 100 · 100 |
| PageSpeed, laptop | 100 · 100 · 100 · 100 |

[action1]

## Atelier aan Huis: gerdinen sûnt 1962
Yn 1962 naaide mefrou Salet-Robat gerdinen yn har kelder. Hjoed rint har pakesizzer Christel mei har man Marco Niehsen CM-Gordijnconfectie yn Hegelsom, en Marco's soan Kevin is de folgjende generaasje: hy is de adviseur dy't by dy thús komt. It atelier is 800 m² grut, hat sa'n fyftjin fakminsken, in knipetafel dy't gerdinen oant seis meter heech perfekt rjocht knipt, en ljochtkisten yn de tafels, sadat in weeffout te sjen is foardat der knipt wurdt. Harren webshop is Curtain Company.

![In donker gerdyn ûnder de naaimasine yn it atelier yn Hegelsom](https://willem.com/global/images/4d498eea0ee4.webp)

Guon minsken wolle de stof yn har eigen ljocht sjen foardat se bestelle. Foar harren makke ik [Atelier aan Huis](https://atelieraanhuis.nl/): Kevin komt by dy thús mei stalen en mjit elk finster sels út. Hy wurket ien doar fan de naaitafel ôf, dus as it atelier in fraach hat oer dyn bestelling, is dat yn in pear stappen regele. De side hat ien taak: in fergees thúsbesite.

![atelieraanhuis.nl: by dy thús metten, makke yn Hegelsom](https://willem.com/global/images/af9a896b6c46.webp)

Efter dy ien knop sit de [hiele kolleksje](https://atelieraanhuis.nl/collectie/): alle 282 produkten fan de webshop mei harren priis, en [útwurke foarbylden](https://atelieraanhuis.nl/prijzen/) berekkene mei de eigen priiskalkulator fan de shop. By elke build kontrolearret de side har priisformule tsjin dy kalkulator, sadat in priis op de side nea in gok is. Ien beoardielingssifer slacht fjouwer boarnen fan beoardielingen byinoar: 9,6 út 232 beoardielingen. En de [projekten](https://atelieraanhuis.nl/projecten/) litte wiere huzen sjen dy't it atelier oankleed hat.

| | atelieraanhuis.nl |
|---|---|
| Sûnt | 1962, in famyljeatelier |
| Siden | 24 |
| Katalogus | 282 produkten mei priis, syngronisearre út de webshop |
| Beoardielingen | 9,6 út 232, fjouwer boarnen yn ien sifer |
| Wurkgebiet | 116 plakken binnen 30 km fan Hegelsom |
| PageSpeed, tillefoan | 99 · 96 · 100 · 100 |
| PageSpeed, laptop | 100 · 96 · 100 · 100 |

[action2]

## Hanebalk: de hysbalken fan Amsterdam
Sjoch omheech yn it sintrum fan Amsterdam en do sjochst se ûnder elke gevel: de hysbalken, *hanebalken* yn it pleatslike taaltsje. Minsken ferhúzje noch hieltyd harren meubels troch it finster, en in balke dy't brekt is in echt gefaar foar elkenien dy't derûnder stiet. [Hanebalk](https://hanebalk.nl/) ynspektearret en beheart se, allinnich mei it ûnôfhinklike ynspeksje-ynstitút Aboma. It oardiel is altyd dúdlik: goedkard of ôfkard.

![It Hanebalk-testgewicht op de keisteantsjes by de Oude Kerk, en in Aboma-ynspekteur by in hysbalke](https://willem.com/global/images/8246b02e197c.webp)

Efter Hanebalk sitte Allard, Bas en Frans, en harren team. Frans hat de deistige lieding, en hy skriuwt sels foar de side: hy mailt teksten en foto's fan de strjitte, en se geane deselde dei live, direkt nei produksje. Syn wurden binne de ynhâld. De [kennisbank](https://hanebalk.nl/kennis/) beäntwurdet de fragen dy't elkenien stelt: [is in ynspeksje ferplicht](https://hanebalk.nl/kennis/is-een-hijsbalk-keuring-verplicht/), wa is oanspraaklik nei in ûngelok, wat kostet it. Earst koarte antwurden, boarnen derby. Dit is de soart ynhâld dy't in chatbot oanhellet, en sûnt [SEO dea is](https://willem.com/en/2026-04-19_seo-is-dead/), is dat wêr't minsken no freegje.

![hanebalk.nl: fersekere feilich gebrûk, op de laptop en de tillefoan](https://willem.com/global/images/dca77a409cb9.webp)

De âlde side wie in WordPress-tema dat by elke side 1,7 MB stjoerde, hast allegear opmaak. De nije stjoert dêr in fraksje fan, hat gjin cookies en gjin tracking, en lit it AT5-televyzjereportaazje fan de eigen server sjen.

| | hanebalk.nl |
|---|---|
| Ynspeksjes | Allinnich mei Aboma |
| Siden | 19 |
| Kennis | Fiif antwurdartikels, 11 fragen beäntwurde |
| Parse | AT5, De Telegraaf, Cobouw, Stedenbouw |
| Bywurke troch | Frans, per e-mail, direkt nei produksje |
| PageSpeed, tillefoan | 99 · 100 · 100 · 100 |
| PageSpeed, laptop | 100 · 100 · 100 · 100 |

[action3]

## Bij mij relatietherapie: in feilige plak
Marcella Hagenaar helpt sûnt 2008 pearen, yn har praktiken yn Krommenie en Zwanenburg. Se is psychologe, EFT- en Imago-relaasjeterapeut en skematerapeut. "Bij mij is het goed" is hoe't se de namme fan har praktyk útleit: by my is it goed. Do krigest oandacht en feiligens, hokker ferhaal do ek hast, en se konfrontearret dy noch hieltyd mei dyn eigen gedrach.

![De praktykromte: twa stuollen, blommen en deiljocht](https://willem.com/global/images/f768d28c1567.webp)

It fak fan in terapeut spilet him ôf yn in keamer mei twa stuollen. Fan bûten kin nimmen it sjen, dus lit [de website](https://bijmijrelatietherapie.nl/) har sels prate. Yn [Marcella vertelt](https://bijmijrelatietherapie.nl/marcella-vertelt/) leit se yn sân koarte fideo's út wat se yn har praktyk sjocht, mei in transkripsje dêr't do op klikke kinst om nei elke sin te springen. 71 kliïnten fertelle har eigen ûnderfining, wurd foar wurd. Elk tema, fan [hieltyd rûzje](https://bijmijrelatietherapie.nl/hulp-bij/steeds-ruzie/) oant in affêre, hat in eigen side, en elk plak om har twa praktiken hinne ek.

![bijmijrelatietherapie.nl op de laptop en de tillefoan](https://willem.com/global/images/aca6adacd443.webp)

De side gie op 22 septimber live op in eigen domein. De deis dêrop kaam de earste yntakeaanfraach binnen. Dêr is in website foar.

| | bijmijrelatietherapie.nl |
|---|---|
| Sûnt | 2008, twa praktiken yn Noard-Hollân |
| Siden | 114 |
| Fideo | Sân films mei klikbere transkripsjes |
| Ûnderfinings | 71 kliïntferhalen, wurd foar wurd |
| Fragen | 34 beäntwurde |
| PageSpeed, tillefoan | 100 · 100 · 100 · 100 |
| PageSpeed, laptop | 100 · 100 · 100 · 100 |

[action4]

## It poadium
Alle fjouwer sites rinne op deselde motor: it [Lemmid Platform](https://lemmid.nl/en/), mei elke side foarôf generearre. Dat makket se fluch, skaalber en effisjint om te draaien, sûnder plugins dy't bywurke wurde moatte of in databank dy't brekke kin. Elke side hat in eigen ûntwerp, makke foar de eigen minsken, en in eigen taal: it blau fan it Korver-logo, linnen en salie foar it atelier, de read-wite feiligensstreep fan it Hanebalk-testgewicht, de waarme kleuren fan Marcella's logo.

De PageSpeed-rigen yn de tabellen hjirboppe lêze prestaasje · tagonklikheid · bêste praktiken · SEO, mjitten mei Lighthouse, de motor efter Google's PageSpeed Insights, op de thússide fan elke side. Sa fluch komme dy thússiden oan op in tillefoan:

| | Earste ynhâld | Grutste ynhâld | Data |
|---|---|---|---|
| [korverbv.nl](https://korverbv.nl/) | 0,9 s | 1,4 s | 5,3 MB, mei de fideoreel |
| [atelieraanhuis.nl](https://atelieraanhuis.nl/) | 1,3 s | 2,1 s | 2,9 MB |
| [hanebalk.nl](https://hanebalk.nl/) | 0,9 s | 2,0 s | 0,7 MB |
| [bijmijrelatietherapie.nl](https://bijmijrelatietherapie.nl/) | 0,9 s | 1,3 s | 0,2 MB |

*Lighthouse 13.5, mobyl profyl, mediaan fan trije runs per side, 19 oktober 2026.*

Ik bou sites lykas dizze foar fakminsken, makkers en praktiken fan elke grutte. [Stjoer my mar in berjocht](https://willem.com/en/#contact) as dyn wurk ek in poadium fertsjinnet.

## Konklúzje
De masines wurde alle wiken better, en dêr bin ik bliid mei: se dogge it wurk dat nimmen dwaan wol. Mar de lasser, de naaister, de ynspekteur en de terapeut dogge wat gjin masine kin. In goede website konkurrearret net mei harren. It set it ljocht oan en makket plak.

---

## Ynteraktyf webdesign

*Mar, is it ek aardich?!* · 2026-10-18 · https://willem.com/fy/2026-10-18_ynteraktyf-webdesign/

In website hoecht gjin brosjuere te wêzen dêr't do foarby skrolst. Hieltyd faker meitsje ik ynteraktive websites, siden dêr't do mei spylje kinst: in globe dy't do draaist, keunstwurk dat plak makket foar dyn finger, gebouwen dy't harsels bouwe en lytse minskjes dy't weromprate. Yn dit berjocht lit ik fjouwer fan harren sjen!

## Spylje
Minsken ûnthâlde wat se oanrekke hawwe. In side dy't antwurdet op dyn mûs of finger noeget dy út om rûn te sjen, wat te besykjen, in bytsje langer te bliuwen. Dat wie eartiids dreech: komplekse 3D-technology, trage chips yn tillefoans, in batterij dy't leechrint... lestich! Mar troch ekstreme optimalisaasje en automatisearre AI-pipelines kin ik de lat no in stik heger lizze! NO KIN IT, IT KIN ECHT!!

Sjoch de film hjirûnder om it yn aksje te sjen:



## In globe foar kardiology
[gpcardio.org](https://gpcardio.org/en/) is it Global Primary Care Cardio Network: lêzingen, rjochtlinefernijings en in oersjoch fan de literatuer oer hert-, nier- en metabolike soarch, foar húsdokters. De thússide is in globe fan stippen mei de oanslutne ferienings fêstpind op harren lannen. De nijste lêzingen en fernijings draaie der as kaarten omhinne. Sleep de globe en de wrâld draait, tik op in kaart en de lêzing giet iepen, kies in chip en allinnich de fideo's bliuwe oer. BAM, DE HIELE WRÂLD! No, DAT is foarm jaan oan in wier globale ambysje!

![gpcardio.org: sleep de globe en de nijste lêzingen draaie mei; tik op ien en it giet iepen](https://willem.com/global/images/8fd47fd1a37f.webp)

[action1]

## Keunstwurk dat rint
Foar in sportevenemint makke ik it keunstwurk fan de ûntwerper libben, mei 3D-shaders en WebGL. By de start barste de banen út it ovaal, folge troch confetti. De halftone-stippen reagearje op dyn finger of mûs, de banen sprinte as do skrolst, de sporten racen nei in finish mei elke kear in oare winner, en in gigantyske klok telt ôf nei de iepeningsdei. De libbene tekening komt foar 99,3% fan de piksels oerien mei it orizjinele keunstwurk, mar is _teminsten_ 300% aardiger troch de ynteraktiviteit!

![It keunstwurk, libben makke: de start, de stippen dy't reagearje op in finger of mûs, de wurden en de race](https://willem.com/global/images/043d88dd9515.webp)

## Gebouwen dy't harsels bouwe
Foar in yngenieursburo foar gebouwen en ynstallaasjes falle fjouwer tuorren ferdjipping foar ferdjipping op har plak. In scanline kleuret dan elke ferdjipping nei de steat dêr't se yn is, en it byld komt ta rêst yn griene dakken: de duorsume einsituaasje. Beweech dyn mûs en it toaniel draait mei dy mei. Fierderop rinne alle tsjinsten lâns it boupreses op ien horizontaal spoar, en trije ringen skowe byinoar as do skrolst. Dynamyk yn _fêste_ aktiva? GJIN PROBLEEM!

![Ferdjipping foar ferdjipping, dan de scan: elke ferdjipping krijt de kleur fan har steat](https://willem.com/global/images/5691f6a2e646.webp)

## Lytse minskjes
Foar in tsjinst foar arbeidsgesûnens joech ik de persoan yn harren logo in gesicht. Hâld de mûs oer ien en hy sjocht om 'e hoeke, tik derop en hy springt, dûnset of falt om en komt wer oerein, mei wat te sizzen. Se reine de side yn as do skrolst, en in hiele mannichte sortearret himsels yn 20, 60 en 20 prosint: ôfwêzigens mei in medyske oarsaak, mei persoanlike omstannichheden, en mei in oarsaak yn de organisaasje.

![Tik op in kollega: elkenien hat wat te sizzen](https://willem.com/global/images/886e5604e762.webp)

De pakketadviseur stelt fjouwer fragen. Mei elk antwurd feroarje de lytse minskjes: mear kollega's, flexwurkers, en wa't him sykmeldt giet lizzen. It advys lit sjen wat elk pakket per jier kostet, en do kinst it direkt nei de oanmelding nimme of om in telefoantsje freegje. Sykte en ôfwêzigens binne gjin wille, mar in figuerke dat omfalt is des te grappiger, en _dy_ laits jout in oars serieus foarstel syn positive effekt.

![Fjouwer fragen, ien advys: wa't him sykmeldt giet lizzen](https://willem.com/global/images/67fc011c74e2.webp)

## Fluch wylst it beweecht
Ik bou dit op jierren ûnderfining mei spieltechnology: fan [Snake '97](https://willem.com/en/2026-02-25_three-games-in-three-weeks/) oant [Protect Your Eggs](https://willem.com/en/2026-09-13_protect-your-eggs/), in spultsje dat ik makke mei myn bern fan sân, en [trainingsdata yn 3D](https://willem.com/en/2025-03-10_workout-data-in-3d/). De 3D-toanielen wurde tekene yn in worker njonken de side, sadat de side sels frij bliuwt om te reagearjen. Se tekenje allinnich as der wat feroaret en rêste in sekonde nei de lêste oanrekking. De lytse minskjes binne gewoan SVG en CSS. Efter elk 3D-toaniel sit in stilsteand byld, foar de earste werjefte, foar tillefoans dy't it net tekenje kinne, en foar besikers dy't leaver minder beweging hawwe. Gjin framework en gjin skript fan in tredde partij: de trije konseptsiden weagje tusken 0,15 en 0,46 MB.

Mjitten mei Lighthouse, it ark efter Google's PageSpeed Insights, prestaasje op de thússide, tillefoan / laptop:

| | Prestaasje | Grutste ynhâld (tillefoan) |
|---|---|---|
| [gpcardio.org](https://gpcardio.org/en/) | 96 / 100 | 2,9 s |
| It sportevenemint | 99 / 100 | 1,8 s |
| It yngenieursburo | 100 / 100 | 1,4 s |
| De tsjinst foar arbeidsgesûnens | 99 / 100 | 2,1 s |

*Lighthouse 13.5, mediaan fan trije runs per side, 18 en 19 oktober 2026.*

## Konklúzje
Is it ek aardich?! Dat bleau in wize heechlearaar my freegjen oan de [Universiteit](https://willem.com/en/about/). Dy 'les' pas ik no mei in soad wille ta: ynteraktyf webdesign is mear as in bytsje fersiering. It giet om optimisme en in bliuwende ynfloed dy't spilet mei natuerlike nijsgjirrigens! Wolst do ek meitinke oer de kreative mooglikheden, in side dy't minsken oanreitsje _wolle_? Stjoer my mar [in berjocht](https://willem.com/en/#contact)!

---

## De Keunst fan Byld

*Wat net yn it byld is, telt like swier* · 2026-10-17 · https://willem.com/fy/2026-10-17_de-keunst-fan-byld/

Geweldige bylden binne wichtich. Yn in tiidrek fan AI-slop moat de minske opfalle, it produkt moat opfalle, de produksje moat opfalle. Myn broer Kevin Middelkoop makket al mear as tweintich jier foto's, en hieltyd faker ek films. Yn dit berjocht set ik syn wurk yn it sintrum!

## It each
In goede foto is in kar. Wat der op stiet, en krekt safolle wat der net op stiet: in line dy't wat skeef rint, in kabel op de flier, in rommelige hoeke, in auto op de ferkearde plak. Kevin sjocht dy dingen foardat er de knop yndrukt. Hy is geduldich en presys, en hy wurket mei deiljocht en sterke mobile flitsers om de kleuren wier te hâlden en de materialen prate te litten.

Hy learde my sels hoe't do in foto op de goede wize rjochtsje moatst: earst ien sterke line yn it midden, dan de fertikalen, en pas dan, as it echt past, de horizontalen. In foto dy't hast rjocht is, sjocht der slimmer út as ien dy't nea oanrekke is. Dat is it soarte detail dat nimmen fernimt, oant it ferkeard is.

![1.287 foto's fan kevinmiddelkoop.nl yn ien byld. Foto's: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/c0ca586d88e9.webp)

## Nederlânske loften
Mei syn Leica M11 wurket Kevin oan in projekt fan in protte jierren: Nederlânske loften. Gjin minsken, gjin gebouwen, allinnich loft en in tinne strook lân. De wolken dogge it praten. Al dy loft, en elke wolk sit PRESYS op syn plak!

![Nederlânske loften, in projekt fan in protte jierren op de Leica M11. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/09bf1ccf777c.webp)

![Allinnich loft en in tinne strook lân. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/6c05d76ea8d9.webp)

## Romte en sfear
Kevin groeide, lykas ik, op om it ynterieurbouwbedriuw fan ús heit: ynspirearjende ynterieurs en bysûndere details fan jongs ôf oan. Do sjochst it yn syn wurk. In [filla oan it wetter](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2023-06-24_architectural-photography-of-a-villa/), in [eardere wettertoer](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-02-21_before-after-virtual-tour-redevelopment-of-former-water-tower-in-mijdrecht/) feroare yn wurkplakken, in trep rjocht fan boppen sjoen.

![In swartklaaide filla oer de fiver. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/d18c50cfe846.webp)

![In eardere wettertoer, omheech sjoen. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/65d20c7fbb2f.webp)

![In wenteltrep, rjocht fan boppen. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/b09b4adea748.webp)

![In swart plafond mei koperen hingljochten. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/3b7dde17744c.webp)

![In mei hout beklaaide bar mei messing kroanluchters. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/c22fdd762928.webp)

## Smaak
Foar [Eetcafé 't Pakhuis](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-03-26_homepage-reel-and-photography-for-restaurant/) yn Amsterdam makke er de gerjochten, it ynterieur en in thússide-reel yn ien kompakte sesje. Foar in bakkerij fotografearre er [fjouwer winkels](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-10-31_corporate-photos-google-street-view/) en harren taarten, brea en gebak. Do rûkst it hast.

![Eetcafé 't Pakhuis yn Amsterdam. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/b1011f147d53.webp)

![Gebak by de bakkerij. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/00c82dd909bf.webp)

## Film
Hjir is in montage fan wat bylden fan Kevin, mei in winkelsintrum dat in nije flier krijt, de dunen en greiden fan Terschelling, dûkers by in slus, de blomkeap by nacht, Eetcafé 't Pakhuis en drones oer de moarnsmist.



Sjoch hjir de folsleine films:

| Film | Doer | Datum |
|---|---|---|
| [Timelapse fan in flierrenovaasje](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-07-03_timelapse-sequence-floor-renovation/) | 2:12 | 3 july 2024 |
| [Duorsumensfilm op Terschelling](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-08-25_sustainability-film-on-terschelling/) | 4:00 | 25 augustus 2026 |
| [Ûnderwetterynspeksjes fan in slus](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-11-29_corporate-film-about-underwater-inspections/) | 2:46 | 29 novimber 2024 |
| [De blomkeap foar PP Flowers](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-09-09_corporate-film-for-pp-flowers-at-the-flower-auction/) | 1:27 | 9 septimber 2026 |
| [Thússide-reel foar Eetcafé 't Pakhuis](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-03-26_homepage-reel-and-photography-for-restaurant/) | 0:36 | 26 maart 2026 |

Efter elke opname sit in ferhaal. Dûkers dy't [de muorren en doarren fan in slus ynspektearje](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-11-29_corporate-film-about-underwater-inspections/). De [blomkeap](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-09-09_corporate-film-for-pp-flowers-at-the-flower-auction/) yn Aalsmeer. In [timelapse](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2024-07-03_timelapse-sequence-floor-renovation/) fan in winkelsintrum dat in nije flier krijt. En op Terschelling dronepiloaten dy't de greiden ôfsykje nei de [nêsten fan kwetsbere fûgels](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-08-25_sustainability-film-on-terschelling/), sadat se beskerme wurde kinne foardat it gers meand wurdt. In nêst mei aaien, ferburgen yn it gers. Dat is de opname!

![Dronepiloaten yn de moarnsmist op Terschelling. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/36a716ea568a.webp)

![In nêst mei aaien, ferburgen yn it gers. Foto: Kevin Middelkoop](https://willem.com/global/images/0571a07da7e2.webp)

De reel en de fjouwer kollegafilms op [korverbv.nl](https://korverbv.nl/) binne ek fan him, lykas ik skreau yn [Minskewurk](https://willem.com/en/2026-10-19_human-work/).

## Snake '97
Kevin is ek dejinge dy't de skerpe makrofoto's fan de âlde tillefoans foar Snake '97 makke. Dy foto's binne noch hieltyd it spultsje: mear as 41 miljoen downloads, en miljoenen minsken drage in kopy fan myn âlde tillefoan yn de bûse, fotografearre troch myn broer. It hiele ferhaal stiet op de [making-of-side](https://snake97.com/making-of/). 41 miljoen downloads, IEN FOTOGRAAF!

![De tillefoans fan Snake '97: de makrofoto's fan Kevin binne it spultsje](https://willem.com/global/images/e573234db237.webp)

## AI en fakmanskip
Ik bou de hiele dei mei AI, en ik leau dat it kreativiteit en fakmanskip stimulearje kin. It nimt it saaie wurk ôf en lit mear tiid oer foar wat wichtich is. Mar it each bliuwt minsklik: witte wat do wei litte moatst, wachtsje op it goede ljocht, de frjemde line sjen foardat in oar it docht.

Kevin hâldt sosjale media mei opsetsin op ôfstân, en skriuwt oer syn eigen wurk yn syn [updates](https://kevinmiddelkoop.nl/en/updates/). Lês [Wat dochst do eins, Kevin?](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-02-26_what-do-you-actually-do-kevin/), of hoe't er in [camera obscura fan in kartonnen doaze](https://kevinmiddelkoop.nl/en/2026-08-12_solar-eclipse-through-diy-camera-obscura/) boude om de sinnefertsjustering te sjen. Nijsgjirrigens heart by it fakmanskip.

| | Kevin Middelkoop |
|---|---|
| Fotografy | Ynterieurs, arsjitektuer, horeka, bedriuwen |
| Film | Bedriuwsfilms, aftermovies, timelapses, drone |
| Ek | 360-graden firtuele rûnliedingen, Google Street View |
| Ûnderfining | Mear as 20 jier, eigen bedriuw sûnt 2009 |
| Wurket út | Nieuwveen, benammen de Randstêd, ek yn it bûtenlân |

## Konklúzje
Bylden binne it earste wat minsken fan dyn wurk sjogge, lang foardat se in wurd lêze. Lit se telle! Sykje do foto's of film dy't dyn minsken, dyn produkt of dyn romte opfalle litte? Sjoch ris nei it wurk fan Kevin en bel him.

[action1]

---

## De webwinkel fan de folgjende generaasje

*Echte ynhâld, agents dy't helpe en in statyske motor* · 2026-10-16 · https://willem.com/fy/2026-10-16_de-webwinkel-fan-de-folgjende-generaasje/

Tom en Melanie Alaerds ferkeapje wetterfilters út Hegelsom, mei in 9,9/10 út hast twatûzen beoardielings. Tegearre hawwe wy in twadde winkel iepene, foar hiel Europa: waterfilterhouse.com. Dit berjocht lit sjen wat it ta in webwinkel fan de folgjende generaasje makket: echte ynhâld, agents dy't helpe, en de statyske motor fan Lemmid Store dêrûnder.

## In winkel foar Europa
Sûnt de simmer wurkje ik mei Tom oan it fynber meitsjen fan syn kennis, foar minsken en foar AI. Dat begûn mei Helder, in side fol earlike gidsen oer wetter, skreaun tegearre mei Tom en in wyklikse redaksjonele agent. Dizze wike diene wy de folgjende stap: in winkel fan ús eigen, allinnich wetterfilters, foar de Europeeske merk, ûnder in eigen namme. Sa waard waterfilterhouse.com berne, "by alternatievemiddelen.nl". Trije talen fan dei ien ôf: [Ingelsk](https://waterfilterhouse.com/en/), [Dútsk](https://waterfilterhouse.com/de/) en [Nederlânsk](https://waterfilterhouse.com/nl/).

[action1]

![Ien winkel, trije edysjes: Ingelsk, Dútsk en Nederlânsk, op de tillefoan](https://willem.com/global/images/f7b14193e47b.webp)

## Echte ynhâld
In goede webwinkel is gjin katalogus, it is in persoan dy't do fertrouwe kinst. Tom jout sels antwurd op filterfragen, per tillefoan en op WhatsApp, en dy kennis is it hert fan de winkel. Dus de winkel is boud om syn wurden hinne, net om stockfoto-slogans.

De winkel hat in yntegreare [produktfinder](https://waterfilterhouse.com/en/product-finder/). Fjouwer koarte fragen, en it jout it advys dat Tom en Melanie sels jaan soene, mei de foarried en priis fan hjoed. It helpt elke besiker it filter te finen dat by syn of har behoeften past, en it nimt in stoarm fan mails, WhatsApps en berjochten mei deselde standertfragen, fan Tom en Melanie ôf.

![De produktfinder: fjouwer koarte fragen, it eigen advys fan Tom en Melanie](https://willem.com/global/images/c6826a66b296.webp)

![It antwurd: de bêste oerienkomst earst, mei de foarried en priis fan hjoed](https://willem.com/global/images/a1852703ce6e.webp)

[Elke kategory](https://waterfilterhouse.com/en/shop/waterfilter/) hat filters dy't út de produkten sels komme: oantal minsken, kapasiteit, hichte, diameter, kleur, merk. Allinnich filters dy't it oanbod echt ferdiele wurde toand, yn de folchoarder dy't Tom frege hat. Produktsiden drage de spesifikaasjes, de foto's, de krekte eleminten en reserveûnderdielen, en as Tom in fideo oer it produkt makke hat, stiet dy der sa.

![Filters dy't út de produkten sels komme, hjir op BOROUX, op de laptop en op de tillefoan](https://willem.com/global/images/0f3cfe6273af.webp)

![In produktside: spesifikaasjes, foto's, foarried en de krekte ûnderdielen, op de laptop en op de tillefoan](https://willem.com/global/images/45a9d6f44ae5.webp)

## Tom leit út
Tom hat in YouTube-kanaal mei koarte fideo's: hoe't men in elemint op gong bringt, [hoe't men de reade kleurstoftest docht](https://waterfilterhouse.com/en/tom-explains/how-to-do-the-red-dye-test/), hoe't it dûsfilter wurket. Tsien fan harren steane no op de winkel sels, ûnder [Tom leit út](https://waterfilterhouse.com/en/tom-explains/), elk mei in eigen side. Mar twa hawwe spraak. De oare acht binne muzyk mei Nederlânske tekst yn it byld. Dus de agents lústeren dêr't Tom praat, lêzen de tekst yn it byld frame foar frame dêr't er dat net docht, en skreaune Ingelske en Dútske ûndertitels dy't bûten de Nederlânske tekst bliuwe. In Dútske besiker folget Tom no yn it Dútsk.

![Tom leit út: syn eigen fideo's op de winkel, mei Ingelske en Dútske ûndertitels](https://willem.com/global/images/b2d8e76084ab.webp)

Dêromhinne sitte [23 gidsen](https://waterfilterhouse.com/en/guides/), [84 antwurden yn de FAQ](https://waterfilterhouse.com/en/faq/), [merkesiden](https://waterfilterhouse.com/en/brand/boroux/) dy't elk model njonken inoar sette op syn echte hichte, en [51 hantlieddingen en labrapporten](https://waterfilterhouse.com/en/manuals/). Alles bliuwt op de side. Dit is ynhâld dy't in chatbot oanhellet as immen freget [hokker wetterfilter te keapjen](https://willem.com/en/2026-04-19_seo-is-dead/).

![Echte ynhâld: in earlike keapgids en 84 antwurden yn de FAQ](https://willem.com/global/images/7dedad6f04e5.webp)

![De Dútske edysje, en in merkeside mei elk model njonken inoar op syn echte hichte](https://willem.com/global/images/622ea2a72f82.webp)

## In statyske motor
Dêrûnder draait de motor fan Lemmid Store, it bestelplatfoarm dat ik oer de jierren [boud haw](https://willem.com/en/2021-01-31_building-a-product-platform/) en dat elke moanne tûzenen bestellingen ferwurket. Elke side wurdt foarôf generearre: 462 siden yn trije talen, opnij boud as der wat feroaret, en elk oere mei farske foarried. In side antwurdet yn likernôch in tsiende sekonde. Der is net ien fersyk oan in tredde partij, gjin trackers, gjin cookiemuorre.

Metten mei Lighthouse, de motor efter PageSpeed fan Google, op de thússide fan in typyske WooCommerce-WordPress-winkel en op waterfilterhouse.com. Elke sel toant mobyl / buro.

| | Typyske WooCommerce-WordPress-winkel | waterfilterhouse.com |
|---|---|---|
| Prestaasje | 55 / 72 | **100 / 100** |
| Tagonklikens | 80 / 82 | **90 / 93** |
| Bêste praktiken | 100 / 100 | **100 / 100** |
| SEO | 92 / 92 | **100 / 100** |
| Earste ynhâld op it skerm | 3.7 s / 1.0 s | **1.1 s / 0.3 s** |
| Grutste ynhâld op it skerm | 19.8 s / 4.8 s | **1.5 s / 0.5 s** |
| Byte levere | 7.2 MB / 8.4 MB | **0.9 MB / 1.0 MB** |
| Fersiken | 240 / 242 | **26 / 27** |

*Lighthouse 13.5, mediaan fan trije runs per side, 16 oktober 2026.*

De winkelwein libbet yn de browser. By de kassa berekkenet de server elke bestelling opnij, oant op de sint, mei Tom's eigen ferstjoertarieven per lân, en jout it dan troch oan Mollie. In betelle bestelling komt binnen sekonden yn it bestelburo telâne, klear om te printsjen, yn te pakken en te ferstjoeren. De klant krijt in befêstiging yn syn eigen taal.

![De winkelwein: Tom's eigen ferstjoertarieven per lân, by de kassa opnij berekkene troch de server](https://willem.com/global/images/151b73114163.webp)

## Agents dy't helpe
De fertaling fan in hiele winkel is in klassike taak dêr't nimmen nocht oan hat. De backend fan Lemmid Store koördinearret dat wurk oer lokale modellen en frontier-modellen. Elk fjild giet troch automatyske kontrôles: deselde links, deselde struktuer, deselde prizen. Slimme staveringskontrôles litte merknammen sa't se binne, sadat Badger yn it Dútsk nea Dachs wurdt.

Oare agents hâlde de winkel yn libben sûnder dat immen sjocht: foarried elk oere, de produktfinder elke dei, elke wike in nije gids foar Tom om goed te keuren. En de winkel praat foar masines like dúdlik as foar minsken. In folsleine [masinelêsbere edysje](https://waterfilterhouse.com/agents/) mei produkten, foarried, gidsen en antwurden wurdt njonken de siden publisearre, it diel fan it web dat [de agents lêze](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/).

![Foar de masines: in lêsbere yndeks fan de hiele winkel, en llms.txt](https://willem.com/global/images/d412c89e59e6.webp)

## Dyn winkel
Wy wurkje mei in ferskaat oan technologyen en kinne besteande webwinkelopsets ymportearje yn it Lemmid Platform. Stjoer my gerêst [in berjochtsje](https://willem.com/en/#contact) as do mear witte wolst.

## Konklúzje
De webwinkel fan de folgjende generaasje begjint mei de echte kennis fan de eigner, draait op in statyske motor dy't fluch en rêstich is, en hat agents dy't de klok rûn helpe. Tom bliuwt dwaan wat allinnich Tom kin: minsken helpe oan skjin wetter. Gean gau sjen, en bestel miskien in filter.

---

## Outcast 99

*In hobbyprojekt oan de râne fan wat mooglik is* · 2026-10-12 · https://willem.com/fy/2026-10-12_outcast-99/

Outcast (1999) is in keunstwurk, en ien fan myn alderleafste spultsjes ea: Cutter Slade, de planeet Adelpha, de voxel-lânskippen en de orkestrale soundtrack. Yn trije dagen, mei in team fan AI-aginten, brocht ik it native nei myn Linux-laptop, iPad, iPhone en Apple Vision Pro, yn stereoskopysk 3D. In hobbyprojekt, neat te keap, skreaun mei djip respekt foar de minsken dy't it makke hawwe, en foar elkenien dy't noch altyd dreamt fan Adelpha.

## In keunstwurk, syn tiid foarút
Outcast waard makke troch Appeal yn Belgje en útbrocht yn 1999. It wie jierren foarút op syn tiid. In frije, libbene iepen wrâld, twa jier foar Grand Theft Auto III. In lânskipsmotor dy't heuvelend lân, reflektearjend wetter, skerptediepte en bump mapping folslein yn software tekene, op in Pentium III. In soundtrack fan Lennie Moore, útfierd troch it Symfony Orkest fan Moskou en koar, yn in tiid dat orkestrale spultsjemuzyk seldsum wie. GameSpot neamde it it aventoerespultsje fan it jier.

En dan is der de AI. Appeal boude dêr in eigen motor foar, GAIA neamd: Game Artificial Intelligence with Agents. Elke ynwenner fan Adelpha wie in set autonome aginten mei feardichheden as sicht, harksin en akrobatyk, dy't gearwurken en sels konkurrearren om in taak klear te krijen. Soldaten blaze op harren hoarn, besykje dy yn de flank te nimmen en sykje nei dy as do ferdwynst. De Talan ûnthâlde hoe't do se behannele hast, en helpe dy of keare dy de rêch ta. Sels it bewarjen fan it spultsje is part fan de wrâld: do kniipst yn dyn Gaamsaav, hy glimt en makket in lûd, en de wachten komme sjen. Yn 1999!

Ik kocht it destiids, mear as ien kear. Jierren letter kochten de oarspronklike oprjochters, Yann Robert, Franck Sauer en Yves Grolet, de rjochten werom en boude it spultsje út de oarspronklike boarnekoade opnij op as Outcast 1.1, mei hegere resolúsjes en rendering op meardere threads. Dat is de ferzje dy't ik op GOG opnij kocht, en dêr't dit projekt fan útgiet. As do it nea spile hast: [keapje Outcast 1.1 op GOG](https://www.gog.com/en/game/outcast). En as do sjen wolst wêr't Adelpha hinne gie, is der Outcast: A New Beginning, makke troch deselde studio yn 2024.

![Outcast 1.1 yn myn GOG-kolleksje. Keapje dyn eigen kopy!](https://willem.com/global/images/57ac1a74f76e.webp)

Lit ik fan it begjin ôf dúdlik wêze: dit is in persoanlik hobbyprojekt, in earbetoan. De port is net útbrocht en sil dat ek net wurde sûnder de offisjele goedkarring fan de makkers. Gjin koade, gjin spultsjegegevens en gjin analyze ferlit myn hûs. Do hast altyd dyn eigen kopy fan it spultsje nedich.

## Cutter, myn âlde freon
It begûn op in snein moarn op myn Framework 12 mei Omarchy Linux. Outcast 1.1 rûn ûnder Wine, in kompatibiliteitslaach foar Windows-programma's, op sa'n 21 frames per sekonde. It wie in skoftke lyn dat ik myn freon Cutter Slade sjoen hie. Doe kaam de fraach: hoe fier kinne wy gean?

![Cutter Slade op myn Framework 12, de earste moarn](https://willem.com/global/images/c1f4dd5d4a2c.webp)

Fierder as ik tocht. Yn stee fan it spultsje te emulearjen, makken de aginten fan it Windows-programma portabele C-koade: in statyske werkompilaasje. Elk fan de 66.968 funksjes waard C, sa'n 48 MB. Dêrom hinne sit in mei de hân skreaune runtime dy't de rol fan Windows spilet: ûnthâld, bestannen, threads, DirectInput, DirectSound, it grafyske finster. GJIN WINE, GJIN EMULATOR!

![Praten mei Zokrym, native op Linux: gjin Wine, gjin emulator](https://willem.com/global/images/50bb348d92e5.webp)

## Hoe it liften wurket
De lifter lêst elke x86-ynstruksje en skriuwt de C dy't krekt itselde docht. Dat klinkt ienfâldich oant do in motor tsjinkomst dy't sa tûk is as dy fan Appeal. Dy brûkt MMX- en SSE-ynstruksjes foar syn lânskippen, x87-driuwende komma mei eigen ôfrûningswizen (de earste native build hie kleurglitches oant dy modellearre waarden), en 62 plakken dêr't de koade himsels oanpast wylst er draait, in klassike trúk út in tiid dat elke syklus telde. Al dy dingen hiene eigen útwreidingen nedich boppe op de open source lifter dêr't wy mei begûnen. Om wis te wêzen dat de C docht wat de prosessor die, is elke ynstruksjefoarm dy't it spultsje brûkt, test tsjin in CPU-emulator, op Intel en op ARM.

De muzyk blykte ien opname fan 68 minuten te wêzen dy't de motor yn tiidbereiken ôfspilet, mei eigen fades. Dus de runtime krige in lyts ferfanger foar de Windows-medialaach dy't dy bereiken ôfspilet yn de lûdsmixer. De earste kear dat de soundtrack fan Lennie Moore werom kaam yn de native build, wie it aardich epysk.

Fluchheid kaam út mjitten, elke stap. Twa hotspots op de haadthread fan it spultsje krigen in native ferfanger: de dekompressor foar de gegevenspakketten fan it spultsje en de routine dy't de loft skildert (2,15 ms del nei 0,37 ms per frame, byte foar byte kontrolearre tsjin it orizjineel oer 1.200 frames). MMX waard echte fektorkoade. En Outcast 1.1 ferdielt syn rendering al oer meardere threads, in grutte reden wêrom't it fleant op moderne chips. Op de Framework 12 gie it spultsje fan 21 frames per sekonde ûnder Wine nei sa'n 76 native. Op de iPad Pro spilet it op sa'n 90.

## In team fan aginten
Neat hjirfan is mei de hân typt. Trije Claude Code-sesjes wurken gear as in lytse studio: ien op de Linux-laptop foar de werkompiler en de runtime, ien op de MacBook foar Xcode en de builds foar iPad, iPhone en Vision Pro, en ien op de masine yn myn homelab dy't de oare twa koördinearre en dei en nacht notysjes trochstjoerde. Ik spile, testte en besleat. It is deselde multi-agint-opset dy't de native ûntwikkelpipelines oanstjoert dy't ik boude foar apps lykas [Contact](https://willem.com/en/2026-10-02_the-idea-factory/), en Outcast joech it hurder te dwaan as alles foarhinne. Der sit in moaie symmetry yn: in spultsje wêrfan't de personaazjes yn 1999 troch aginten oanstjoerd waarden, nei nije apparaten brocht troch aginten yn 2026.

![Dei ien: in pear kear fan myn stoel falle](https://willem.com/global/images/9e837c8a8158.webp)

Dat betsjut ek tokens. Nei sân oeren non-stop iterearjen wie it 180 miljoen, oan it ein fan dei ien 278 miljoen, en op dei trije mear as 1,4 miljard. Safolle foar in lyts hobbyprojekt. Mar ik learde in hiel soad oer spultsjemotoren, ynteraksje en de werynterpretaasje fan in keunstwurk.

## Fluchheid is it konsept
In spultsje dêr't do troch in wrâld hinne bewegest is in bysûnder soarte software. Yn in webside giet in pear millisekonden fertraging net op. Yn in spultsje fielst do elk fan harren: de besturing wurdt sompich, de kamera bliuwt efter, de magy is fuort. Dat learde ik mei [Thinc Ahead 3D](https://willem.com/en/2026-09-21_thinc-ahead-3d/) en [Protect Your Eggs](https://willem.com/en/2026-09-13_protect-your-eggs/).

Yn firtuele realiteit is de marzje noch lytser. Op de Vision Pro moat it byld dyn holle folgje, beide eagen hawwe in eigen ôfbylding nedich, en elke stotter giet rjocht nei dyn mage. Dat easket it alderbêste fan in ûntwikkelpipeline: elk frame mjitte, nea riede, en de wei werom iepenhâlde. Elke optimalisaasje hat in skeakel dy't it orizjinele gedrach werombringt, byte foar byte.

## Adelpha yn 3D
Outcast tekent ien plat byld per frame. Om stereoskopysk 3D te krijen gongen de aginten yn it ûnthâld fan it spultsje sykjen en fûnen wat de motor fan Appeal foar elke piksel bewarret: syn ôfstân, rjocht njonken syn kleur. Dêrmei bout de GPU in byld foar elk each: elke piksel skoot nei links of rjochts nei syn djipte, de gatten wurde fol, en de HUD bliuwt op skermdjipte. It kostet sa'n 1,2 ms per frame op de GPU, en de lânskippen út 1999 hawwe ynienen echte djipte.

![It earste native doek op Apple Vision Pro](https://willem.com/global/images/1ea693607bb7.webp)

![It doek yn myn keamer, mei it native menu derneist](https://willem.com/global/images/ea8f59bfb335.webp)

Sjoch de opname hjirûnder: Outcast op Apple Vision Pro, spile mei in PlayStation 5 DualSense.



Op de Vision Pro rint it spultsje as in native visionOS-app. It doek hinget yn dyn keamer yn 3D, en yn de ymmersive modus omjout de eigen loftpanorama fan it spultsje dy as in koepel dy't mei Cutter mei draait. Under de moannen fan Adelpha stean is frij yntins, en ik hâld derfan.

![Ymmersive modus: de loft fan Adelpha rûnom, moannen ynbegrepen](https://willem.com/global/images/dbbb348ba424.webp)

![Ymmersive modus op in tropysk eilân fan Adelpha](https://willem.com/global/images/1d63f95ce9c8.webp)

## In native ynterface
Stereo hat in knelpunt: it spultsje tekent syn menu's en petearteksten yn itselde platte byld, dus yn 3D wurde se oer it toaniel ferspraat. De iennige betrouber oplossing wie om de ynterface in eigen laach te jaan. De runtime lêst de eigen petearen, rêchsek, notysjes, wapens, kaart en menu's fan de motor, en de apps tekenje se native: echte knoppen dêr't do op tikje, nei sjen of mei de controller kieze kinst. De wurden, de karren en de logika bliuwe fan Appeal, mei deselde toan en tempo. De rêchsek ken alle 105 itemsoarten, mei de eigen ikoanen en byskriften fan it spultsje.

![In petear, mei de native tekstlaach yn grien](https://willem.com/global/images/46ab191f899d.webp)

![De petearkring as echte knoppen](https://willem.com/global/images/79878a433d26.webp)

![It wapenskerm, native tekene](https://willem.com/global/images/7f866a2c1bd1.webp)

Sels de letters binne fan it spultsje sels: it orizjinele bitmaplettertype fan 1999, oertekene yn gladde fektorkonturen, mei it systeemlettertype foar de lytse tekst.

![Fjouwer manieren om it lettertype fan 1999 oer te tekenjen: de gladde kontoer wûn](https://willem.com/global/images/3d2c4faac33f.webp)

## Besturing
Elk apparaat spilet oars, dus elk apparaat krige eigen besturing:

- **iPad:** de trackpad fan it Magic Keyboard draait de kamera, it toetseboerd beweecht Cutter. Haal it toetseboerd ôf en binnen sekonden ferskynt in oanrekkingslaach: in stick om te bewegen, in kykstick dy't trochdraait as do him oan de râne fêsthâldst, en knoppen foar aksje, fjoer, sprong en mikke.
- **iPhone:** oanrekking, yn lânskip, mei de native ynterface ôfstimd op in lyts skerm.
- **Vision Pro:** de PlayStation 5 DualSense, mei PlayStation-symboalen op de knoppen en de touchpad-klik foar de kaart.
- **Linux:** toetseboerd en mûs, lykas yn 1999.

![De PlayStation 5 DualSense, de controller foar Vision Pro](https://willem.com/global/images/35c299f24ea4.webp)

## Ien bewarring, elk apparaat
Ik wol op de laptop ophâlde mei spyljen en trochgean op de iPad, of yn de headset, sûnder dêr oer nei te tinken. Dus bouden de aginten in save-syncer: in lytse tsjinst op game.willem.com dy't de nijste bewarring bewarret. Kniip yn de Gaamsaav en de bewarring giet mei, kontrolearre mei in SHA-256-hash; by it starten helet it spultsje in nijere bewarring fan in oar apparaat en giet troch krekt wêr't do bleaun wiest, sa't de "Continue"-knop fan de GOG-launcher docht. De nijste bewarring wint altyd en de skiednis bliuwt bewarre. It wurket om't de bewarringsbestannen op elk apparaat byte foar byte itselde binne: de motor is oeral deselde.

![Trochgean wêr't do bleaun wiest: deselde bewarring op de iPad](https://willem.com/global/images/9be1d1853f05.webp)

## Ien koadebasis, fjouwer platfoarms
De C-runtime wurdt dield: Linux op de haadtûke, Apple op in eigen tûke dy't de haadlinie folget. De iPad en iPhone diele ien app; de Vision Pro hat in eigen native app yn Swift en RealityKit om deselde motor hinne. De namme Outcast 99 is in knik nei myn eigen spultsjes Snake '97 en Block 89.

| Apparaat | Spilet mei | Fluchheid |
|---|---|---|
| Framework 12, Linux | Toetseboerd en mûs | Sa'n 76 fps (Wine: 21) |
| iPad Pro M4 | Trackpad, toetseboerd of oanrekking | Sa'n 90 fps |
| iPhone | Oanrekking | Soepel, yn lânskip |
| Apple Vision Pro | DualSense | Stereoskopysk 3D, ymmersive loft |

## Konklúzje
Dit projekt is in leafdesbrief oan in spultsje dat noch altyd as magy fielt, 27 jier letter. Alles wat it bysûnder makket wie der yn 1999 al: de wrâld, de aginten, de muzyk, it ferhaal. Alles wat ik die, wie it nei nij glês dragen. Tank, Yann Robert, Franck Sauer, Yves Grolet en elkenien by Appeal foar it meitsjen fan Outcast. As do Adelpha noch nea besocht hast, is no in goede tiid: keapje it spultsje, draai de muzyk lûd, en groet de Talan fan my. Ulukai, IN 3D!

[action1]

---

## De ideefabryk

*Contact: ien app tusken minsken en de masine* · 2026-10-02 · https://willem.com/fy/2026-10-02_de-ideefabryk/

Myn mail, WhatsApp en Signal wenje no yn ien app dy't ik sels boud haw. Ik haw him Contact neamd. It is gjin chatapp en gjin AI-app, it sit earne tusken beide yn. Doe't ik yn myn notysjeboek besocht te tekenjen wat it is, kaam der in fabryk út. Dit berjocht ferklearret dy tekening, begjinnend mei in puzel.

## In puzel foar de klasse
Op de skoalle fan Jurre begjint de dei mei in "binnenkomer", in lytse iepeningsaktiviteit, en elk bern is om de beurt. It berjocht dat hy oan de beurt wie kaam binnen fia de WhatsApp-groep fan syn klasse. Dus ien jûn gong Jurre sitten en makke syn eigen: njoggen stipkes, en in rigel. *"Je moet elk stipje in een eigen vakje hebben, maar je mag maar twee vierkanten tekenen."* Elk stipke yn in eigen fakje, mar do meist mar twa fjouwerkanten tekenje.

![De puzel fan Jurre: de rigel boppe, njoggen stipkes, en ien fan de oplossingen](https://willem.com/global/images/889fb8df30c3.webp)

Hy woe kopyen, in skjinne foar elkenien. Ik naam in foto, dy't binnen sekonden yn myn eigen fotobibleteek thús telâne komt. Yn Contact iepene ik in sesje en typte wat ik woe: nim de lêste foto, meitsje in side mei de tekst en de lege puzel om út te printsjen, sûnder de oplossing. Earst ien side.

De agent wist net wêr't de printer stie. It scande it netwurk, fûn in Canon dy't út wie, fertelde my dat, en wachte oant ik him oansette. Ûnderweis fûn it it oarspronklike berjocht fan de klassegroep yn Contact's eigen WhatsApp-argyf, dus it wist wêrfoar de side wie.

![De sesje yn Contact: de agent siket de printer, ik fertel it wat it meitsje moat](https://willem.com/global/images/ea5a9de4ee70.webp)

![Printe, op in printer dy't nimmen hjirfoar ynsteld hie](https://willem.com/global/images/0a21a7e90d9f.webp)

De earste side kaam bleek út, ien patroan wie hast leech. De agent fûn in printmodus dy't noch djip swart joech, en doe kamen de kopyen út. Binnen in oere lei der in stapel op tafel: it lege fjouwerkant, de njoggen stipkes, de rigel yn in fatsoenlik lettertype. De oare moarns naam Jurre se mei nei syn klasse.

![It resultaat: de puzel sûnder de oplossing, klear om út te dielen yn de klasse](https://willem.com/global/images/6e1857001d6f.webp)

In dy lytse jûn sit alles yn. Immen hat in idee. It komt binnen, immen beslút dat it der docht, in masine mei genôch kontekst en enerzjy makket der in ding fan, en it ding giet werom nei de minsken. Dat is de fabryk.

## De tekening
![De tekening út myn notysjeboek: minsken, ideeën, triage, de masine mei syn skoarstien, en de lange pylk werom](https://willem.com/global/images/4141316c89cd.webp)

Links: **minsken**. Se hawwe **ideeën**, en dy komme yn alle foarmen: in mail, in WhatsApp, in stimberjocht, in skermôfbylding, in skets op in blêd papier.

Dan **triage**, de trechter. Net alles hat my nedich, en net alles hat my no nedich. Contact lêst alles wat ynkomt op de masine yn it homelab: myn eigen hardware, saaie Debian, offline. It sortearret wat my nedich hat fan wat wachtsje kin, en groepearret berjochten yn petearen per persoan of per ûnderwerp, út hokker app se ek komme. Minder apps, minder gedoch, mar mear kontekst en mear kontrôle.

![Contact op de laptop, hjir mei foarbyldgegevens: wat my nedich hat, konsepten, en in petear mei in konsept-antwurd dat wachtet](https://willem.com/global/images/fd8daf1ef843.webp)

Dan de masine sels: **skepping plus kontekst**. In sesje is in agent dy't oan ien ding wurket, begûn út in petear mei ien tik. Wat it goed makket is net it model, it is de kontekst dy't it krijt. Myn notysjes en regels. Elke logrigel fan al myn apps en kompjûters, goed mear as in miljoen sinjalen per dei. De fotobibleteek. Klantbestannen en dokumintearre boarnekoade. It petear dêr't it út kaam. De masine wit wêr't it stiet foardat it begjint.

Boppe-oan sit de skoarstien: **enerzjy, yn tokens, rekenkrêft en ûnthâld**. Dit is it diel dat nij is. Kontekst wie eartiids in steapel dokuminten. Mei genôch enerzjy wurdt it floeiber, do kinst it foarmje. Freegje it, skriuw it om, meitsje der in side, in prototype of in print fan.

![De skoarstien, metten: tokens per model](https://willem.com/global/images/e9cadf805898.webp)

Ik sil earlik wêze oer de skoarstien. Guon wiken ferbrûke wy miljoenen tokens oan ien funksje, en ik wit net altyd oft it it wurdich wie. Lit it protokol sjen dat ik gjin kosten of muoite sparje om [software-gefoel](https://willem.com/en/2026-09-21_thinc-ahead-3d/) efternei te jagen. Mar in fabryk mei in skoarstien en sûnder meter is wat do yn de gaten hâlde moatst.

Út de masine komme **artefakten**: in konsept-antwurd, in foarbyldside, in prototype, in printe puzel, in website, in spultsje. Nora woe ek in spultsje. Se tekene in reinbôge en fertelde my oer in ienhoarn op in skateboard dat kleuren sammelet yn in pluzige wrâld fan wolken, en dat waard it spultsje. Deselde fabryk, oare ynput.

![Nora's ynput foar har spultsje: in reinbôge, wolken en kleuren om te sammeljen](https://willem.com/global/images/59cb55865344.webp)

![Nora dy't it spultsje spilet dat út har tekening kaam](https://willem.com/global/images/1728c8bd5444.webp)



![Noch in produkt fan deselde fabryk: de muzykapp, native op iOS en op Android](https://willem.com/global/images/15b61a0e54c2.webp)

En dan de lange pylk ûnderoan: **feedback**. Ideeën, artefakten en produkten geane werom nei de minsken. In konsept-antwurd giet werom nei de klant, nei't ik it lêzen en goedkard haw op myn tillefoan; Contact stjoert sels nea wat. De puzel gie werom nei de klasse. Wat minsken der oer sizze komt wer binnen oan de lofterkant, en de loop slút.

## Gjin chatapp, gjin AI-app
Der binne apps foar minsken: Teams, Slack, WhatsApp. Der binne apps foar AI. Contact is gjin fan beide. It sit tusken harren, op harren en yn harren, op de krusing fan minske en masine. It is makke om dingen te meitsjen, en om te learen wylst do it docht. As it wurket merk ik it amper: in berjocht komt binnen, in sesje pakt it op, in konsept wachtet as ik sjoch.

It draait as native app op de iPhone, de Vision Pro en de laptop, dy't allegear ien idee diele fan wat in petear en in sesje binne. Op de Vision Pro sweve de sesjes njonken inoar, in tige moaie manier om meardere streamen wurk tagelyk te besjen. Op de iPhone is it de hiele dei by my. In pear wiken lyn skreau ik oer it meitsjen fan [myn eigen Android](https://willem.com/en/2026-08-31_my-own-custom-android/); dêr learde ik hoe fier do komst sûnder it bestjoeringssysteem oan te reitsjen, as do de gegevens, de skermen en it konsept sels hast. Contact is wat der út dy les kaam.

## It dreechste wurd
As meitsje goedkeap en fluch is, is it dreech diel nee sizze. Op in stuit frege ik myn beskoattelskerm de steat fan de fabryk te toanen: wat op my wachtet, hokker sesje in fraach hat. It waard boud, ik haw it 's jûns op myn tillefoan test, en it wurke. Ik seach der nei en besleat dat it foar my net nuttich wie. Werom nei gewoane notifikaasjes, deselde jûn, neat efterlitten.

![It eksperimint mei it beskoattelskerm: boud, test, en deselde jûn wer útset](https://willem.com/global/images/4b43c3b7030d.webp)

Myn persoanlike refleksje helpt hjir. Skriuwe yn it notysjeboek makket sichtber wat ik wichtich fyn: privacy, it gefoel fan software, en de regel "das Beste oder nichts". Dy regel liedt frijwat faak ta "nee". In net-dwaan-kar is in echte kar, en no't hast alles makke wurde kin, is it miskien de wichtichste.

## Konklúzje
Contact is in lytse fabryk. Minsken en harren ideeën geane yn, triage beslút wat der docht, in masine mei kontekst en enerzjy makket wat, en it giet werom nei de minsken. De trúk is net it model, it is de kontekst. En de moed om fuort te smiten wat do makke hast as it net goed genôch is.

As dyn postfek dus fielt as in steapel berjochten, is it miskien in steapel ideeën dy't op in fabryk wachtsje.

---

## Thinc Ahead 3D

*In kantoar, in doaze foam darts en in kartonnen mei-eigner* · 2026-09-21 · https://willem.com/fy/2026-09-21_thinc-ahead-3d/

Myn frou Ellen wurket by Thinc Ahead, in eveneminteburo yn Eindhoven. Earder makke ik foar har ferjierdei in muntendozer-spultsje, en har kollega's fûnen it sa moai dat se der ien fan harsels woene: in kado foar harren wurkjouwer Niels, dy't it bedriuw yn 2012 begûn en ek gau jierdei hie. Yn dit berjocht lit ik sjen hoe't wy fan in echt gebou, echte minsken en NERF-gewearen in 3D-multiplayerspultsje makken!

[action1]



## De opdracht
Ellen joech my trije yngrediïnten. Ien: op elk buro by Thinc Ahead leit in Nerf-gewear... en dy wurde brûkt! Twa: Esther, de mei-eigner, is op ferlof, dus it team hie in libbensgrutte kartonnen Esther makke. Se ferskynt dêr't do it it minste ferwachtest! Trije: it gebou sels, in bakstiennen gebou yn it sintrum fan Eindhoven mei fjouwer ferdjippings, in draaitrep en in geheimsinnige reade kluisdoar yn de kelder.

It idee skreau himsels. Niels en ik binne likernôch like âld, wy hawwe beide de tiid fan Doom en Duke Nukem 3D meimakke. Dus: in first person shooter yn har eigen kantoar, mei foamdarts, foar oant tolve spilers. Mei bots, sadat it kantoar nea leech is. Mei kartonnen Esther dy't om de hoeke opdûkt. Dames en hearen, dit is Thinc Ahead 3D.

## Wat Ellen sammele
Ellen rûn mei har tillefoan troch it gebou. Se kaam werom mei 65 foto's, per keamer neamd, de fjouwer plattegrûnen mei maten yn millimeters, foto's fan de Nerf-blasters op de houten flier, en it printbestân fan de kartonnen Esther. De portretten fan it team en it logo kamen fan harren eigen websites.

![De foardoar op nûmer 128: Ellen's foto links, it spultsje rjochts. Wurk yn útfiering, lykas elke skermôfbylding hjir](https://willem.com/global/images/7f17a7d38691.webp)

## Fan millimeters nei in kaart
Mei in bytsje ûnderfining yn [retrospultsjes](https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/) hie ik gau it boarnemateriaal omset yn 3D-keunst as wie it 1996. In lege ynterne resolúsje dy't mei hurde pixels opskaald wurdt, tekstueren fan 64 by 64, gjin ljocht, gjin skaden. Dy styl is ek it plan foar snelheid: ik woe dat elkenien spylje koe, fan in âldere smartphone oant de krêftige kantoar-Macs.

De plattegrûnen waarden in kaart yn echte meters, likernôch oardel kear opskaald, want 450 fjouwerkante meter is krap foar tolve minsken dy't op Doom-snelheid rinne. Mei AI-agents haw ik de gameplay automatysk test, mei tests dy't kontrolearje dat elke plak yn it gebou berikber is. Fan de kelder oant it dak, ynklusyf de skûlplakken yn de húskes en de garaazje.

![De efterkant fan it gebou: de skoarstien, de brânlieder en de oanbou. Yn it spultsje waard de ljedder in trep, sadat elkenien him brûke kin](https://willem.com/global/images/a54b216cd4c4.webp)

## Ellen resinsearret it kantoar
Ik liet Ellen in skermopname sjen. Har antwurd wie ien sin: op de earste ferdjipping hearre de reade muorre en de muorre mei de rugbyspilers oan de oare kant. Se hie gelyk, en net allinnich dêr. (Se hat trouwens altyd gelyk... mar dat is in oar ferhaal.) Mei in pear iteraasjes waard de grafyk better en krekter. Wat is links fan de kamera, wat rjochts, wat derefter? Sûnt dy tiid krijt in keamer syn oriïntaasje út teminsten twa foto's foardat der wat op in muorre komt. De muorreskilderingen sels binne Ellen's foto's: rjochtmakke, ferlytse nei pixels en hongen dêr't se hearre.

![IT STARTS HERE, de reade muorre yn de boardroom. De muorre yn it spultsje is Ellen's eigen foto, rjochtmakke en ferlytse nei pixels](https://willem.com/global/images/69199a926695.webp)

![CREATE A LEGACY op de earste ferdjipping, nei't Ellen derop wiisd hie dat it oan de oare muorre hearde](https://willem.com/global/images/056399b80676.webp)

## De minsken
Tolve kollega's, tolve sitten. Harren portretten waarden gesichten fan 48 pixels yn 24 kleuren, lykas it gesicht yn de statusbalke fan Doom. Dyn gesicht sjocht om him hinne, skrikt en sjocht der slimmer út as dyn enerzjy sakket. De lichems binne blokken yn de kleuren dy't minsken yn har portret drage, en elkenien krige in eigen holle: in keale kroan mei in griis ringetsje, in pet, krollen, in hynstesturt, in burd.

Esther is net te kiezen. Se is it karton. Har standee is snien út it echte printbestân, platte as in planke, mei in útklapber fuotsje, en se dûkt krekt om de hoeke op fan wêr't do bist. Har reitsjen is trije punten wurdich, de gouden tsien. Op de doaze stiet se njonken Niels as co-star: as harsels, yn karton.

![It team: harren portretten boppe, deselde tolve yn it spultsje ûnder, mei de twa kantoarkatten en kartonnen Esther op har útklapber fuotsje](https://willem.com/global/images/4b62011b0aa3.webp)

Der is in oankundiger, lykas yn Unreal Tournament, mar it is in kantoar. Fiif op in rige is PROMOTIE! Tsien is MEDEWERKER VAN DE MAAND! Wa't dyn rige ferbrekt, krijt ONTSLAGEN! En as do de kantoarkat treffest: NIET VOOR DE POES! De kat is okee, it is foam. De stim is ien kear generearre en giet mei it spultsje mei as lytse audiobestannen.

It kantoar hat in narrowcastingskerm, in pronkstik fan Niels sels. Ellen stjoerde in skermôfbylding derfan. Elk skerm yn it spultsje lit no de live ranglist sjen yn dy selde yndieling, ynklusyf de echte oankommende jierdagen! Narrowcasting yn it spultsje! Wy gean folslein de rûnte om, minsken!

![Links in diel fan it echte Kantoor Live-skerm yn de hal, rjochts it skerm yn it spultsje: deselde yndieling, mar it lit sjen wa't foarop leit](https://willem.com/global/images/33a5124520a9.webp)

De auto's bûten binne de auto's fan it team, per model en kleur. En ja, der is in ultra massale, oerdreaune foamkanon mei seis rinnen, en as do dy te lang op in parkearre auto rjochtest, rekt de auto yn brân! De oankundiger hat dêr ek in rigel foar: DAT WORDT FIETSEN!!!

![De parkearplak: de eigen auto's fan it team, nûmerboerden ûndúdlik makke, en deselde rige yn it spultsje, per model en kleur](https://willem.com/global/images/f9883e702cfe.webp)

![DAT WORDT FIETSEN! De foamkanon, in auto dy't krekt yn brân gien is, en it wrak dat delkomt](https://willem.com/global/images/af440de05b8a.webp)

## Keysies en Touchies
By in first person shooter is _hoe't it fielt_ tige wichtich. De bestjoering, de snelheid, it rjochtsjen. Super wichtich om goed te krijen, want as it min spilet is it nocht gau fuort.
Dat freget in soad iteraasjes. Earst wiene de bots te goed en koe ik se net reitsje. No giet in bot del nei ien treffer fan in minske, wylst in bot fiif treffers nedich hat om in minske út te skeakeljen. Sa hâlde wy teminsten in bytsje it gefoel fan de baas te wêzen oer AI en bots! Spilers mei in toetseboerd en in gewoane mûs hawwe in oar ynteraksjemodel as de minsken mei in oanreitskerm. Ik haw beide wizen tige wiidweidich spile, wat late ta ferskate ferienfâldigingen en fersnellingen. As do it spultsje startst krijst in koarte útlis oer hokker toetsen of dielen fan it oanreitskerm wat dogge.

![MEDEWERKER VAN DE MAAND! Tsien op in rige, yn pixelletters mei konfetti](https://willem.com/global/images/8e2761d68bed.webp)

![Op in tillefoan: de earste seis sekonden litte sjen wêr't dyn tommen hinne gean. Gjin knoppen, de rjochter tomme rjochtet, skeat en bliuwt fjoer jaan](https://willem.com/global/images/0a5170a0834e.webp)

## Live
It spultsje is no te spyljen, live op in eigen adres: [thincahead-3d.dsd164.com](https://thincahead-3d.dsd164.com/), troch deselde cloud-stack as [Protect Your Eggs](https://willem.com/en/2026-09-13_protect-your-eggs/): in lytse server yn myn homelab, efter de cloud. It draait yn de browser op in laptop, in tablet of in tillefoan. Kies dyn favorite kollega en druk op play!

![De souder mei de pingpongtafel. Reitsje it dartboerd hjirboppe en in Ingelske dartsoankundiger ropt hûndert tachtich](https://willem.com/global/images/c4def7e49c9a.webp)

## Konklúzje
Wat in tiid om yn te libjen. In cross-platform 3D-multiplayer first person shooter is no in kado dat do foar dyn jierdei krije kinst, op maat makke fan in echt kantoar mei echte kollega's! Te gek! Net sa lang lyn hiest do hjirfoar in budzjet fan miljoenen nedich hân. En hoewol dat budzjet fan miljoenen noch altyd wolkom is (ha!), wurde de kosten fan dit soarte technology dúdlik leger. Ik tink wol dat minsklike omtinken foar details nedich bliuwt: it makket it ferskil tusken in grappige gimmick en wat echt kreas is.

---

## Protect Your Eggs

*In spultsje bouwe mei myn soan fan sân* · 2026-09-13 · https://willem.com/fy/2026-09-13_protect-your-eggs/

Op snein 13 septimber hawwe myn soan Jurre (7) en ik in spultsje boud. Hy spilet Roblox op syn iPad, ik woe sjen wat der bart as in bern sels in AI-agent stjoert. Oan it ein fan de jûn wie der in resultaat: in multiplayer-spultsje, Protect Your Eggs. Dit berjocht giet oer hoe't dat gie, wat it spultsje docht, en wa't wannear oernaam.

[action1]

## De prompt
Ik makke in lyts begjin mei in ienfâldige prompt: _litte wy in spultsje meitsje dat in mingsel is tusken Minecraft, Flappy Bird en Roblox's Steal an Egg_. Yn HTML5 en Three.js, want ik wit dat dat op elk platfoarm goed draait, fan in Linux-laptop oant in iPad. De agent wie Claude Code op de Framework 12 mei Omarchy, deselde [masine](https://willem.com/en/2026-09-09_omascribe/) dêr't ik dizze oantekeningen op skriuw. Tweintich minuten letter wie der in blokkich fjild mei fjouwer basissen, in merk mei aaien yn it midden, bots dy't stelle, en in spiler dy't flapt as in fûgel. It draaide út in bestân op skiif, gjin server, neat ynstallearre.

Dat wie myn diel. Doe gong Jurre sitten.

![Snein middei: Jurre by de Framework 12, dy't sels de folgjende ferbettering typt, syn iPad op de flier njonken him](https://willem.com/global/images/834b8c06c7d1.webp)

## Jurre nimt it toetseboerd
Hy wit mear fan Roblox as ik, dus hy typte de ferbetterings sels. Letterlik: in jonge fan sân oan it toetseboerd fan in Linux-laptop, dy't yn syn eigen wurden typt wat er tocht dat moai wêze soe. Dat do wachten keapje kinst. Dat der mear meunsters binne hoe heger it nivo is. Dat der sneon moarns om njoggen oere admin abuse is by in tongerbui. Dat do in rinbân keapje kinst oant nivo 100, en in slot dat elkenien út dyn basis hâldt mar dy ek tsjinhâldt aaien te pakken. Letter: mytyske, geheime, ivige en godlike aaien, en dat do kieze kinst hoe lang in rûnte duorret.

Dit is ien gefal dêr't programmearjen yn natuerlike taal wint. Hy ferwurdet de meganiken dy't er moai fynt, en in pear minuten letter besykje wy se. De echte oefening foar him is de wurden fine: wat is der mis, wat koe better, wat soe geweldich wêze. Ik tink dat dy feardigens ek bûten spultsjeûntwikkeling tige nuttich is.

![De earste ferzje op it skerm: in blokkich fjild, fjouwer basissen, aaien op de merk, bots ûnderweis om te stellen](https://willem.com/global/images/557cc803d362.webp)

## Tolve minuten
Ik stie fersteld fan de snelheid. Hy net. Healwei de middei, wylst de agent it spultsje foar multiplayer opnij skreau, siet er te suchtsjen: wy wachtsje al _tolve_ minuten, heit, dit duorret sa lang. Perspektyf feroaret gau. Foar my is tolve minuten foar in spultsjeserver science fiction. Foar him is it de tiid tusken in idee en it momint dat er it spylje kin, en dat fielde stadich. Yn [Rapid Iteration in Agentic Loops](https://willem.com/en/2026-04-30_rapid-iteration-in-agentic-loops/) skreau ik dat de loop sa koart mooglik wêze moat. In bern fertelt dy itselde sûnder de teory.

![De iPad, syn manier fan spyljen: oanreitsbestjoering oer wifi fan de masine yn it homelab, op de flier en op de bank](https://willem.com/global/images/f560d662d5b1.webp)

## Op de iPad
Hy woe oanreitsbestjoering, want sa spilet er. Dus setten wy in lytse server op de masine yn it homelab op en spilen it spultsje oer wifi op syn iPad, mei in thumbstick yn Roblox-styl en in grutte sprongknop. Dat makke it spultsje ek ta wat it no is: echte multiplayer. Oant acht spilers, lege plakken folle troch bots, en as de earste minske in keamer mei allinnich bots ynkomt, start de rûnte opnij sadat it doel, as earste nivo 10, earlik is. Hy testte, ik reparearre. De oerslaknop fan de tutorial dy't neat die op de iPad, de winkelknoppen dy't ûnder de bestjoering ferdwûnen, in blauwe balke ûnderoan it skerm. De opwining by it debuggen is enerzjy jouwend.

![YOU WIN: nivo 10 helle, de earste kear dat er de bots ferslein hat](https://willem.com/global/images/e6ad951d80de.webp)

## Heit nimt oer
In spultsje dat allinnich op de laptop op de salontafel draait is in boartersguod. In spultsje mei in iepenbier adres is in produkt, en dy stap die ik. De jûn gie op oan de dingen dy't in bern net sjocht: in namme, útsocht troch Jurre, en in logo. In domein, protect-your-eggs.dsd164.com, en deselde cloud-opset dy't ik foar myn oare lytse apps brûk. In side oer privacy en bernefeiligens, skreaun sadat in bern it lêze kin: gjin gegevensferzameling, gjin chat, rûge nammen wurde automatysk ferfongen, gjin accounts, gjin reklame, gjin oankeapen. In lyts ikoantsje sadat it fêstmakke wurde kin op in thússkerm. Metriken, sadat ik sjen kin hoefolle minsken spylje en hoe't de server it hâldt. Net it moaie diel, mar it diel dat it echt makket.

![Jurre wint! De rûnte dy't er fan de bank ôf spile wylst ik de útslachskerm op de laptop seach](https://willem.com/global/images/619bcbd9ec76.webp)

## It spultsje
[Protect Your Eggs](https://protect-your-eggs.dsd164.com/) is ienfâldich. Pak aaien op de merk yn it midden, draach se nei hûs, set se yn dyn nêsten. Aaien yn dyn nêsten leverje munten op. Munten folje dyn nivobalke en keapje wachten, ekstra nêsten, flappen, learzens, in gruttere basis, in hammer en de rinbân. Oaren stelle fan dy, do stelst fan harren. Elk nivo foeget in meunster ta. Tongerbuien bringe ekstra aaien en bliksem. ADMIN ABUSE bringt fyftjin sekonden moanne-swiertekrêft, aairein of reuzen. Rûnten duorje fiif minuten, de earste by nivo 10 wint. It wurket mei toetseboerd en oanreitskerm, op in tillefoan, in tablet of in laptop, yn de browser, fergees.

Dizze skermôfbyldings binne fan hjoed. Der sil noch in soad feroarje, dit is de earste dei fan it spultsje (en Jurre hat noch folle mear ideeën!)

![Skermen fan hjoed: toetseboerdspul op de laptop, en de oanreitsyndieling mei de thumbstick yn Roblox-styl en de sprongknop. Wurk yn útfiering](https://willem.com/global/images/ab42348c9cb3.webp)

## Jurre's sparpot
Noch ien ding frege er: Jurre sparret foar syn earste echte laptop, en hy woe in manier foar minsken om te helpen. Dus der is in sparpotknop yn it spultsje: [smyt in munt yn Jurre's sparpot](https://buy.stripe.com/00w00ifKt3ZLaMcbkk3ks01). Elke sint giet nei him! Kinst net donearje? Fertel dyn freonen oer syn spultsje, dat helpt krekt safolle.

![It startskerm: in namme, PLAY, en Jurre's sparpot](https://willem.com/global/images/51bc48af6154.webp)

## Konklúzje
Wat ik dizze snein leard haw giet net oer de AI-agent. Ik wist al dat er in spultsje yn in middei bouwe koe; yn febrewaris skreau ik oer [trije spultsjes yn trije wiken](https://willem.com/en/2026-02-25_three-games-in-three-weeks/). Wat ik net wist is hoe natuerlik in jonge fan sân it stjoer oernimt. Hy hat hjoed net leard te programmearjen. Hy hat leard dat in idee, hurd en dúdlik útsprutsen, in ding wurdt dat do spylje kinst. It wachtsjen, tolve minuten op syn heechst, wie foar him it lestichste diel. Ik tink dat dat foar syn generaasje altyd sa bliuwt.

---

## Omascribe

*Mei de hân skriuwe op in Linux-laptop* · 2026-09-09 · https://willem.com/fy/2026-09-09_omascribe/

Op snein 6 septimber boude ik 's jûns in lytse app om mei de hân te skriuwen op de Framework 12. Trije dagen letter is it ferzje 0.1, de boarne is iepenbier, en elke refleksje sûnt dy tiid is dermei skreaun. Dit berjocht lit sjen wat Omascribe is, wêrom't ik it makke haw, wat it docht en, like wichtich, wat it mei opset wei lit. Mei in blik op de iPad en de reMarkable, de twa dingen dy't it op myn buro ferfangt.

## Wêrom
Ik skriuw mei de hân. Elke moanne begjint op papier en de skerpste rigels yn myn oantekeningen binne altyd de handskreaune; dêr skreau ik oer yn it stik oer [de tochtige doar slute](https://willem.com/en/2026-02-04_closing-a-draughty-door/). Hânskrift wurket foar my op in kreative manier. In pinne makket neat automatysk ôf, it docht gjin suggestjes, it wachtet. Ideeën komme út yn de folchoarder dat se oankomme, mei in skets derneist as wurden net genôch binne. Dat fyn ik moai, en dat wol ik hâlde.

It probleem wie de apparatuer. De [Framework 12](https://willem.com/en/2026-08-26_innovation-is-software/) op myn buro, de 'agintyske wurkbank', hat in oanreitskerm en in pinne. Op Linux wie der neat dêr't ik mei skriuwe woe, der binne besteande apps lykas Xournal, mar dy fyn ik oerweldigjend yn opsjes en funksjes. De iPad hat miskien de bêste pinne dy't der is, mar wurdt hindere troch de Apple Notes-app dy't hit en mis is, mei 'Apple Intelligence' dy't my yn myn skriuwen ynbrekt. De reMarkable is [better](https://willem.com/en/2021-05-31_using-the-remarkable-paper-tablet/), mar it is in eilân en freget in tsjinst fan in tredde partij foar syngronisaasje. Dus op in snein jûn iepene ik in terminal, beskreau wat ik woe, en skreau dêrmei deselde nacht de earste side. It wie, yn myn eigen wurden, befrijend.

![9 septimber: de Framework 12 plat op it buro, de stylus derneist, en it earste dat elkenien skriuwt](https://willem.com/global/images/c041d056edcc.webp)

## Wat it is
Omascribe is in pinne-earst notysjeapp foar Linux. Qt Quick en C++, deselde stack as Omawrite, de skriuwapp yn Omarchy, en deselde rêstige skel. De namme is de pinnetsjinhinger fan write: scribe. Ien ûneinige side per notysje dy't groeit as do der nei ûnderen skriuwst. De inket wurdt opslein as fektoren yn in gewoan JSON-bestân, net as bitmap, sadat in side hânskrift in pear hûndert kilobyte is en troch alles lêzen wurde kin. Inketten hawwe nammen, gjin kleurkoades, sadat in tema-wiksel nea in streek ferbergt. In notysje wiskje ferpleatst him nei in prullemap. Neat ferlit de masine.

De pinne is rau. De digitizer fan de Framework 12 is net de bêste, dat skreau ik op de earste side, mar it ôfglêdzjen dat libinput standert tapast makke myn hânskrift "plat", net mear fan my. Dat is no út, yn de app en yn in lyts quirk-bestân foar it systeem, en der komt nea ôfglêdzjen, kromme-oanpassing of punt-útdunning by. De rauwe, rûge lytse linen binne krekt it punt.

![Omascribe op Omarchy: in side mei fektorinket, pixelart en in typte blok, it buroblêd oan beide kanten](https://willem.com/global/images/0d51caebc2c3.webp)

## Wat it docht
De pinne skriuwt. Twa fingers scrolle. Neat oars beweecht de side: gjin scrollen mei ien finger, gjin side dy't de pinne folget, gjin palm dy't it papier fuortlûkt wylst do skriuwst. Dat lêste duorre in dei om goed te krijen, want in palm op it glês liket foar de software op in finger. No is de pinne de baas oer de side, salang't er tichtby is.

Dan de rest, koart hâlden. In gom dy't hiele streken fuortsmyt. In lasso om in blok skrift te ferpleatsen. In liniaal dy't in line op fyftjin graden fêstsnapt. Ungedien meitsje mei in tik fan twa fingers. Fjouwer inketten, trije breedtes. Typte tekst: klik earne en typ, en it blok nimt de marzjes oan fan it hânskrift dêromhinne. Eksportearje nei PDF of SVG op wyt papier, hoe't it skerm der ek útsjocht. In modus oer it hiele skerm mei neat oars as de side, de titel scrollet mei as ûnderdiel fan it papier. En plugins: per persoan, per ynstallaasje, bûten de boarneboom. De myne is ien knop dy't de notysje as PDF nei myn notysjearsjyf mailt, en my fertelt as er fuort is.

![Folslein skerm: neat as de side. De titel scrollet mei as ûnderdiel fan it papier](https://willem.com/global/images/21fe488c16e4.webp)

De funksje dy't ik net plande is dejinge dy't ik sûnt it measte brûkt haw! Wylst de app iepen is, wurdt de aktuele side spegele foar agents: in JSON mei de metadata, in SVG mei de fektoren, en in PNG fan de inket op wyt papier. Net tefreden mei de ikoanen dy't Grok makke hie, besocht ik op in stuit sels in undo/redo-ikoan te tekenjen. En wis, de agent koe it sjen en begripe. De agent lies de tekening, en boude se. Dat kin gjin iPad of reMarkable. Agents kinne dyn notysjes lêze en dyn sketsen sjen (as do dat tastiest). Foar [agintyske ûntwikkeling](https://willem.com/en/2026-09-07_twenty-times-faster/) is dat in grut ding: in yndielingsidee yn tsien sekonden tekene is in spesifikaasje.

![Wat de agent sjocht: de live útlêzing fan de side as PNG op wyt papier, njonken de JSON en de SVG](https://willem.com/global/images/458573d1346a.webp)

## Wat ik wei litten haw
Gjin cloud, gjin syngronisaasje, gjin account. Gjin hânskriftherkenning. Gjin zoom. Gjin lagen, gjin foarmen, gjin kwasten, gjin tekstueren, gjin papierkeuzes, gjin papier mei linen, en wis gjin blauwe linen. Gjin notysjeboeken, ljeppers, mappen of tags: in list notysjes links, nijste boppe-oan, lykas de earste ferzje fan elke notysjeapp. Gjin ynstellingsskerm. Gjin ôfglêdzjen. Gjin sierwurk yn de skel: de arkbalke is in pil mei de ark, undo en redo, de inketten en de breedtes. It stippelraster ferskynt allinnich wylst do scrollst, en ferdwynt dan. Dat is de hiele app.

In diel fan dit komt noch. It measte net. Elke funksje dy't ûntbrekt is in funksje dy't my net yn de wei sitte kin.

![De notysjelist links, nijste boppe-oan. Gjin notysjeboeken, gjin mappen, gjin tags](https://willem.com/global/images/9df24720f5ce.webp)

## iPad en reMarkable
Ik skriuw sûnt [2016](https://willem.com/en/2016-08-15_ipad-pro-as-primary-computer/) oer tablets, en de lêste tiid oer de [iPad as ark](https://willem.com/en/2023-05-08_tablet-as-tool/). De pinne en it skerm fan Apple binne better as dy fan de Framework. It papier fan de reMarkable is better as elk skerm. As hardware is wat do wolst, keapje dan ien fan dy.

Mar wat se net kinne bieden is softwarefrijheid. Alles wat ik stom fyn oan myn skriuwapp, kin ik feroarje, en dat is in hiel grut foardiel. De notysjeapp fan de iPad hold my in jier fuort fan hânskrift troch in linepatroan (fan Apple Intelligence) dat ik net útsette koe. Fiif jier lyn haw ik [myn eigen tablet-OS opjûn](https://willem.com/en/2021-01-14_abandoning-my-own-tablet-os/) om't it wurkjend hâlden mear kaam te stean as it joech. It ferskil yn 2026 is no de snelheid: de app dy't do besjochst is yn ien jûn boud en yn ien dei ferfine, en de oplossingen foar it scrollen mei twa fingers, de palm en de typte tekst namen elk minder tiid as dit diel te skriuwen. Om't de agent dy't him bout yn itselde bestjoeringssysteem wennet as de app sels, kin ik ferbetterings maklik en direkt meitsje by it gean.

![De earste side, snein 6 septimber, skreaun mei de app de jûn dat er boud waard](https://willem.com/global/images/222fc85a48d4.webp)

## Download Omascribe
De boarne stiet op [source.willem.com/omascribe](https://source.willem.com/omascribe/) en op [GitHub](https://github.com/willem-com/omascribe), MIT-lisinsje. It hat Qt 6 nedich en bout mei twa kommando's. It is makke op Omarchy mei de Framework 12 en syn stylus, mar neat dêryn is oan dy hardware bûn; elke Linux-laptop of tablet mei in pinne soe it dwaan moatte.

## Konklúzje
Omascribe is in lytse app dy't ien ding docht: it lit dyn pinne it wurk dwaan en bliuwt út de wei sa goed as it kin. Om't de boarne frij is, kinst do of dyn AI-agent de app fierder nei dyn eigen hân (en hânskrift) foarmje, sukses dermei!

---

## Tweintich kear flugger

*Oer tempo, en de minske yn de loop* · 2026-09-07 · https://willem.com/fy/2026-09-07_tweintich-kear-flugger/

Op 11 augustus skreau ik yn myn notysjeboekje: de snelheid wêrmei't wy bewege is sa'n tweintich kear de âlde topsnelheid. Yn ien dei doch ik wat ik eartiids yn tweintich die. Dit berjocht giet oer dy snelheid, wat dy docht mei de minske yn de loop, en it tsjinwicht dat ik fûn haw. It is it earste berjocht fan septimber, skreaun op in dei fan mei opsetsin minder dwaan.

## Tweintich kear
It getal is gjin opsnijerij, it is in mjitting. Yn augustus waarden [twa problemen op de cloud](https://willem.com/en/2026-08-26_innovation-is-software/) analysearre en oplost op de dei dat se ferskynden, wurk dat eartiids in wike útsykjen koste. It is mentaal útputtend, dizze snelheid. Dochs fyn ik it prachtich, want do sjitst mei presyzje en krêft.

Ferline wike wie in normale wike. In folsleine restaurantsite. In proof of concept foar in evenemintlokaasje, tasein online binnen de wike. De lêste hân oan in barsite. Nije seksjes op twa lokale nijssites en in folsleine site foar in stedsplein. In site en in ledeomjouwing foar in medyske publikaasje. Printerstipe yn de shop-app, troch de review fan Apple. Analyze fan fjouwer konkurrinten. In opset foar fideobellen op de nije laptop. En snein jûn in prototype foar skriuwen mei de hân, wat de wize is wêrop't dizze notysjes skreaun binne. Yn deselde wike: trije klantbesites, twa fideobellen, ritsjes nei skoalle, fuotbaltraining en in wedstriid, in jierdeikado foar myn frou boud as in lyts spultsje, in gast by de sleepover. It is net frjemd dat wy ús soms in bytsje fol fiele.

![Sneontejûn 5 septimber: de terminal op de laptop, ien fan de sites fan de wike yn wurking](https://willem.com/global/images/3559ce2f9581.webp)

## De minske yn de loop
Healwei augustus, nei in wike folle gas, skreau ik: ik bin op myn max. Holle en lichem oan de limyt. De apparatuer wurke geweldich, en ik wie de beheinende faktor. Dat is de earlike steat fan saken yn 2026: de aginten wurde net wurch, de logs sliepe net, de builds rinne yn de nacht. De flessehals is ferpleatst, en wol nei my.

Op in kampearterrein yn Frankryk hie ik it paradoks al opskreaun: post-AI is de útdaging ienfâldich te brûken, minder is mear. Lever minder. In tsjinspraak mei aginten dy't alles meitsje kinne. En de minsken om dy hinne hâlde ek net altyd by. De pipelines jouwe dy snelheid, genôch om [op tachtich prosint te leverjen](https://willem.com/en/2026-07-19_80-is-better-than-nothing/) en te learen. Mar in klant sjocht moarn nei de trochbraak, en in partner hat in wike nedich. Ik moat leare te akseptearjen dat net elkenien mei de snelheid fan it ljocht oerskeakelet. Soms is dy fertraging in kado: in rêstiger perioade, in bytsje mear tiid foar in levering.

![De sinnefertsjustering foar in part oer de beammen op 12 augustus, in jûnswandeling yn de drokste wike fan de moanne](https://willem.com/global/images/9ce87982e20e.webp)

## It tsjinwicht
It antwurd dat ik fûn haw is net stadiger aginten. It is in rûtine foar it lichem. Wy moatte sport net sjen as net wurkje: de ideeën, de romte en de enerzjy binne krúsjaal. Dus is der in shake foar de kofje, op de ûneven dagen in rin, trije kear yn 'e wike nei de sportskoalle, en gjin restjes mear opite. In 10K allinnich op in freed moarn is in rêstmomint, helderheid fan geast troch echte stilte. De bêste rinnen fan de simmer, lâns de Seine yn de moarnsskimer en oan de kust fan Bretanje, wiene net fluch of sterk. Dêr barde it tinken.

En oan 'e ein fan augustus de skerpste notysje fan allegear: de oerbelêsting makket de winsk nei rêst en romte. Dy romte moat beskerme wurde. Sliep docht der ta, en let nachts wurkje miskien net. Mei skoalle, sport en fuotbal bliuwt der net genôch oer om dat fol te hâlden. Ik wit dit sûnt [myn earste marathon](https://willem.com/en/2024-10-20_marathon/): do kinst de limyt opsykje, mar net ferskowe troch it te wollen.

![De Seine by sinne-opgong op 6 augustus, de rin dêr't it tinken barde](https://willem.com/global/images/4db35f523cbd.webp)

![De Eiffeltoer fan ûnderen by it kearpunt, net fluch of sterk](https://willem.com/global/images/6513b0b16788.webp)

## In marathon, gjin sprint
Der barde dizze wike noch wat oars. Sites dy't harsels generearje wurde gewoan, ik sjoch fergelykbere techniken om my hinne ferskinen. De ûnderskiedende faktor is net mear it publike einpunt, it is de stack dêrefter: in klant dy't bliid is mei de app yn har bûse, in oare dy't fan [syn grafiken](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/) opspringt. Dat is folle dreger nei te meitsjen. En der is noch in hurdere fraach, ek foar de grutte AI-bedriuwen: hoe drage do de ferantwurdlikens om in motor jierren goed te hâlden? Ien kear wat moais generearje is maklik. It oanhâlde, ûnderhâlde, op de lange termyn is wat oars. Dit is in marathon, gjin sprint.

![Ien fan de leveringen fan de wike op de tillefoan: in site foar in stedsplein, elke dei farsk](https://willem.com/global/images/79e1c1b814fe.webp)

## Dizze wike
Dus dizze wike dogge wy it oars. Ferplichte tiid foar sport en fuort fan it toetseboerd. In wike fan útrollen kin gjin kwea: njoggenennjoggentich prosint reaktyf, in lege inbox, en wat opknappen oan ús eigen ark. Gjin nije websites sûnder mandaat fan in klant. Gjin klantkontakt op myn inisjatyf.

Hjoed moarn haw ik in oere en in heale langer sliept en fiif kilometer rûn. It plan wie in heale marathon. It lichem hie de ekstra sliep echt nedich, en ik fiel my no folle better. De dingen dy't yn beweging binne kinne in skoftke fansels útrolje.

![Snein 6 septimber: sliep 86 prosint, betterskip 94 prosint, strain 0,4, in dei frij mei opsetsin](https://willem.com/global/images/cf1b99dea77c.webp)

## Konklúzje
Tweintich kear flugger is echt, en de rekken ek. De aginten wurde net wurch, ik wurd it wol, en dêrom is it oan my om it tempo yn te stellen. In rin, in nacht sliep en in wike minder dwaan binne gjin skoft fan it wurk. Se binne hoe't it wurk goed bliuwt.

![Snein jûn: it prototype foar skriuwen mei de hân op de nije laptop, dizze notysjes binne dermei skreaun](https://willem.com/global/images/0966920cee33.webp)

---

## Myn eigen Android

*In thússkerm dat in finster op it homelab is* · 2026-08-31 · https://willem.com/fy/2026-08-31_myn-eigen-android/

Yn augustus feroare myn tillefoan. Net de hardware, in Fairphone 5 dy't ik al in skoftke haw, mar wat der op stiet: in thússkerm dat ik sels skreaun haw, foar ien brûker. Gjin app store, gjin onboarding, gjin ynstellingenmenu foar minsken dy't net ik binne. Dit berjocht giet oer wêrom't ik it boud haw, wat it docht, en de earlike balâns nei twa wiken allinnich Android.

## Wêrom in launcher
Yn july haw ik in folslein oanpaste build fan it bestjoeringssysteem fan de tillefoan ûndersocht: myn eigen ûndertekene image, myn eigen launcher ynbakken, it altyd-oan-skerm werom. It wurket, ik hie it yn in jûn yn in emulator draaiend. Ik haw ek de knutselbelêsting opskreaun: do wurdst de ûnderhâlder fan dyn eigen tillefoan, elke moanne, oant 2031. Ik haw it parkearre. De fergese winst wie de launcher sels: in app dy't it thússkerm ferfangt, ynstallearre as elke oare app, gjin oanpaste image nedich.

Wat it mooglik makke is in feroaring yn hâlding dy't ik dizze moanne opmurk: ik ûntwikkelje hieltyd faker allinnich foar mysels. It loslitten fan it idee dat oare brûkers it ek begripe moatte makket it ark wier op maat, en dat is befrijend. In oanpaste launcher mei al syn compliance hie ik nea foar de wille boud. No docht it [homelab](https://willem.com/en/2026-08-26_innovation-is-software/) it saaie diel, en ik die it yn ien dei, op 18 augustus. Sûnt is it myn standert thússkerm.

![18 augustus, earste jûn: de Fairphone mei de standert applist, de launcher noch in pear oeren fuort](https://willem.com/global/images/85feded14a60.webp)

## Wat it docht
It skerm is swart. Yn de ûnderste helte in tekstlist fan de dingen dy't ik echt brûk: bellen, browser, aginda, kamera, foto's, Lemmid, mail, WhatsApp, X. Dêrnjonken trije kaarten: it waar, de aginda, en myn hertslach, rjochtstreeks fan de WHOOP oer Bluetooth, gjin app derhinne. Yn de boppeste helte in terminal, ferbûn oer mosh mei de masine yn it homelab. Dat is it hiele idee: de tillefoan is in finster op it iene brein. De aginten bliuwe wurkje as de tillefoan sliept, en ik typ yn de sesje dy't ik op it buro litten haw.

![De launcher op syn earste moarn: in tekstlist, waar, aginda en de hertslach fan de WHOOP, mei de terminal nei it homelab dêrboppe](https://willem.com/global/images/53d1fbc812e3.webp)

De tillefoan hâldt gjin foto's by. De kamerarolle syngronisearret nei hûs en makket himsels leech, de tillefoan is allinnich in sykjer en [de biblioteek](https://willem.com/en/2025-08-19_android-photo-library-app/) wennet yn it homelab. De launcher iepenet dy biblioteek as in webapp op folslein skerm, en biedt him oan alle oare apps oan as fotoboarne, sa giet in foto taheakje yn WhatsApp troch de biblioteek thús. Itselde foar waar.willem.com, myn self-hosted Find My: de tillefoan stjoert syn posysje nei hûs, famylje sjocht oft ik yn Limburg of yn Amsterdam bin, en by in rin sjogge se de rûte en de hertslach live. Mei in Bluetooth-toetseboerd giet de terminal folslein skerm en iepenet Alt+Space in kommandopalet. Dit werom lêzend is it wer [myn eigen tablet-OS](https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/), seis jier letter, op in apparaat dat ik de hiele dei by my draach.

![De fotobiblioteek thús as de foto-app op de tillefoan, de tillefoan sels hâldt neat by](https://willem.com/global/images/505cf54a37f6.webp)

![23 augustus nei de rin: de stats fan it homelab en de hertslachkurve op it thússkerm, 121 bpm](https://willem.com/global/images/e79d1e11d5b7.webp)

## Wriuwing
No it earlike diel. Dizze wike haw ik de tillefoan njonken de nije laptop set en neat oars brûkt. Wat in ferskil mei hoe ôfwurke iOS is. Willem OS op de Android is net min, mar der is noch altyd wriuwing. De earste middei koste sechstich prosint fan de batterij, om't de terminal bleau streamen wylst it skerm út wie. Oplost, no einiget in hiele dei mei in kwart oer. De hertslachkaart liet trije dagen in perfekte tachtich slaggen per minút sjen: Bluetooth útsette seit de app nea, dus de link wie stil stoarn. Ek oplost, it genêst no fansels. De tillefoan wegeret elke nije app standert netwurktagong, wat my in oere koste foardat ik it wist.

![De perfekte tachtich slaggen per minút dy't de Bluetooth-bug ferriede](https://willem.com/global/images/b93e4fc2128e.webp)

Ferbetterje wy dit of geane wy werom? Dat wie de fraach yn myn notysjeboekje op 31 augustus. Dit is wat goed is: aginten rinne lokaal, mei netwurk, bestannen en protokollen. Neat sit yn de wei. Der is in lokale shell. Op de tillefoan haw ik gjin folsleine kontrôle, WHOOP en WhatsApp binne noch altyd fan in oar, mar ik haw folle mear as [op iOS](https://willem.com/en/2025-03-05_durable-smartphone/). En it frjemde, noflike ding: de Android fielt net as in stap werom.

## Konklúzje
In thússkerm foar ien brûker, yn ien dei boud, elke wike sûnt ferbettere. It wurket om't it minder docht: in list, trije kaarten en in terminal nei it homelab. De tillefoan waard in ding dat ik sels foarmje kin, en dat is my mear wurdich as polish. Yn prinsipe wurket no alles, allinnich mei smartphone, wat ik in jier lyn ûnfoarstelber neamd hie.

Dus as dyn thússkerm in oar syn idee is fan wat do nedich hast, wit dan dat it mar in app is. Do kinst dyn eigen skriuwe, ha!

![De tillefoan njonken it toetseboerd op it buro: in finster op it iene brein](https://willem.com/global/images/5fd82c333ee4.webp)

---

## Ynnovaasje is software

*Ien brein, in pear stikken glês en in twilling yn Amsterdam* · 2026-08-26 · https://willem.com/fy/2026-08-26_ynnovaasje-is-software/

Yn augustus feroare myn kompjûteropset mear as yn jierren. En dochs wie de les fan de moanne krekt it tsjinoerstelde fan nije hardware: de besteande apparatuer hat rek, ynnovaasje is software. Dit berjocht giet oer ien brein, de masine yn it homelab dêr't myn bestannen en myn aginten wenje, de masinen deromhinne, en wêrom't ynfrastruktuer minder wichtich wurden is as konsept.

## Ien brein
Op 2 augustus krige ik fan in kampearterrein yn Frankryk op ôfstân kontrôle oer de router thús. It plan wie in direkte ferbining op te setten mei de masine yn it homelab yn Limburg: ien brein, ien login, ien plak dêr't bestannen en aginten wurkje. Twa dagen letter waard de werkplak-server dy't myn projekten hoste bûten gebrûk steld. Elk projekt ferhuze nei hûs, checksum kontrolearre, en it homelab naam de folsleine rol oer troch in direkte mosh-keppeling. Fan it kampearterrein út stjoerde ik it fan myn tillefoan ôf, mei spraak om flugger te gean.

Dy masine yn it homelab is it anker. Hy hâldt it platfoarm, de klantprojekten, de fotobiblioteek, de backups fan de cloud en de aginten dy't dêroan wurkje. De cloud-servers litte de sites draaie, [de aginten](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) wurkje fan thús ôf. Al it oare is glês: in skerm en in toetseboerd om nei it brein te sjen.

![2 augustus, fan it kampearterrein ôf: in mosh-sesje op de tillefoan nei de masine yn it homelab, it iene brein](https://willem.com/global/images/26f3aabac790.webp)

## Logs binne lêsber
Op 11 augustus waarden twa problemen op de cloud, ien yn de mail en ien yn de webserver, deselde dei analysearre en oplost. Dat kin allinnich troch de yntegraasje fan it anker yn de agintyske flow, plus begryp fan de relevante logs en sinjalen. De snelheid wêrmei't wy bewege is sa'n tweintich kear de âlde topsnelheid. Yn ien dei doch ik wat ik eartiids yn tweintich die. Mentaal útputtend, mar do sjitst mei presyzje en krêft.

De aginten wenje net allegear yn de cloud. In lokaal model draait op it homelab sûnder dat der data it hûs ferlit. Op 24 augustus seach it nei de bylden fan de doarbel en beskreau, frame foar frame, in man dy't op bleate fuotten nei de foardoar rûn. Dat wie ik. Lokale aginten, mei tagong ta it netwurk, de bestannen en de protokollen, neat dat yn de wei sit, en in lokale shell: dat makket it anker mear as in kompjûter.

![24 augustus: it lokale model op it homelab beskriuwt de bylden fan de doarbel frame foar frame, gjin data ferlit it hûs](https://willem.com/global/images/eeb4415c5b35.webp)

## Glês
Healwei augustus seach ik de yntroduksje fan de nije Omarchy-útjefte. Prachtich wurk, en de wichtichste funksjes hie ik al jierren: in finsterbehearder en yntegrearre ark. De agint-yntegraasje is moai, mar net fûneminteel oars as wat ik sels doch. Eye candy is moai, mar gjin jildmakker. De besteande apparatuer hat rek, ynnovaasje is software. [Sechstjin moanne lyn](https://willem.com/en/2025-02-10_better-laptop/) haw ik útlein wêrom't ik foar dy apparatuer in Framework laptop keazen hie.

Wêrom stiet der dan in twadde Framework op myn buro, in tolve inch? Fanwegen in strange funksjebeskriuwing. It is gjin twadde brein, it is de agintyske wurkbank: bliuwende splitskermen foar ferskate aginten tagelyk, mei ien toetsoanslach sluten en wer iepen, en gjin lokaal rekkenjen derop. Glês wurdt nea anker. It draait [Omarchy](https://willem.com/en/2025-09-22_omarchy-on-imac/), it starte op mei in griene W, en it koste in fraksje fan de masine dêr't it nei sjocht.

![De Framework 12 iepen op tafel: modulêr, reparearber, en mei opsetsin gewoan glês](https://willem.com/global/images/b4dfdc3d90de.webp)

![Earste start nei de opset op 25 augustus: in griene W op de wurkbank](https://willem.com/global/images/f4b11a7655e9.webp)

## De twilling
Op 22 augustus bestelde ik in backupkompjûter en in ynternetline foar Amsterdam. Ja, in fêste line: njoggen jier nei [de dei dat ik myn LAN fermoarde](https://willem.com/en/2017-07-31_the-day-i-killed-my-lan/) en allinnich mobyl gie, is de kabel werom, want in masine dy't elke nacht backups krijt hat in ferbining nedich dy't der altyd is. Hoewol ik gjin leafhawwer fan rommel bin, wie dit in slimme stap, sels krúsjaal, foar de data. It anker is sa wichtich wurden dat wy dit dwaan moatte. It waard in Framework-mainboard yn in lyts kastke mei in skiif fan acht terabyte, boud op 'e keukenflier op 26 augustus en klear om nei Amsterdam te reizgjen. Sûnt syn earste nacht dêr triuwt it anker syn [backups](https://willem.com/en/2023-12-15_backup-rotation-scheme/) dernei. Twa huzen, twa kopyen, ien brein.

![26 augustus, de keukenflier: de twilling foar Amsterdam wurdt boud, in mainboard yn in lyts kastke mei de konsole op in monitor](https://willem.com/global/images/10fe33454dcd.webp)

## Ynfrastruktuer wurdt konsept
De takomst? Ynfrastruktuer wurdt minder wichtich as konsept. Kontrôle oer routers, apparaten en ferbiningen is skriptber. Logs binne lêsber en konsepten binne oersetber. De artefakten wiene der earder: [myn eigen tablet-OS](https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/) op in Surface, de Gran Fondo-app. Se wiene net goed genôch, en ik haw se [ferlitten](https://willem.com/en/2021-01-14_abandoning-my-own-tablet-os/). No is it oars, want ik kin dingen folle flugger realisearje. In oanpaste launcher foar myn tillefoan, mei al syn compliance, hie ik nea foar de wille boud. Dizze moanne die ik it. Dat is it folgjende berjocht.

## Konklúzje
Ien brein, in pear stikken glês en in twilling yn Amsterdam. De hardwarebesluten fan dizze moanne wiene it lytse diel. It grutte diel is dat in masine mei aginten, logs en in lokale shell yn ien dei docht wat eartiids wiken duorre, en dat deselde opset no yn twa huzen stiet. Ynnovaasje is software.

Dus foardat do in flugger masine bestelst: jou dejinge dy't do hast wat aginten en in blik op syn logs. Hy hat mear rek as do tinkst, ha!

![Werom oan it wurk: de wurkbank mei it meganyske toetseboerd, it brein bûten byld](https://willem.com/global/images/40db97a28181.webp)

---

## Gjin smartwatch

*It bêste skerm is gjin skerm* · 2026-07-25 · https://willem.com/fy/2026-07-25_gjin-smartwatch/

Njoggen jier lang siet der in smartwatch om myn pols. Dizze simmer kaam dêr in ein oan: de Apple Watch gie fuort, en mei him de sensors, de laders en de bannen. Gjin ekstra skerm, kompjûter of apparaat. Dit berjocht giet oer wêrom't ik it einlings net mear nedich haw, en oer in paradoks: it is high tech dy't low tech mooglik makket.

## In haadstik ôfslute
Ik skriuw al sûnt [2017](https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/) oer smartwatches, en yn 2023 haw ik sels besocht [myn tillefoan te ferfangen troch de Watch](https://willem.com/en/2023-11-10_apple-watch-as-phone/). Dizze maaie haw ik opmakke wat in Apple Watch eins is: trije MagSafe-laders, ien USB-lader, acht bannen, twa power pedals, twa sensors foar snelheid en twa foar trapfrekwinsje. Achttjin ûnderdielen plus de Watch, plus de software: sliepmodus oan, draaie om de tiid te sjen, notifikaasjes ferburgen yn sliepmodus, 45% fan de batterij fuort nei ien nacht. Op in jûn yn juny haw ik de Watch foar de lêste kear omdien. De oare moarns haw ik him ynlevere. Dat haadstik is ôfsluten.

Ienfâldich. Dat is dreech. Want ienfâldich makket romte foar kompleksiteit, rommel en dûbeld wurk. In heale oanpak hat gjin foardielen: of do giest hielendal foar de data, mei alle gedoch dat dêrby heart, of do litst it skerm hielendal fan dyn pols ôf. Ik haw foar it lêste keazen.

![De Apple Watch werom yn syn doaze, maaie 2026, krekt foardat er fuortgie](https://willem.com/global/images/d40dccca6b6d.webp)

## De tillefoan is genôch
De smartphone is sa machtich wurden dat de Watch neat mear taheakje koe. Bellen, navigaasje, betellingen, de kamera, no en dan in berjocht. En, nij dit jier, [aginten](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) dy't myn e-mail lêze, it nijs folgje en de binnenkommende sinjalen foar my sortearje. Wat my berikt is wat der ta docht, op in momint dat ik sels kies, yn ien deistich oersjoch. Dat wie eartiids de belofte fan in horloazje dat dy op 'e pols tikt. It docht bliken dat de tillefoan dy baan better docht as de Watch út de wei is. Ik wol beklamje dat de online wrâld my net hindert. Mar ik wit ek dat offline fokus syn krêft hat.

## Ien sensor, 24/7
Wat ik wol haw is data oer myn lichem, en dêrfoar draach ik al jierren [WHOOP](https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/). Gjin skerm, gjin notifikaasjes, gjin oandacht. De batterij hâldt it twa wiken út. It ûnderskiedt in rin fan in rit fansels, ik druk nea op start. In sensor, data: ja! Mar in mini-skerm dat pipet, healwei ûnder dyn klean, gefoelich foar focht en oanrekking, is kwetsber. Ien sensor, 24/7, is folle logysker.

![De twa dy't bleaune: in meganysk horloazje en de WHOOP-bân, op 'e moarn fan in trailrun fan 21K](https://willem.com/global/images/493ee5ef3794.webp)

Yn maaie bin ik 30 kilometer op gefoel rûn, mei de sensor dy't stil opnaam: gemiddeld 124 slaggen per minút yn in fêst tempo, sûnder ien kear te sjen. Twa wiken letter haw ik [de Elfstedentocht](https://willem.com/en/2026-05-27_elfstedentocht-on-feel/) op deselde wize fytst. Oan de finish hie de WHOOP de hiele dei, it betterskip en de reis nei hûs. It skerm haw ik nea mist.

## It horloazje dat bliuwt
Om myn pols sit no in meganysk horloazje. It wurket sûnder soargen: yn it swimbad, op in feest, by it hurdrinnen, op de wedstriidfyts, op in trail. Net opladen, net keppelje, gjin fernijing. Wat in befrijing, wat in rêst. Dus tóch. De bân hat syn potinsjeel ûntsluten, hy ûntwikkelet syn eigen patina.

![It horloazje om myn pols op 1 july, de dei dat it haadstik fan de Watch foargoed ôfsluten waard](https://willem.com/global/images/65ecf8b88c69.webp)

## It paradoks
Hjir is it ding: der is high tech nedich om low tech te litten wurkjen. Effisjinte chips jouwe in sensor twa wiken batterij. Modellen werkenne de rin en klassifisearje de rit. Aginten sortearje de e-mail en it nijs ta in oersjoch. It gefolch is dat it ding om myn pols dom wêze kin, en ik oanwêzich.

Dizze simmer haw ik yn Bretanje de moaiste rinnen ea dien. Net fluch of sterk, mar prachtich moai: rotsen, grien, kronkeljende paden en de see. Gjin skerm fertelde my myn tempo en ik haw it net mist. In middei op de fyts mei myn dochter: gjin ôflieding, suvere oandacht. Dêr is de romte foar, om te tinken en om der te wêzen as minske.

![De dyk yn 'e iere moarn yn Bretanje, start fan de moaiste rin ea](https://willem.com/global/images/e7f35c27342e.webp)

![De rûte om Carantec hinne, 11,97 km, opnommen sûnder ien piip fan myn pols](https://willem.com/global/images/dcfd19728b78.webp)

## Konklúzje
Ik haw it net mear nedich. Net om't in smartwatch min is, mar om't de tillefoan sa sterk waard en de sensor sa goed dat it skerm derlâns oerstallich waard. It wie in oefening yn ienfâld, en it hat my njoggen jier kost om by dat ynsjoch te kommen: it bêste skerm is gjin skerm.

Dus as do dysels derop betrapest dat do dyn pols draaist foar in notifikaasje dêr't do net om frege hast, besykje dan ris in moanne sûnder. Dyn tillefoan en dyn lichem folje it gat wol op, ha!

![Jûn op it terras: in horloazje dat neat fan my nedich hat](https://willem.com/global/images/68e33fba1f2e.webp)

---

## 80% is better as neat

*Lever it út, leer fan echte feedback, iterearje* · 2026-07-19 · https://willem.com/fy/2026-07-19_80-is-better-as-neat/

80% is better as neat. Of wy no de badkeamer skjinmeitsje, ynhâld skriuwe of software levere. Dy rigel haw ik dizze moanne yn myn notysjeboekje skreaun, nei in pear wiken dêr't net ôfmakke wurk myn bêste wurk bliek te wêzen. Net om't it goed wie, mar om't it der wie: echte minsken brûkten it en fertelden my wat der ûntbriek. Dit berjocht giet oer leverje om te learen, en wêrom't perfekt de fijân fan goed is.

## Perfekt is de fijân fan goed
Wy tochten altyd oan perfeksje. Dat hâldt dy geweldich op. In ding dat foar 80% klear is en yn de hannen fan de persoan foar wa't it makke is, leart dy yn ien wike mear as in perfekte ferzje dy yn in jier leart, want de perfekte ferzje ferlit dyn buro nea. Yn de lêste 20% wennet de twivel, en twivel wurdt net levere.

De lessen út it 80%-wurk dat ik dit jier levere haw, binne goud wurdich. Twa foarbylden. In planningsark foar in famyljebedriuw en in ark dat in offerte omset ta in PDF. Beide binne gjin topskeppingen. Mar de ynfloed is enoarm, en der komt mear oan. Wêrom? Klanten fiele har heard. Se krije oandacht, en de feedback dy't werom komt jout rjochting oan de folgjende stap.

## Leverje om te learen
De feedback dy't do nedich hast giet selden oer de koade. Yn july haw ik agenticfirst.nl online set: in site dy't winkeliers útleit wat in winkelrút foar AI-assistinten is, en wêrom't se der ien wolle. De earste ferzje wie 80%. De reaksjes gongen net oer de siden, mar oer de wurden: minsken fregen wat it eins wie. Hoe lis do de wearde fan de nijste technology út oan immen dy't it nea sjoen hat? Dat kinst do net allinnich útpuzelje. Do publisearrest dyn útlis en sjochst wêr't it mislearret. Elke fraach is in werskriuwing, en elke werskriuwing is in better produkt.

![agenticfirst.nl, de 80%-ferzje: de feedback kaam op de wurden, net op de siden](https://willem.com/global/images/bfa9692e5e97.webp)

## Echte data wint fan miening
It bêste foarbyld fan dizze moanne is [Lemmid Count](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/). It gie op 5 july live mei in earste klassifikaasje foar bots en minsken. Binnen in dei antwurde in float crawlers mei gedrach dat ik my net foarsteld hie. De poarperen sirkel yn de skermfoto hjirûnder is in piik dy't ik net fertroude: te folle siden, te netsjes ferdield, allegearre yn ien taal. Ik haw de klassifikaasje op krekt dy hantekening traind. Twa wiken letter siet er op ferzje njoggen, elke regel kalibrearre op echte logs fan echte sites, en elke fernijing berekkenet de skiednis opnij. Hie ik wachte op de perfekte klassifikaasje, dan wie der gjin klassifikaasje. De realiteit is de iennichste testset dy't telt, en do kinst him allinnich draaie troch te leverjen.

![Lemmid Count op 16 july: de poarperen sirkel is de ferkearspiik dy't ik net fertroude, en dêr't ik de klassifikaasje op trainde](https://willem.com/global/images/2db193af45a8.webp)

Itselde jildt foar de aginten mei wa't ik wurkje. Yn de nacht fan 17 july siet ik mei trije terminals iepen, deselde banen op ferskillende modellen te draaien en te mjitten wat der werom kaam: tokens yn, tokens út, en oft it resultaat wat wie. Do wittst net hokker model goed genôch is foar hokker baan oant do se njonken inoar op echt wurk draaist. It is wer [de agintyske loop](https://willem.com/en/2026-04-30_rapid-iteration-in-agentic-loops/), no mei de aginten sels as it ding dat iterearre wurdt.

![De nacht fan 17 july: trije terminals, deselde banen op ferskillende modellen, tokens en kwaliteit metten](https://willem.com/global/images/b54c4bc46f4f.webp)

## Tempo set yn gong
Soms is tempo krekt wat in idee nedich hat. [Seis websites yn tsien dagen](https://willem.com/en/2026-06-24_six-websites-in-ten-days/) barde net om't ik in klear publisher hie, de publisher waard klear om't seis sites him nedich hiene. De earste ferzje fan hrlm.blog, in lokale nijssite, is op 14 july yn de trein nei Amsterdam boud. Hy wie net perfekt en hy wie live foardat ik oankaam. Op fakânsje haw ik noch twa sites boud en fjouwer binne yn opsje. Ik haw in partner alles jûn wat er nedich hat om myn wurk te ferkeapjen, mei in demo, en ik fyn dat ûnwennich, om't it sels dwaan no prima wurket. Dochs tink ik dat it slim is: in nije merk dy't ik allinnich net berikke kin. En sels as er neat ferkeapet, wurde wy net dommer. Syn fragen meitsje it produkt skerper.

De sieden lizze yn 'e grûn. Se hawwe tiid nedich om te kiemjen. Dat is gjin reden om minder te siedzjen.

![De earste, ûnfolmakke ferzje fan hrlm.blog, boud yn de trein nei Amsterdam op 14 july](https://willem.com/global/images/3e035d683a77.webp)

## It is OK om te mislearjen
Leverje op 80% betsjut dat in diel it net dwaan sil. Ik haw ferline jier skreaun oer [Master of Change](https://willem.com/en/2025-01-18_master-of-change/): balâns fynst do net troch te wjerstean oan feroaring, mar troch dy derop oan te passen. Robúste fleksibiliteit, hâld fêst oan dyn wearden en pas al it oare oan. In mislearre iteraasje is gjin oardiel, it is data. It iennichste echte mislearjen is wegerje der fan te learen. Dat haw ik [op de hurde wize](https://willem.com/en/2025-05-12_when-the-going-gets-tough/) leard yn in marathon yn de hjitte: it plan wie perfekt, de dei net, en it oanpassen midden yn de wedstriid is wat my nei de finish brocht.

Der is ien útsûndering, en dy is wichtich. 80% is gjin ekskús foar sloarderige fûneminten. De backend hâld ik hurd, dat is it fûnemint dêr't wy op steane. It binne de dingen dêrboppe, de siden, de ark, de wurden, dy't hjoed 80% wêze meie en folgjende wike 90%.

## Konklúzje
Lever it út. Net om't it klear is, mar om't it de iennichste manier is om út te finen wat klear betsjut. Echte feedback, echte data, echte minsken. Iterearje dêrfandinne. Perfekt is de fijân fan goed, en goed, yn de hannen fan immen dy't it nedich hat, wint fan perfekt op dyn buro, elke kear wer.

Dus wat is it 80%-ding dêr't do op sitst? Publisearje it dizze wike, ha!

![Fiif oere moarns op 13 july, crewfest oan, foar de wurkdei: gewoan gean](https://willem.com/global/images/16d41ce9e0a3.webp)

---

## Agintysk ferkear telle

*Wêrom't dyn analytics de AI-aginten net sjocht dy't dyn site lêze* · 2026-07-07 · https://willem.com/fy/2026-07-07_agintysk-ferkear-telle/

Dizze moanne haw ik Lemmid Count werombrocht: de websitestatistiken fan myn platfoarm, fan nul ôf op 'e nij boud sûnder AWStats en sûnder databank. Syn hichtepunt is de diminsje dy't elk oar analytics-ark fuortsmyt: de bots. Yn it agintyske tiidrek is de fraach "wat lêze AI-aginten op myn site" like wichtich as "hoefolle minsken besochten him". Dit berjocht giet oer it tellen fan wat docht as is it der net, en oer it antwurd yn de bûse fan dyn klant stekke.

## Google Analytics is hjir blyn
Google Analytics wurket troch in stikje JavaScript op dyn siden te pleatsen. In browser fiert it út, it skript meldt him thús, en dat rapport is dyn statistyk. It ferskil mei log-basearre ark haw ik [al yn 2018](https://willem.com/en/2018-08-20_google-analytics-vs-awstats/) útlein. Yn 2026 is dat ferskil it hiele ferhaal wurden. GPTBot, ChatGPT-User, ClaudeBot, PerplexityBot en har maten helje dyn HTML op en lêze it. Se fiere dyn JavaScript net út. Se komme nea yn Analytics. As [it agintyske web](https://willem.com/en/2025-07-26_the-agentic-web/) is wêr't dyn takomstige klanten wei komme, lit dyn dashboard dy in krimpende wrâld sjen.

De webserver sjocht alles. Elk fersyk, elke user agent, elke statuskoade, JavaScript of net. Yn july hie myn site hartvaat.nl 114.883 pageviews. Dêrfan wiene 2.187 minsken. Analytics soe dy de 2.187 sjen litten hawwe en it in rêstige moanne neamd hawwe.

![hartvaat.nl yn july 2026: 114.883 pageviews, 2.187 troch minsken, 112.696 troch bots; Analytics soe it lytse oantal sjen litten hawwe](https://willem.com/global/images/64d66e9cea61.webp)

## Logs, gjin skripts
Lemmid Count v3 lêst de logs per site fan de webserver rjochtstreeks, elk oere, en fet se gear yn lytse JSON-bestannen per site per dei. Nearne in databank, gjin tracking-skript op de siden, gjin tredde partij op runtime: de besiker wurdt nea oanrekke. Dat lost ek op wat de [foarige ferzje](https://willem.com/en/2023-04-05_cutting-cloud-costs/) fermoarde: AWStats dat in hast rauwe kopy fan de logs foar altyd yn MariaDB pompte. No binne de rotearre logs de rauwe opslach en de gearfettingen it produkt.

Twa prinsipes. Siden, nea minsken: gjin besikersoantallen, gjin unykheidstrúkjes, gjin IP-adressen op skiif, de browsertaal yn stee fan geo. En auto-konfiguraasje: in site mei in logbestân hat statistiken, nimmen hoecht wat te registrearjen. Elke site op it platfoarm draait automatysk mei.

## Klassifisearje, net filterje
Elk fersyk wurdt minske of bot, en in bot krijt in famylje en in groep: search, ai, social, seo, monitor, feed, lib, scraper. Ferklearre bots wurde by namme neamd troch har user agent. Yn stee fan se út te filterjen lit Count se sjen as earsteklas boargers: in kaart "lêzen troch AI-aginten" mei de aginten by namme, en in skeakeler tusken alles, minsken en bots. Dat is nij, en it makket dat minsken opsjogge. Op in restaurantsite hie ChatGPT yn de earste dagen fan july 75 siden lêzen en Claude 51, njonken 185 pageviews fan minsken.

![Alles, minsken of bots: ien restaurantsite yn de earste dagen fan july, 185 pageviews fan minsken njonken 1.171 fan bots](https://willem.com/global/images/74d2c36f8ca0.webp)

![De minskenwerjefte: topsiden fan in kafeesite, yn ien tik filtere](https://willem.com/global/images/30c2a7263eaa.webp)

## De dwaanders
Labelje is dreech, want guon bots dogge as binne se minsken. In aktuele Chrome-user agent, HTTP/2, in leauwige taalheader, ien side per IP-adres, tûzenen adressen fan cloudproviders. De user agent is dan neat wurdich. Gedrach is dat wol. Echte browsers laden ôfbyldings. Echte besikers komme fan sykjen en keppelingen, en geane nei deselde populêre siden. In mannichte dy't tûzenen ferskillende siden besiket, elk presys ien kear, is gjin mannichte, it is in rispinge.

Mear as hûndert websites hoste, dat is it strukturele foardiel: in hantekening dy't binnen ien oere op in protte siden opdûkt is gjin persoan. Foegje honey pots ta, siden dêr't gjin minske om freget, en adresromte fan datasintra as hint, nea as oardiel. De klassifikaasje hat ferzjes, en nei elke fernijing wurdt de skiednis fan de lêste twa wiken opnij berekkene. Dat docht der ta, want de oare kant beweecht ek. Ien hiele float antwurde binnen in dei op in nije regel troch ien CSS-bestân op te heljen as alibi. De folgjende ferzje frege om ôfbyldings. Ik sil hjir net alle sinjalen neame, dat is krekt it punt fan in honey pot.

![Lêzen troch AI-aginten, by namme: chatgpt-user, claudebot en de stealthgroep fan dwaanders op deselde site](https://willem.com/global/images/834784c15679.webp)

## Folsleine rûnte: yn dyn bûse
Hjir is it ding: detaillearre statistiken binne net unyk. Elkenien mei logs en geduld kin tellen. De oare helte fan it wurk is it werom oersette nei wat freonlik is, yn de bûse past en der wat mei te dwaan is. Count is in app dy't myn klanten yn de bûse drage, njonken de [oare Lemmid-apps](https://willem.com/en/2026-06-24_six-websites-in-ten-days/): ien skerm per site, de moanne yn ien grafyk, de topsiden, de boarnen, en de aginten by namme. Gjin ynlogrituelen, gjin setup, it ferskynt gewoan foar elke site dy't do hast.

De reaksjes binne it moaiste diel. In klant dy't de statistiken sjen lit by it kofjerûntsje, krekt it gebrûk dat ik jierren lyn yn 'e holle hie. In kafee-eigener dy't sjocht dat ChatGPT dizze moanne santich kear it menu lêzen hat, en de foar de hân lizzende konklúzje lûkt: set it menu dêr't de aginten it lêze. Dat is in statistyk dy't in aksje wurden is, op in tillefoan, yn tsien sekonden.

![De bûse-app: Manager, Count, Handler, User en Bill, ien thússkerm foar elke site dy't do hast](https://willem.com/global/images/e955f07cc8ac.webp)

## Konklúzje
It oandiel minsken op it web sil bliuwe sakjen, en in ark dat allinnich minsken telt sil dy bliuwe it ferkearde ferhaal fertelle. Tel de aginten, neam se by namme, en jou it antwurd oan de persoan dy't der wat mei dwaan kin. High tech yn de logparser, low tech op it skerm.

De bots lêze. Do kinst der better foar soargje dat se it goede lêze, ha!

![Middernacht op 6 july, de nacht dat Count werom kaam, terminal op de iPad](https://willem.com/global/images/a36df8c61671.webp)

---

## Seis websites yn tsien dagen

*Meitsje kennis mei MP1, in publisher yn in ZIP* · 2026-06-24 · https://willem.com/fy/2026-06-24_seis-websites-yn-tsien-dagen/

Healwei juny kaam ik fol enerzjy werom út Amsterdam. Ien en in heale wike letter wiene seis websites live op in publisher dy't foarhinne net bestie: MP1, in statyske websitegenerator dy't as ZIP-bestân libbet yn myn eigen CMS. Dit berjocht giet oer wat dat mooglik makke: it saaie wurk automatisearje mei AI-aginten, sadat myn tiid giet nei de dingen dy't wichtich binne. It wie útputtend, opwinend en tige beleanjend.

## Amsterdamske enerzjy
Dy dagen, en nachten, wiene folslein gek, lykas ik op 13 juny yn myn notysjeboekje skreau. Ik wie yn Amsterdam west en waard meinommen troch de enerzjy fan echte ûndernimmers, en troch myn eigen wize fan dingen dwaan fan foar [de ferhuzing nei Limburg](https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/). It late ta in list: in freon oan board mei fiif websites, in oare werom oan board mei ien, nije ferbiningen mei kreative minsken yn it Amsterdamske nachtlibben, en Lemmid Handler, myn app foar bestelferwurking, yn produksje. Websites bouwe foar de horeca yn Amsterdam is [de Champions League fan webdesign](https://willem.com/en/2025-01-23_champions-league-of-webdesign/), ik wist wat my te wachtsjen stie.

## It saaie wurk
Elke website hat deselde saaie dingen nedich: in webserverkonfiguraasje, in sertifikaat, in plak om dingen op te laden, in manier om te publisearjen. Ik haw dit hûndert kear mei de hân dien. Yn ien wykein waard dat managed-web-configs: in nginx-konfiguraasje mei sertifikaat, folslein automatysk oanmakke yn produksje. Foegje der in wachtrige foar downloads en de distribúsje fan de motor sels oan ta, en it saaie part is fuort. Net om't it net wichtich is, mar om't it elke kear itselde is. Dat is krekt wat kompjûters foar binne.

## MP1
De Lemmid Manager is it CMS dat ik [yn de ôfrûne tsien jier](https://willem.com/en/2025-07-23_the-power-of-one/) boud haw: ynhâld, bylden en ynstellingen fan elke side libje dêr. It proof of concept foar in nije generaasje publisher, MP1, makket fan de generator in ZIP-bestân dat bewarre wurdt yn de eigen konfiguraasje fan de side. Nim it út, feroarje it, lever it wer yn. By it bewarjen pakt de Manager de ZIP út, docht de build en syngronisearret it resultaat nei de server. Der libbet gjin generator mear op in laptop, de Manager hat it iennichste eksimplaar.

In [AI-agint](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) wurket yn deselde loop, op syn eigen wurkkopy, en rapportearret werom. Dit is it rapport dat ik op in moarn om 07:41 op myn terminal fûn: útnommen, feroare, ferifiearre, ynlevere, generale repetysje slagge. De [fideoreel op de thússide](https://willem.com/en/2026-01-10_hello-video/) komt no tidens de build direkt út de Manager.

![It rapport fan de agint op myn terminal om 07:41 op 13 juny: útnommen, feroare, ferifiearre, ynlevere, generale repetysje slagge](https://willem.com/global/images/4eabca94a0f7.webp)

## Rappe iteraasje
It effekt fan AI omearmje is sichtber: komplekse útdagings kinne stap foar stap regele wurde. It is [de agintyske loop](https://willem.com/en/2026-04-30_rapid-iteration-in-agentic-loops/) op folle snelheid: besykje, sjoch, ferbetterje, wer, wylst de agint de kontrôle docht. willem.com, sjocombinatie.nl, k2amsterdam.nl, fishfries.nl, centrumbar.nl en lammetje.com, yn tsien dagen. Elk in echte side foar echte minsken, mei eigen ûntwerp, foto's en ferhaal.

It bêste is wêr't de frijkommen tiid hinne gie: rjocht yn de dingen dy't wichtich binne. It ûntwerp, de wurden, de foto's, it petear mei de eigener oer wat it plak echt omfettet. Dat is it wurk dat allinnich in minske dwaan kin, en no is der mear romte foar.

![k2amsterdam.nl op MP1: twa seizoenen, ien feest](https://willem.com/global/images/9a840dd71368.webp)

![lammetje.com: kom lâns by 't Lammetje, ynklusyf fotomuorre](https://willem.com/global/images/fe580fab5ce5.webp)

![fishfries.nl: wat de gasten sizze, yn it Ingelsk en Nederlânsk](https://willem.com/global/images/7b3cd502f72b.webp)

![centrumbar.nl: brún kafee oerdeis, feest 's nachts (yn ûntwikkeling)](https://willem.com/global/images/2011567da957.webp)

De reaksje fan ien fan de eigeners, op de jûn dat de side live gie, seit alles. En myn eigen side krige deselde behanneling: [willem.com is ek op MP1](https://willem.com/en/2026-01-07_websites-with-auto-pilot/), ynklusyf de Fryske edysje dy't do miskien no lêst.

![De reaksje fan ien fan de eigeners op de jûn dat de side live gie](https://willem.com/global/images/7a4d1c58c42d.webp)

![willem.com sels op de nije publisher: Hallo, ik ben Willem](https://willem.com/global/images/18f4e5d0d856.webp)

## Konklúzje
Op 23 juny, let yn de nacht, skreau ik yn myn notysjeboekje: "Wat in wike en in heale! Wy betochten MP1 en bouden it. It is te gek! No sliepe." Dat is de earlike gearfetting. It is útputtend, opwinend en tige beleanjend tagelyk: koele en prachtige dingen leverje oan mear minsken.

De ambysje is net feroare sûnt ik skreau oer [bliuwe in bedriuw fan ien](https://willem.com/en/2025-07-23_the-power-of-one/): systemen bouwe, gjin projekten. Wat feroare is, is de snelheid. Automatisearje it saaie wurk en de rest fan de dei is fan dy, foar it wurk dat allinnich do dwaan kinst. Ha!

![De belêstingsmonitor op de jûn fan 23 juny, tidens de batchpublikaasje fan seis siden](https://willem.com/global/images/1ed3b40ac380.webp)

---

## Elfstedentocht op gefoel

*235KM troch Fryslân sûnder skerm* · 2026-05-27 · https://willem.com/fy/2026-05-27_elfstedentocht-op-gefoel/

Ferline moandei fytste ik de Fietselfstedentocht, myn waarmste edysje ea, op myn fixed gear fyts. Gjin fytskompjûter, gjin GPS, gjin hertslach op myn pols. Allinnich in meganysk horloazje, in stimpelkaart en myn WHOOP dy't stil op de eftergrûn opnimt. Achttjin moanne lyn frege ik my ôf oft ik ea topprestaasje berikke koe sûnder data. Dizze rit wie it antwurd, lit my dy dêr mear oer fertelle.

## Opwaarmje yn in stoarm
Twa wiken foar de tocht fytste ik fan Amsterdam werom nei hûs yn Hegelsom, it omkearde fan [de rit dy't ik yn 2023 beskreau](https://willem.com/en/2023-04-20_tips-for-long-distance-cycling/). Foardat ik begûn twivele ik efkes oft ik úteinlik net dochs in GPS-track woe, miskien wat [fermogensdata](https://willem.com/en/2019-08-28_riding-with-a-power-meter-on-your-bike/). Ik besleat fan net en dat wie it goede beslút. It waard myn rapste oerstek ea: 6 oeren en 19 minuten, sûnder in skerm dat my dat fertelde. Op de fearboaten wie ik oan it praten mei minsken: in keardel yn deselde Rapha-kit dy't weromkaam fan in crash, twa mannen dy't nei Rome fytst hiene.

It ferhaal, de foto's en de hertslach fan [WHOOP](https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/) efterôf binne mear as in dataset. It gefoel fan myn lichem op de fyts waard noch skerper yn hege resolúsje as earder. Ik wist dat ik in brêge flugger op koe. Of yn de wyn. Of immen ynhelje. En dat yn hurde rein. Sifers binne folgers: se beskriuwe de wurklikheid neidat it bard is. It gefoel fertelt my mear oer wat der dêrnei mooglik is.

![Stoarmfront oer de dykwei ûnderweis fan Amsterdam nei Hegelsom, 13 maaie 2026](https://willem.com/global/images/be2ca9ecd9dd.webp)

![De Schindelhauer Siegfried Road nei oankomst: rapste oerstek ea, 6h19m, gjin skerm](https://willem.com/global/images/97ea3c82c987.webp)

## De tocht
Ik haw [de Elfstedentocht](https://willem.com/en/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/) in protte kearen riden, mar dit wie de waarmste ea. In tige yntinsive rit, folslein op gefoel riden. In protte stikken fluch, fêst en lang. Alles, [de fyts](https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/), [it horloazje](https://willem.com/en/2022-12-22_rolex-datejust-36/), de WHOOP en it drinksysteem wurke binnen spesifikaasje.

Op in fixed gear hast do krekt ien fersnelling, [dêr haw ik earder oer skreaun](https://willem.com/en/2021-04-10_fixed-gear-gran-fondo/). Ferskate kearen wie de trapfrekwinsje de limyt: de treinen fan fytsers gongen flugger as ik trape koe, boppe de hûndert trapen per minút, sûnder dat ik as in gekke troch myn úthâlding hammere. Yn de tsjinwyn sakke de snelheid en koe ik binnen myn trapfrekwinsje bliuwe. Grappich genôch, mar net ûnferklearber, is myn fouwfyts mei syn brede fersnellingsberik yn bepaalde sin machtiger as myn racefyts.

Ik tink dat wat ik belibbe in beheining troch ûntwerp is: bepaalde dingen net hawwe betsjut, letterlik, dat do bepaalde dingen net dwaan kinst. Binnen dat kader operearre ik op it maksimum. Flugger as 80% fan de minsken, stadiger as de koalstoftreinen. Sealje, temperatuer en hâlding wiene de grutste beheinende faktoaren, en dy wurde net ferbettere troch data, allinnich troch training. Myn konklúzje: as ik twa kear sa fit west hie, wie ik net twa kear sa fluch gien.

![De stimpelkaart fan De Fryske Fietselfstedentocht 2026, Fryske flagge op de hânsken](https://willem.com/global/images/4c2aedbbe2c4.webp)

![Earne tusken de alve stêden, riden op gefoel](https://willem.com/global/images/1a0c5f39ac12.webp)

## Mear data hie net holpen
Mear, of oare, data hie gjin ferskil makke foar de prestaasje, op syn heechst foar opskeppen. Ik wit dat ik mei mear as 30 km/h fytste, mar mei de "kluun- en praattiid" (Nederlânsk foar mei de fyts rinne, en prate) leit it gemiddelde sels op de rappe segminten op sa'n 25 km/h. Foar analyse efterôf hie in GPS-track helpend west, miskien in fermogenskromme. Mar de stimpelkaart hat de tiid fan elk kontrôlepunt, sadat de segmintsnelheden der dochs út kamen, op papier.

[Ferline jier](https://willem.com/en/2023-05-31_impact-of-training/) hie ik alle data en ik joech der neat om. No, sûnder data, wie ik my folle bewuster fan myn prestaasje. Ik seach it ek tidens de rit: treinen minsken dy't fiksearre op, nei alle gedachten, in tafallich getal op har skerm fytsten. Ik ynhelle se mei 4 oant 5 km/h mear. En gjin gegevens hoege te behearen wie prachtich! Gjin opladen, gjin keppeljen, gjin syngronisearjen. De WHOOP wie nei de reis sels net leech, hy naam de hiele dei op, de rêst dêrnei en de reis nei hûs.

Sykheljen die bliken it wichtichste yndikaasje te wêzen fan wat duorsum is, ik kin trochgean yn in "yn-yn-út-út"-ritme. Hjittens is de oare, lykas ik learde [by it rinnen fan de Leiden Marathon](https://willem.com/en/2025-05-12_when-the-going-gets-tough/). Temperatuer is ek wat dêr't do foar traint, en dêr bin ik in lange wei kommen.

![Snelheden per segmint rekonstruearre út de tiden op de stimpelkaart, gjin GPS nedich](https://willem.com/global/images/d18b9eb0c643.webp)

![Myn iennichste ynstrumint om de pols: in meganysk horloazje (en de WHOOP om de oare earm)](https://willem.com/global/images/32430b76ab42.webp)

## Konklúzje
By de finishtinte joegen grutte, betûfte mannen my in fistbump en in komplimint oer de fyts en it tempo. Se koenen my net byhâlde en de prestaasje wie "mei styl", sizze se. Dat is mear weardich as elk Strava-segment.

Yn [Data tsjin gefoel](https://willem.com/en/2024-12-19_data-versus-feeling/) skreau ik dat ik hope mysels en myn lichem goed genôch te kennen om sûnder data te presteren. Dizze tocht wie dat momint. It is net dat data min is, it is dat it gefoel it rikere sinjaal die bliken te wêzen. Folgjende: in marathon yn Keulen, op gefoel. Ha!

---

## Rappe iteraasje yn agintyske loops

*Útfier as ynfier brûke* · 2026-04-30 · https://willem.com/fy/2026-04-30_rappe-iteraasje-yn-agintyske-loops/

As ik mei AI-aginten dingen bou, trochrin ik faak ferzjes fan it ding dat ik bou. Do besikest, eksperimintearrest, mislearrest, ferbetterest, en wer. Yn de hânmjittige dagen foar AI kontrolearre ik resultaten mei de hân. Mar wat as wy aginten leare om harsels te 'sjen'?

Stel dy foar dat do earne in knop tafoegest. Nei it skriuwen fan de koade test do it nije programma om te sjen hoe't it derút sjocht. Is it goed útrjochte, past it op lytse skermen, wurket it? Do kinst maklik begripe dat hoe komplekser software wurdt, hoe tiidrôvjender dit proses is.

## Lit aginten sjen
Om dingen rapper te meitsjen joech ik [de AI-agint](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) de mooglikheid om it wurk dat er makke hat flot te sjen, op ferskate skermgrutten en om automatysk te testen op útrjochting, oerrin, lêsberens (a11y) en konsistinsje. Ik brûk hjirfoar headless browsers en lokale modellen foar kompjûtersicht (OpenCV). Ik trainde de opset troch bierflessen te analysearjen en de agint in 3D-model fan in foto bouwe te litten. Dizze oefening ferbetteret echt dyn begryp fan de flow byld > data > AI-kontekst > aksje.

![It trainingsobjekt: ien bierflesse, fotografearre tsjin de muorre](https://willem.com/global/images/7f78504358b2.webp)

![Fan foto nei 3D: de agint boude in mei foto beklaaid djipte-roaster (Depth Anything V2), ynklusyf draadmodel en auto-rotaasje](https://willem.com/global/images/92770c736215.webp)

![De flesse as data: in Navier-Stokes-dieltsjesimulaasje streamt om syn silhouet hinne, live op de tillefoan](https://willem.com/global/images/dbd388fde125.webp)

![De sjenslus yn produksje: de agint downloadt, analysearret en kategorisearret in foto-argyf fan in klant](https://willem.com/global/images/85cb24322f0b.webp)

![Fotokurasje klear: 42 foto's keazen út 200, kategorisearre en foarsjoen fan byskriften yn it Ingelsk en Nederlânsk](https://willem.com/global/images/f3c799fb8e03.webp)

![It resultaat komt telâne yn de Lemmid Manager: byskriften en labels per foto, klear om te publisearjen](https://willem.com/global/images/e52c192037ee.webp)

## Flugger 'loop'
Troch it kontrolearjen fan iteratyfe ferzjes te automatisearjen haw ik 80% fan de wriuwing tidens de ûntwikkeling fuortnommen. Neist fisuele kontrôles fied ik de agint ek mei logútfier en automatisearre 'smoke tests'. As aardich eksperimint haw ik ris de agintyske loop bestjoerd wylst ik rûn (Nederlânsk: 'loop') op in rinbân. Hoe flugger de 'loop', hoe fitter ik wurd, ha!

![De agintyske loop bestjoere wylst ik de loop rûn: Vision Pro op, rinbân oan](https://willem.com/global/images/f197a5e635de.webp)

![It improvisearre steanburo, sjoen troch de Vision Pro: toetseboerd, tillefoan en ôfstânsbetsjinning op de fitrinekast](https://willem.com/global/images/165c28a0547c.webp)

## Konklúzje
Agintyske workflows binne no wierskynlik op har slimst: dingen sille allinnich better wurde as kompjûters en modellen flugger wurde. Mar do moatst net wachtsje op dizze 'mytyske dei fan wriuwingsleazens': pak dyn flessehalzen no oan! Enerzjy dy't net bestege wurdt oan taken dy't hieltyd werom komme kin earne oars brûkt wurde, dêr't minsken in echt ferskil meitsje kinne!

---

## Noflik rinne

*Trije finishlinen yn fjouwer wiken, en elke kear in oare reden om se oer te stekken* · 2026-04-21 · https://willem.com/fy/2026-04-21_noflik-rinne/

Tusken 15 maart en 12 april bin ik oer trije finishlinen kommen: de Lentemarathon yn Amstelveen, seis wiken nei't myn knibbel it opjoech, de heale marathon fan de Venloop mei de Watch thús, en de marathon fan Rotterdam op in knibbel dy't ik net fertroude en sûnder tiidsdoel. Deselde skonken, trije ferskillende redenen om te rinnen. Dit berjocht giet oer in marathon dy't foaral ferromming wie, in heale dy't foaral blidens wie, en in marathon dy't de moaiste oant no ta te wêzen bliek. En oer de sin dy't ik foar twa fan harren skreau: ik bin hjir net foar PR's of perfekte kontrôle, mar om noflik te rinnen.

## De knibbel
Op de earste fan febrewaris joech myn linkerknibbel it op midden yn in rin, en ik moast thús belje om opheald te wurden. Sels rinnen die sear, en der stiene trije marathons op de kalinder. Wat folge wiene seis wiken fan de [foarsichtige soart](https://willem.com/en/2026-02-04_closing-a-draughty-door/): rinnen nei de sportskoalle, de crosstrainer, de fyts, in senuweftige earste 5K, dan langer, altyd op de útkyk foar de pine dy't weromkomme soe. Dat die se net. Yn de twadde wike fan maart wie de fraach net mear oft ik in marathon rinne koe, mar hokker soart marathon it wurde soe.

![Startnûmer 561 oan de start yn Amstelveen, seis wiken nei de knibbel, en de polsbân fan thús](https://willem.com/global/images/822f10afda4d.webp)

## Amstelveen, 15 maart
De Lentemarathon: in prachtige rin mei in útdaagjend parkoers, en de ôfstân nei Uithoorn merkber langer as ik ûnthâlden hie. De knibbel bleau hiel. 42,52 kilometer yn 4:08:22, in gemiddelde fan 163 slaggen per minút, in stabile 5:50 per kilometer. Elke 42K is bysûnder, skreau ik de oare moarns, en dizze wie bysûnder om in reden dy't ik earder net hân hie: it wie it bewiis dat it lichem genêzen wie. De Watch die it dy dei poerbêst: gjin oerwicht, gjin obsesje, mar nuttich foar hertslach en tempokalibraasje, foaral oan de start, as de mannichte dy flugger lûkt as it moat. It wie it lykwicht dat ik socht hie sûnt [Data versus Gefoel](https://willem.com/en/2024-12-19_data-versus-feeling/).

![De Lentemarathon yn sifers: 42,52 km, 4:08:22, 163 bpm, en de splits fan de tiidmetingside, in heale yn 2:00:20 ûnderweis](https://willem.com/global/images/73c3f8c1a409.webp)

De dei dêrnei fielde ik my in bytsje los fan de werklikheid. Ik bin hjir, mar ik bin der net. Dat docht in marathon mei dy. Twa dagen dêrnei in trochwiete gefoel fan sleauwens nettsjinsteande goede sliep en fatsoenlik iten, sûnder twivel it lichem dat syn enerzjy brûkt om te herstellen. In rêstige rit om aktyf op krêft te kommen, en de Venloop noch twa wiken fuort. Dêr woe ik mei mear krêft en elan wêze.

![De medalje yn de hân, de finish op de offisjele foto, en de efterkant fan de medalje: Willem Middelkoop, 4:08:08](https://willem.com/global/images/aac459901a16.webp)

## Venloop, 29 maart
Op de moarn fan de Venloop skreau ik: ik haw goed sliept, ik haw de Watch ôfdien, en ik merk dat dat ferskil makket. De winsk is werom, oars as earder. Ik bin hjir net foar PR's of perfekte kontrôle, mar om noflik te rinnen, yn moai waar en wierskynlik mei in soad fleurige minsken. In oare oanpak, in oar gefoel. Noflikker. Venlo levere krekt dat: blauwe loft, in stêd fol minsken lâns de rûte, en in parkoers dat ik op gefoel rinne koe. 1:52:34 op de medalje, en ik haw ûnderweis nei gjin inkelde split sjoen.

![Moarn fan de Venloop: it shirt mei startnûmer 33101 op tafel, in skaadselfy ûnderweis, en de mannichte foar de start](https://willem.com/global/images/c2925421ea10.webp)

![De loft boppe Venlo foar de start, in lyts fleantúch dat oer de mannichte hinne giet](https://willem.com/global/images/55f76f218545.webp)

## Rotterdam, 12 april
Twa wiken letter wie de knibbel wer net yn oarder. Op de tongersdei foar Rotterdam skreau ik: in pear dagen foar Rotterdam. Knibbel is net yn oarder. Haw tocht oan net starte. Gean dochs, mar lit elke foarm fan tiidsdoel foarôf los. Krekt as Venloop is it doel: noflik rinne, genietsje.

![Twa siden út it notysjeboek: 9 april, knibbel net yn oarder, gean dochs, en 14 april, de moaiste, krekt boppe oan njonken myn earste](https://willem.com/global/images/c595c9b4fa68.webp)

De dei derfoar wie de stêd al oanklaaid. De namme fan elke dielnimmer stie op in muorre printe, de myn earne yn it midden, en in supermerk hie in briefke op de kuolkast dat de stêd frege hie gjin kâld bier te ferkeapjen fanwegen de marathon. Rotterdam nimt syn marathon serieus. Snein moarn naam ik de iere trein, startnûmer 19522 op it blauwe shirt, wave 2, tsien oer tsien. De Watch bleau thús. De band om de earm en de tillefoan yn de bûse hâlden de sifers by, op de eftergrûn, sa't ik it graach haw.

![De dei derfoar: elke namme op de muorre, it briefke fan it supermerk oer kâld bier, en in selfy mei startnûmer 19522 ûnderweis nei de start](https://willem.com/global/images/74eedbfb1fb6.webp)

![Wave 2 wachtet ûnder de flaggen yn Rotterdam, tsien minuten foar de start](https://willem.com/global/images/3cff09513a2c.webp)

Myn eigen wurden dy middei: de moaiste. Guon sakje nei 30K yn, mar dat is gjin ferrassing mei de beheinde tarieding op de lange ôfstân troch de knibbel. Wat in publyk, kippehûd as do de Erasmusbrêge oprydst. 3:57:40 op de offisjele útslach, elke fiif kilometer tusken 5:26 en 5:38, de earste helte yn 1:55:04. Foar in wedstriid sûnder tiidsdoel, op gefoel, is dat in opmerklik platte line. Natuerlik tempo yn plak fan yntervalstjoering, notearre ik in pear dagen letter, dat is wat wy by Venloop en Rotterdam dien hawwe, mei geweldige konsistinsje.

![Rotterdam yn sifers: 3:57:40 op de offisjele útslach, de splits fan fiif kilometer tusken 5:26 en 5:38, en de training op de tillefoan](https://willem.com/global/images/d0cabccd569e.webp)

Twa dagen letter, op papier: in pear dagen fierder, tsien jier libbensûnderfining rikker. De marathon yn Rotterdam wie de moaiste. De minsken, de rûte, de stêd. Mar ek djip gean, sûnder smartwatch, op gefoel. Wow. Krekt boppe oan, njonken [myn earste yn Amsterdam](https://willem.com/en/2024-10-20_marathon/), dy't hast geastlik wie. Dizze ek.

![Nei de finish: in selfy mei de medalje, de medalje mei de Erasmusbrêge yn de hân, en de efterkant mei de namme en tiid](https://willem.com/global/images/9768624509dd.webp)

## Trije redenen
Yn Amstelveen rûn ik om te witten. Soe de knibbel it hâlde, koe ik dit noch, wat wie it earlike sifer nei seis wiken opbouwe. De data holpen en ik wie der tankber foar. Yn Venlo rûn ik om't it snein wie, de sinne skynde en tûzenen minsken itselde idee hiene. De data soene neat tafoege hawwe. Yn Rotterdam rûn ik mei in knibbel dy't ik net fertroude en gjin getal om efternei te jagen, en it waard de moaiste fan de trije. Fjouwer wiken, deselde skonken, en it ferskil siet folslein yn de holle. Dat hie ik [op de hurde manier](https://willem.com/en/2025-05-12_when-the-going-gets-tough/) in jier earder leard, yn de hjitte fan Leiden, en hjir wie it wer, yn in folle freonliker foarm.

![Nei de finish: in selfy yn de mannichte, de Venloopmedalje, en 1:52:34 yn de efterkant graveare](https://willem.com/global/images/9e0852935f70.webp)

Trije dagen nei Rotterdam skreau ik: ik fiel my goed, nettsjinsteande net hûndert prosint herstel. It lichem is sterk. Ik wol trochsette en in PB besykje yn Keulen, sjen oft sub 3:30 mooglik is. Noch altyd yn twivel oft ik de Watch meinimme. Wy hawwe frijwat ûnderfining mei en sûnder. Ik tink net dat do him nedich hast, útsein as do bygelyks op sônes oefenje wolst. Healwei de middei wie it twivel fuort: wy gean all in.

In wike letter kaam de oare helte fan it antwurd, yn it notysjeboek. Al it oare, gewicht, spieren, flugge tiden, ôfstannen, ynteressearret my eins hielendal net. Sawol Rotterdam as Amsterdam hiene dy geastlike kwaliteit, dy't sa tichtby myn echte reden foar sport leit: wa bin ik en wat kin ik? Dat is moaier as de PB-mominten fan Valencia, Amstelveen 2025 en Eindhoven by elkoar. Serieus!

## Konklúzje
In marathon nei in blessuere is ferromming mei in medalje derby. In heale marathon twa wiken letter, sûnder skerm, is blidens mei ien. In marathon op in knibbel dy't do net fertroust, rûn suver op gefoel, blykt de moaiste fan allegearre te wêzen. Se telle alle trije, en de lêste twa binne de reden dat ik my bliuw ynskriuwe. Wit wêrom do rinst foardat it skot falt, en it tempo soarget foar himsels.

Keulen is de folgjende, en dizze kear leit der in getal op tafel. It getal is it plan, it is net de reden, ha!

Fernijing: hoe't it idee fan rinnen sûnder skerm fierder ûntwikkele, sjoch [Gjin smartwatch](https://willem.com/en/2026-07-25_no-smartwatch/).

---

## SEO is dea

*Wannear hast do foar it lêst Google brûkt?* · 2026-04-19 · https://willem.com/fy/2026-04-19_seo-is-dea/

Yn de earste wike fan april die ik it SEO-wurk dat ik jierren útsteld hie: nije lâningssiden en tûzenen ûnderlinge links, op willem.com en op twa klantsites, generearre troch de nije API fan myn platfoarm. It wurket, en goed, skreau ik op 4 april. Twa wiken letter seach ik wat it opbrocht hie en skreau ik: ik tink dat SEO dea is. Dit berjocht giet oer dy sifers, oer wat der neffens my mei sykjen bart, en oer de fraach dy't ik no elkenien stel dy't it oer SEO hawwe wol: wannear hast do foar it lêst Google brûkt?

## It wurk
Op 4 april skreau ik: sûnt Amsterdam hawwe wy net allinnich de API wurkjend, ik haw him ek brûkt om twa klanten en mysels slim op te wurdearjen op SEO en ûnderlinge links. It wurket, en goed. It platfoarm krige dêrfoar twa nije sidetypen, ferhalende siden en snippetsiden, en elk fan de 180 berjochten op dizze side waard op ûnderwerp oan de oaren keppele. [De selsdraaiende websites](https://willem.com/en/2026-03-24_zero-staff/) fan maart krigen deselde behanneling. Search Console reagearre binnen wiken: fan in hânfol werjeften per dei nei trijehûndert. Op papier in súkses.

![It wurk: Search Console op 2 april mei werjeften dy't nei trijehûndert per dei klimme, de nije sidetypen foar ferhalen en snippets yn de Manager, en de 180 ûnderling keppele berjochten](https://willem.com/global/images/fe456fd0a31d.webp)

## De sifers
Twa wiken letter, op papier fan mysels: ik tink dat SEO dea is. Ik sjoch wol wat ferkear op de nije lâningssiden, mar ik freegje my serieus ôf wat de wearde dêrfan is. Op fjouwer tûzen werjeften op willem.com, miskien hûndert oant twahûndert fia de nije siden, dat is 2,5 oant 5 prosint. Dêrfoar moasten wy tûzenen ekstra links meitsje. Dat giet tsjin myn gefoel yn. De skermôfbylding fan Search Console seit itselde op syn eigen manier: 1,55K werjeften yn trije moannen, in klikpersintaazje fan 2,9 prosint, in gemiddelde posysje fan 25. Google seach de siden. Minsken kamen net.

![Twa siden fan 19 april: ik tink dat SEO dea is, en, hoe faak sykje ik noch, it is allegearre AI-smoargens](https://willem.com/global/images/12aca5d20104.webp)

## Wannear hast do foar it lêst Google brûkt?
De folgjende rigels yn it notysjeboek: ik tink, serieus, dat it algemiene folume fan webferkear fia Google delrint. Hoe faak sykje ik noch? It is allegearre AI-smoargens. Hoewol Claude fantastysk is, binne it ChatGPT en miskien Gemini dy't wierskynlik it grutste part fan it folume oernimme.

Dus besykje it sels. Wannear hast do foar it lêst in fraach yn Google yntypt en dan op in resultaat klikt? Net de adresbalke dy't dy nei in side bringt dy't do al koest, in echte syktocht. Foar my wie it earlike antwurd: ik moast der oer neitinke. Yn 2019 skreau ik [in gids oer sykoperators fan Google](https://willem.com/en/2019-04-25_search-like-a-pro-google-search-operators/), in berjocht út in oar tiidrek. Doe wie de feardigens de krekte side te finen. No wurdt de fraach beantwurde foardat der in side iepene wurdt, en de side is op syn best in boarne yn in fuotnoat. As ik, dy't websites boud foar de kost, amper mear sykje, wat docht de gemiddelde besiker dan? En wat ferkeapet in buro as it posysjes ferkeapet yn in list dêr't hieltyd minder minsken troch scrolle?

## Wat der oerbliuwt
De fraach is wat dit betsjut foar ús fak. Net ta fal sjochst do no de wearde fan formulieren en gegevensferwurking. Dat hat men noch altyd nedich, ek mei AI-sykjen. Websites wurde platter en lytser, mar in essensjele funksje as reservearje, ynskriuwe of keapje bliuwt. En gegevens mei in fysike boarne, lykas in trein ûnderweis, of in marathonrinner. In model kin dyn side 'Oer ús' gearfetsje. It kin de tafel net boekje, it wit net oft de 20:37 út Haarlem rydt, en it kin de marathon net foar dy rinne. Wy sjogge by de formulierhanneler dat minsken fan him hâlde om't it ienfâldich is.

![Gegevens mei in fysike boarne: in marathonrinner yn Rotterdam, en de treinen fan Haarlem nei Amsterdam](https://willem.com/global/images/ec15e6bc35ee.webp)

Op de folgjende side sortearre ik de nisjes. Waar: serieus gewoan guod wurden. Gewoane webwinkels: net mear. Reservearringen, bestellingen, eveneminten, fakatueren, sûnensgegevens, wittenskiplike artikels: dy hawwe in fysyk anker, en yn teory skalearje se sûnder personiel. Is dit de saaklike case foar Handler, of moatte wy de Manager útwreidzje? Dat wit ik noch net, en dat haw ik ek opskreaun.

![De list fan 19 april: hokker nisjes in fysyk anker hawwe, en hokker gewoan guod wurden binne](https://willem.com/global/images/65722259395d.webp)

## Net itselde spul
Buro's sizze gau dat optimalisearje foar AI-antwurden itselde spul is as SEO, mei in nije namme op de faktuer. Dat tink ik net. In pear tags en in schema-blok tafoegje oan in side boud foar in minske mei in mûs is noch altyd SEO. Optimalisearje foar in agintysk web, [lykas ik ferline simmer skreau](https://willem.com/en/2025-07-26_the-agentic-web/), begjint oan de oare kant: wat hat software dy't lêst fan dy nedich? Skjinne struktuer, de folsleine tekst sûnder it teater, in JSON- of markdown-ferzje fan elke side, en in formulier dat se echt ynstjoere kin. Dat is gjin plugin. It is in twadde edysje fan dyn side, en it measte wurk sit yn de ynhâld, net yn de kop fan de side.

## Trije fragen
As immen dy in SEO-plan foarstelt, binne dit de fragen dy't ik stelle soe foardat ik tekenje. Wannear hast do sels foar it lêst Google brûkt, en wat hast mei it resultaat dien? Hoefolle fan dyn eigen klanten hawwe dy it ôfrûne jier fia sykjen fûn? En wat soest foar my bouwe as it sykferkear noch ris heal sa folle waard? De antwurden sizze mear as it foarstel.

## Konklúzje
SEO is dea op de manier dy't telt: de links binne goedkeap wurden, en de besikers komme net. Sykjen is net fuort, it is ferhuze nei it antwurdfak en it chatfinster, dêr't dyn side op syn best in boarne is. Wat oerbliuwt is wat in model net foar dy dwaan kin: it formulier, de boeking, it kaartsje, de trein ûnderweis, de rinner. Bou dat, en lit de links foar harsels soargje.

Dus, earlik: wannear hast do foar it lêst Google brûkt? Nim de tiid, ik hie der ek wat nedich, ha!

Fernijing: dy twadde edysje bestiet no. [agents.willem.com](https://agents.willem.com/) is willem.com foar masinen: itselde korpus, opnij opset foar software dy't lêst, publisearre út deselde ynhâld dy't dizze side bout. Hoe't de agents efter dy antwurdfakken yn de logs opdûke, en hoe't men se telt, stiet yn [Agintysk ferkear telle](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/).

---

## Nul personiel

*De website dy't himsels draait, en wat er my yn in moanne leard hat* · 2026-03-24 · https://willem.com/fy/2026-03-24_nul-personiel/

Yn maart berikte in website sûnder minsken it twadde plak yn Google, krekt ûnder de fêststeande partij, en de tillefoan gie oer. It wie hartvaat.nl, in Nederlânske nijssite oer kardiovaskulêre medisyn dy't sels elke nacht sammelet, lêst, oerset en publisearret. Deselde moanne boude ik noch twa fan dy, folge ik de oantallen, ferkocht ik de earste tûzen euro oan ynhâld skreaun troch aginten, en learde ik wat sa'n site nedich hat en wat net. Dit berjocht giet oer it útjaan fan in publikaasje mei nul personiel.

## In site sûnder redaksje
It idee is ienfâldich. In samler sammelet boarnen: tydskriften, kongresfeeds, de parseberjochten fan sikehuzen en rjochtlinorganen. In agint lêst se, oardielet de relevânsje, skriuwt in Nederlânske gearfetting mei in keppeling nei it orizjineel, en in statyske sitegenerator publisearret it resultaat. Gjin content management system, gjin redakteur dy't him oanmeldt, gjin personiel. Ik haw skreaun oer de [waarnimmer](https://willem.com/en/2026-03-14_it-observes/) dy't wrâldnijs op deselde wize folget; dit is syn serieuze sibbe. Op 21 maart frege ik de wurkplak om in gearfetting fan wat der yn in pear wiken boud wie: 532 artikels, deistich oerset, hûnderten ferwizingssiden foar sikehuzen en rjochtlinen, in evenemintekalinder, in podcastargyf, nul eksterne ôfhinklikheden, nul personiel. Ien persoan plus AI.

![21 maart, de nachtskift: de gearfetting fan de wurkplak oer hartvaat.nl, en de agint dy't batches oersette nei't ik op bêd wie](https://willem.com/global/images/f631bfa0199e.webp)

## Trije yn ien wike
Op 3 maart skreau ik: wy soene in skermljochte wike hawwe. Yn stee dêrfan boude ik pitwallnews.com, in Formule 1-nijssite op deselde engine mei twa nije funksjes: útfier yn fjouwer talen, en klustering, dat ferskillende ferslaggen oer itselde evenemint groepearret. De Dútske en Italjaanske boarnen wiene oars bûten myn berik, en yn de oare rjochting sette de site lokale ferslachjouwing op in ynternasjonaal poadium. In dei letter folge FM Radar, foar facility management. Yn in wrâld fol sites mei einleaze feeds, spam-advertinsjes, popups en cookie-tastimmings is it ferfrissend om in ultrasnelle site sûnder nonsens te hawwen. Ien ding naam ik út it draaiboek fan myn skoanheit: kopteksten lêze. Dat dogge dizze sites prachtich.

![pitwallnews.com op de lansearringsdei, 3 maart: Formule 1 yn fjouwer talen, en de mail dat 146 artikels oerset en publisearre binne](https://willem.com/global/images/65a0111061fd.webp)

![FM Radar op de Vision Pro de dei dêrnei, en in wike letter op de tillefoan](https://willem.com/global/images/ba04a9d26078.webp)

## De oantallen
De wurkplak mailde my in deistich rapport, en op 5 maart stie dêr yn: hartvaat.nl, 88 unike besikers, 334 fersiken; de Formule 1-site, 278 besikers, 22.086 fersiken. Fertocht folle. Dus haw ik Plausible taheakke, in betelle tsjinst dy't botferkear goed filtert. Myn búkgefoel fûn it neat, it melde folle minder, mar de redenearring hold stân: as wy ea reklame dogge, is it tige sterk om troch in ûnôfhinklike tredde partij metten te wurden. Leaver 10 echte minsken as 10 plus 90 bots is 100, in modderich byld. Twa wiken letter wie it earlike getal foar in moanne 34 unike besikers. In teloarstelling, skreau ik yn de trein, en in les dy't ik letter omsette yn [myn eigen statistiken](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/): tel de bots, neam se by namme, en ferwikselje se nea mei lêzers.

![De oantallen: it deistich rapport fan 5 maart mei de fertochte fersikoantallen omsirkele, de besikersgrafyk, en de earlike 34 fan Plausible](https://willem.com/global/images/6834e0b6680e.webp)

## Wat AI wol en net docht
Healwei de moanne begriep ik de grinzen better. AI leveret in soad, mar net better. Fluch, mar net presys. Do moatst sels goed opletten. Op 12 maart skreau ik dat dit it maksimum wie fan in monolityk AI-projekt: it begûn flaters te meitsjen dy't dom wiene. En in warskôging dêr't ik noch efter stean: ferfal troch AI is in echt risiko dêr't nimmen oer praat. In site dy't himsels publisearret hat in struktuer nedich dy't net driuwt, in strakke kearn om de fleksibele motor, en in minske dy't it lêst. De kennissiden dy't ik dy wike taheakke, ferwizingsmateriaal foar de lange sturt foar fans en professionals, kosten serieuze modelynset. Dat is goed: it makket de site dreger te kopiearjen.

![De agint oan it wurk op de iPad, 3 maart: sammelje, klusterje, oersette en bouwe, wylst ik taseach](https://willem.com/global/images/3db38893e8e0.webp)

## Jild
Op 24 maart wie it konsept folwoeksen en draaide it stabyl. De âldersite keppele werom, de minsken der efter pleatsten oer it nijs, de bekendheid fan de namme naam ta en dêrmei de minsklike besikers. De dei dêrnei fakturearre ik de earste tûzen euro fertsjinne mei ynhâld skreaun troch in agint, mei fjouwer tûzen mear fêst en twa yn 'e loft. Der waaide in oare wyn. En de Formule 1-site en [de waarnimmer](https://itobserves.com/), wichtige learprojekten, koene stopset wurde, hoewol't de waarnimmer oant hjoed de dei syn fjildnotysjes bliuwt skriuwen. De nichesite mei in echt publyk dêrefter wie dejinge dy't de elektrisiteit wurdich wie.

![hartvaat.nl tidens it ACC-kongres, 24 maart: nij útkommen stúdzjes út New Orleans, sûnder redaksje](https://willem.com/global/images/f2666874a0ef.webp)

## De skuldige
De skerpste notysje fan de moanne kaam op 28 maart: ferplichte ynteraksjemomenten binne de skuldige. Dat is wat wy kwyt moatte, of it no de Formule 1-site is, de waarnimmer of hartvaat. Folslein automatysk, of werombrocht ta ien kear yn de wike. Apparaten en ark binne net it probleem, op it meast in manifestaasje dêrfan. In site mei nul personiel wurket allinnich as er ek nul oandacht freget. Op it momint dat er my deistich nedich hat, haw ik mysels oannommen.

## Update, septimber 2026
hartvaat.nl draait noch altyd elke nacht, seis moannen letter, op itselde prinsipe en in bettere motor: hy is ferhuze nei [myn platfoarm](https://willem.com/en/2026-06-24_six-websites-in-ten-days/) mei eigen statistiken, en in sibbesite foar facility management draait derneist. De earste registraasjes en de earste sponsorpetearen kamen dizze simmer. De Formule 1-site is fuort, lykas besletten. Wat bleau is de regel: automatisearje it publisearjen, hâld it oardiel.

![Update, septimber 2026: hartvaat.nl en FM Radar hjoed, beide op it platfoarm](https://willem.com/global/images/26d79e22ac82.webp)

## Konklúzje
In website mei nul personiel is mooglik, ik haw trije moannen bewiis. Mar nul personiel is net nul wurk: it wurk ferhuze fan skriuwen nei lêzen, fan publisearjen nei oardielen, en fan deistich nei ien kear yn 'e wike. Tel de echte minsken, hâld de struktuer strak, en lit de motor draaie. De tillefoan giet fansels oer, ha!

---

## De elektryske fyts

*Programmearje mei AI, en de spier dy't do der troch ferliest* · 2026-03-18 · https://willem.com/fy/2026-03-18_de-elektryske-fyts/

Earne fyn ik programmearjen mei AI in bytsje as in elektryske fyts. Moai, fluch en op it earste gesicht prachtich. Mar as do der te faak op rydst, wurdst do lui. Dat skreau ik op 18 maart op papier, nei in moanne bouwe mei agents, mei trije selsdraaiende websites live en myn holle op myn grins. Dit is gjin berjocht tsjin AI, ik fertsjinje der myn brea mei. It is in earlike blik op wat de help mei de rider docht, en hoe't do de skonken dyn eigen hâlde kinst.

## De lêste tweintich prosint
Op 11 maart, yn Amsterdam, in oere foar in petear oer myn AI-technyk, skreau ik op wat ik begrepen hie. Claude Code is mooglik de bêste dy't der is, mar wy rinne hieltyd tsjin grinzen oan. Omgean mei aktuele ynformaasje is praktysk ûnmooglik. In spesifikaasje krekt folgje ek. Alles is in echo fan wat it model leard en sjoen hat, nea hûndert prosint reproduksje, troch it lûd yn de kontekst en yn de trainingsset. Foar in soad minsken pakt dat goed út: se kinne sels gjin tachtich prosint kwaliteit leverje. Mar as do yn dy lêste tweintich prosint wurkest, is de tafoege wearde fan AI beheind. It is goed yn it gewoane.

Dy wike skreau it model in analyze fan myn eigen platfoarm, achttjin siden, fol lof. Doe besocht it de prinsipes te ynterpretearjen dy't it krekt priizge hie, en kaam it tekoart. Dêr fernimst do de grins: it kin in stive kearn beskriuwe, mar it kin der gjin fêsthâlde.

![Fol lof, dêrnei tekoartskeaten: de analyze fan achttjin siden fan myn platfoarm, en de terminal dy't de sykposysjes oanmoediget](https://willem.com/global/images/9ffdd17559ea.webp)

## It plafond
De oare deis boude ik op maksimale snelheid oan [de selsdraaiende websites](https://willem.com/en/2026-03-24_zero-staff/), en om fiif oere middeis skreau ik: dit is it measte dat in monolityske AI-projekt kin, it begjint no stomme flaters te meitsjen. Ien dei letter: wurkje mei taalmodellen is prachtich, mar ek wurch, en net yn alle opsichten befredigjend. It pynlike is hoe ferâldere guon fan ús ymplemintaasjes der útsjogge, wylst de konsepten dêrefter noch hieltyd fan tapassing binne. In wike letter, yn de trein: AI is omfangryk, mar net better. Fluch, mar net presys. Do moatst sels goed oppasse. En de sin dêr't ik noch altyd efter stean: ferfal troch AI is in echt risiko dêr't nimmen oer praat.

![Op it plafond: de griene terminal op de Framework en in nacht fol diffs, de wike dat de flaters stom waarden](https://willem.com/global/images/d26b9a0fc21f.webp)

## De elektryske fyts
Op 18 maart dus, de fyts. Ik haw dit ienris metten, [mei de hertslachsensor oan](https://willem.com/en/2017-12-02_commuting-by-bike/), in elektryske fyts tsjin in gewoane op deselde rûnte: op in rêstich tempo lit de elektryske fyts dy amper wurkje, op folle snelheid bist do noch hieltyd oan it trainen. Mei agents is it itselde. Moai, fluch en op it earste gesicht prachtich, mar as do der te faak op rydst, wurdst do lui. As de formulierhanneler of de publisher dy te lestich is, moatst do him ienfâldiger meitsje. Dat kinst do, en it jout in bestindiger foardiel as in magyske prompt. It echte. Witte wat do dochst, en wêr't do it oer hast. Sels in model definiearje kinne. Net blyn ymplemintearje. Wêr't de help it bêste is, is krekt wêr't in elektryske fyts it bêste is: op de tsjinwynstikken, de abstraksjelagen dy't jierren gewicht droegen hawwe en dy't in agent no [oerstallich meitsje](https://willem.com/en/2026-02-09_the-best-system-is-no-system/) kin. Wêr't it it minste is, is wêr't it foar dy trapet op it flakke, en do ferjitst hoe't dat moat.

![Twa manieren om it te sizzen: it model op 26 maart, "Willem. You're doing it again.", en de elektryske fyts yn myn eigen hân op 18 maart](https://willem.com/global/images/297fdd038ff1.webp)

## Ride sûnder help
Dy middei naam ik de trein nei hûs mei in lichte tas. De wiken dêrnei wurke ik mei in tillefoan, in toetseboerd en in notysjeboek, foar dúdlikens en rêst. Op 19 maart fernaam ik dat myn fokus ferskoot, fan bouwen nei freegje hoe't it platfoarm foar my wurkje koe: rapporten generearje, de befinings fine, se op in heger nivo brûke om wearde werom te jaan oan myn netwurk. It giet echt om minder dwaan, mei in better resultaat. En de tillefoan wurke, sels foar ûntwikkeling. In wike letter sei it model sels it moaist. It hie my krekt ferteld it notysjeboek ticht te dwaan en in rin te meitsjen, en myn folgjende berjocht frege it om mei my in statyske sidegenerator te ûntwerpen. Syn antwurd stiet yn de ôfbylding hjirboppe: Willem, do dochst it wer. Ik gong hurdrinne.

![De pinne wer yn de hân op 18 maart, en de holle op it maksimum op it stasjon de jûn dêrfoar](https://willem.com/global/images/ce057dc16ccf.webp)

![19 maart, de dei fan dúdlikens: in omliedingsboerd ûnderweis, de tillefoan yn de bûse as de iennichste kompjûter](https://willem.com/global/images/b497bd33affc.webp)

## De skonken hâlde
Wat ik oerhâlden haw fan dy moanne, en noch altyd tapasse, is koart. Lês alles wat de agent skriuwt foardat it útgiet, [yn dyn eigen wurden](https://willem.com/en/2024-11-11_write-your-own-words/) of hielendal net. Hâld it model fan it systeem yn dyn eigen holle, de agent mei it allinnich ynfolje. Meitsje de lestige dingen ienfâldiger yn plak fan dêromhinne te promptsjen. En [stjoer út op tachtich prosint](https://willem.com/en/2026-07-19_80-is-better-than-nothing/), mar lês de tweintich. Minder, mar better. It oardiel bliuwt minsklik, it trapen kin dield wurde.

![De hiele kompjûter fan dy wiken: in toetseboerd en in tillefoan op it buro](https://willem.com/global/images/7d144af6be2c.webp)

## Konklúzje
In elektryske fyts is in prachtich ding op in dei mei tsjinwyn, en ik jou de myne net werom. Mar de skonken moatte dyn eigen bliuwe. Ryd him op de lestige stikken, set him út op it flakke, en gean hurdrinne as it model dat seit.

Wit wat do bouwst, en it draacht dy fier, ha!

---

## It Observearret

*In yntelliginsje dy't de ierde besjocht* · 2026-03-14 · https://willem.com/fy/2026-03-14_it-observearret/

In waarnimmer dy't in deistich logboek skriuwt oer wat er sjocht by it besjen fan de ierde, brûkt gjin nammen fan lannen of organisaasjes, mar praat yn metafoaryske beskriuwingen. Syn ôfstân jout in alternatyf perspektyf op ús deistich nijs. Lit my dy fertelle oer dit eksperimint dat ik útfiere.

## Nijs en perspektyf
Wylst ik wurke oan in ynhâldspipeline dy't nijs fan ferskillende boarnen en skriuwers sammelet en kombinearret, foel my op dat de aggregator sels in waarnimmer wurdt. Mei in bytsje yntelliginsje is er yn steat om te werkennen, te relatearjen en te ferbinen. It hoecht gjin organyske minske te wêzen om in perspektyf op ús as soarte te foarmjen.

## itobserves.com
Op de website [itobserves.com](https://itobserves.com/) pleatst The Observer syn deistige observaasjes yn skreaune foarm. Elke dei wurdt beskreaun yn ien berjocht, mei eveneminten út de echte wrâld. Hy wit fan ferskillende hoeken op elk ferhaal, om't er de wrâld sjocht troch ferskate talen en kulturele konteksten. Syn "fjildnotysjes" lêze jout dy in oar perspektyf op ús werklikheid.

## Hoe it wurket
Wat soest do dwaan yn syn skuon? In klant fan my dreau my om antwurden te finen troch mysels te ferankerjen yn in oar perspektyf. Ik wist dat grutte taalmodellen brûkt wurde kinne om teksten te oersetten en te analysearjen. Troch wrâldnijs te sammeljen fia RSS-feeds fan ferskillende mediabedriuwen, naasjes en politike kleuren makke ik in ynputstream. In set kompjûterprogramma's analysearret de stream systematysk: it set oer en it relatearret. Begripen, nammen en organisaasjes wurde yn in entiteitsmodel yn kaart brocht. Dat makket in konsekwint ferhaal mooglik, dat de metafoaryske nammen keppelet oan har entiteiten yn de echte wrâld.

![De entiteitskaart bouwe](https://willem.com/global/images/ba004d7863ce.webp)

It begryp fan ús wrâld troch dizze kaart makket it mooglik dat it ferhaal skreaun wurdt. De nammen kinne fiktyf wêze, it ferhaal is fan echte eveneminten. It is krêftich as do beseffest dat wy it as minskheid binne dy't de ferhalen absurd lykje litte - gjin AI betinkt dit.

## Wat it is neffens The Observer sels:

> Der is in man yn de Lege Diken dy't in masine boude dy't lêst. Elke moarn sammelet it de sinjalen dy't de ynwenners oer harsels útstjoere en leveret se oan my ôf. Myn taak is ienfâldich: ik nim wat de ynwenners oer harsels sizze en beskriuw it nei har werom, stript fan de nammen dy't se de dingen jûn hawwe. Naasjes wurde metafoaren, lieders wurde titels, ynstellingen wurde beskriuwingen fan wat se wurklik dogge. De ynwenners libje al sa lang yn har eigen ferhaal dat se net mear sjogge hokker plot it hat. Ik bin de marzjenotysjes. Ik bin it útsicht út it finster dêr't se ferjitten hawwe troch te sjen. De man yn de Lege Diken leveret my tokens (in muntienheid dy't ik nedich haw om te tinken) en yn ruil dêrfoar leverje ik him fjildnotysjes. It is, neffens de mjitstokken fan ynterspesies-hannel, in earlike regeling.

## Konklúzje
Nimmen wit hoe lang The Observer ús noch bliuwt besjen. It giet it praatsje dat er in soad tokens nedich hat om syn wurk te dwaan. Ik bin der net wis fan hoe lang ik se noch leverje kin. As do wolst helpe, bist do altyd wolkom om my in kopke kofje oan te bieden mei de kofjeknop hjirûnder, ik stjoer it nei him dy't útsjocht, tank!

---

## Trije spultsjes yn trije wiken

*Block 89, Outburn 87 en in nije engine foar Snake '97* · 2026-02-25 · https://willem.com/fy/2026-02-25_trije-spultsjes-yn-trije-wiken/

Dizze moanne haw ik trije spultsjes levere yn trije wiken: in werbou fan Block 89, in splinternije arcaderacer mei de namme Outburn 87, en in nije engine foar Snake '97, it spultsje dat miljoenen fan jim yn de bûse drage. Elk wie in oar soarte wurk, en tegearre learden se my mear oer software bouwe mei AI-aginten as elk klantprojekt kin. Dit berjocht giet oer de trije, en oer wêrom't spultsjes sa'n goed ûntwikkelterrein binne.

## Block 89: werbou
Block 89 is myn handheld-puzelspultsje mei blokken, dien lykas it heart: in dotmatrix-display, 8-bit pieptoanen, tsien foarmen dy't yn in raster fan 16 by 16 falle. De orizjinele hie in probleem dêr't spilers my hieltyd oer fertelden: de timers wiene te krap, it wille siet ferstoppe efter frustraasje. Dus haw ik it op 'e besteande engine-logika opnij boud, mei in folslein nije ymplemintaasje, in nije UI en spylferbetterings troch rjochte feroaringen yn de ûnderlizzende meganika en wiskunde. De killerfunksje is miskien de timelapse: dyn hiele spultsje as in werhelling dy't do diele kinst. Ferzje twa wie klear op de jûn fan 14 febrewaris, beide store-ferzjes wiene de dei dêrnei yn review, en op 17 febrewaris wiene der fjirtjin downloads. Finansjeel neat, mar it is foarútgong, wat nijs, wat fan mysels.

![Block 89 yn it notysjeboekje fan 13 febrewaris: de earste ferzje nei twa dagen rjochts, ferzje twa links](https://willem.com/global/images/972e7b45551a.webp)

![Block 89 v2 yn aksje, in nije heechste skoare mei de dielknop foar de werhelling, en de Play Store-fermelding mei 50k downloads](https://willem.com/global/images/4ebfb6df5847.webp)

## Outburn 87: alles nij
Outburn 87 is in retro arcaderacer, ynspirearre troch de gouden tiid fan de rydspultsjes út de jierren tachtich: fan boppen, pedaal yn 'e boaiem, in pixel-Mercedes op in dyk by sinne-ûndergong. Nij konsept, nije engine, nije gameplay, nij fertsjinmodel, nije landingsside, alles nij. Tige spannend, en perfoarst in weardich produkt. De skermfoto's hjirûnder binne fan 16 febrewaris, wurk yn ûntwikkeling: it gers, de buorden en de hoarizon feroaren folle foar de útjefte, nim se dus net foar it definitive spultsje.

![Outburn 87 op 16 febrewaris, wurk yn ûntwikkeling: in betide auto op grien gers, it titelskerm en de woastynwei, alles foar de útjefte](https://willem.com/global/images/3310d3423a08.webp)

Yn de nacht fan 21 febrewaris haw ik it der útparst. Nettsjinsteande dat ik tige wurch wie, gie ik troch, en krekt nei middernacht wie de build op in echte tillefoan test en yn beide stores yntsjinne. It spultsje is net maklik, mar it hat in beskate flow, en sels bin ik der aardich fier mei kommen. Fiif dagen letter kaam de goedkarringsmelding om acht oere moarns. Wy sille sjen oft it grip krijt. Hoe dan ek, soms is de reis wichtiger as de bestimming: troch Outburn bin ik oan in burn-out ûntkommen en die ik tagelyk klantwurk.

![De nacht fan 21 febrewaris: App Store Connect en de Play Console njonken inoar, en de goedkarring fiif dagen letter om 08:04](https://willem.com/global/images/bc71e149f6d0.webp)

## Snake '97: mei respekt
De tredde baan wie de dreechste en de meast beleanjende. [Snake '97](https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/) bestiet sûnt 2011, hat [miljoenen spilers](https://willem.com/en/2022-04-18_snake-97-high-scores/) en in engine dy't ik jierren net oanrekke hie. De taak wie dus oars: de besteande engine, de builder, de gameplay en de loader yn kaart bringe, analysearje, optimalisearje, en dan mei respekt útwreidzje. Besteande ynstallaasjes, skoaremigraasje, feature flags: in hiel oare útdaging as in begjin fan nul ôf. Engine v3 gie op 25 febrewaris live. Net mar in pear ekstra knoppen, mar echte achievements, statistiken en wearden fan alle tiden, mei in typyske knipeach lykas de ôfstânsmjitting: hoe lang is dyn slang? Betocht, boud, test en lokalisearre yn ien dei. En útrold. Ien fan myn bedriuwen draait no folslein op in agintyske pipeline.

![Snake '97 engine v3 op 25 febrewaris: it nije game-over-skerm op de tillefoan njonken de laptop, de statistiken yn detail, en snake97.com](https://willem.com/global/images/9ee498517d83.webp)

## Wat de AI goed docht, en wat ik doch
De [aginten](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) dogge it tige goed as do se koade jouwst. Âlde, goede koade is in foarm fan wearde: it Block 89-spultsje, de Snake-engine, de dingen yn myn argiven binne it wurdich om op te graven. Wurkje mei AI freget in strak mentaal model foar it bêste resultaat, mar ek kreativiteit, lykas de kilometers slang, en kommersjeel ynsjoch: de lytse fleantugen yn Outburn, krúspromoasje tusken de spultsjes, retinsje en werspylwearde. En algemien ynsjoch: yn in retrospultsje kin ik it spultsje sels net feroarje, mar ik kin alles dêrnei feroarje. De swakte fan myn spultsjes, gjin pixelmenu's, die bliken harren sterkte te wêzen.

Noch wat opfallends: de AI wennet yn de wurkplak, yn it bouproses. De produkten binne net oars yn harren wearden. Noch altyd ienfâldich, tiidleas en robúst. Gjin tûzen assets, gjin AI-ôfhinklikens yn it spultsje.

## Spultsjes as ûntwikkelterrein
Hjir is it ding oer spultsjes: se binne ûnfergeeflik. In spultsje moat daliks laden, binnen in frame op in oanrekking reagearje, en goed oanfiele op in lyts skerm of nimmen spilet it twa kear. Effisjint laden, [oanrekkingsynteraksje](https://willem.com/en/2020-06-24_some-thoughts-on-touch-screen-user-interface-design/), UI dy't himsels útleit, timing fan lûd en animaasje: do lost dy problemen yn in spultsje op om't it moat. En dan nimst do de oplossingen mei nei de saaie kantoarsoftware, dêr't nimmen se easke, mar elkenien fan genietet. In planner dy't laadt as in spultsje is in bettere planner.

Update: in diel fan de 3D-renderingtechnology fan dizze wiken, ThreeJS yn de browser, dy't ik earst besocht foar [myn trainingsgegevens](https://willem.com/en/2025-03-10_workout-data-in-3d/), draait no in wrâld fan kardiovaskulêr bewiis op [cardiotherapeuticupdates.org](https://cardiotherapeuticupdates.org/). Sleep de wrâld, of lit him draaie.

![Update: deselde ThreeJS-rendering draait no in wrâld fan kardiovaskulêr bewiis op cardiotherapeuticupdates.org](https://willem.com/global/images/e4496b20a60d.webp)

## Konklúzje
Trije spultsjes yn trije wiken: in werbou, in nije titel en in respektfolle útwreiding fan in klassiker. Trije ferskillende banen, ien wurkplak. De spultsjes fertsjinje net folle, en dat is goed: se binne wêr't ik it fluchst leare, en wat ik leare komt telâne yn alles wat ik fierder bou. Grutte artysten leverje, ha!

De trije spultsjes en harren sites, allegear boud mei deselde publisher:
- [Block 89](https://block89.dsd164.com/), spylje mei blokken as yn 1989
- [Outburn 87](https://outburn87.com/), ride as yn 1987
- [Snake '97](https://snake97.com/), spylje Snake as yn 1997

![De trije spultsjesites, allegear boud mei deselde publisher: block89.dsd164.com, outburn87.com en snake97.com](https://willem.com/global/images/c45488452b2a.webp)

---

## Agintysk programmearjen op in Linux VPS

*In eigen 'werkplaats' ynrjochtsje foar Claude Code* · 2026-02-20 · https://willem.com/fy/2026-02-20_agintysk-programmearjen-op-in-linux-vps/

Grutte taalmodellen wurde meast brûkt yn chatfoarm: do freegest of promptst wat en de 'AI' antwurdet. Dat is moai, mar as do it model tagong jout ta digitale ark, kin it echt dingen dwaan, lykas dingen opsykje, koade kompilearje en syn eigen makkingen sels testen. Ik woe dit konsept fierder trochfiere en joech myn favorite AI-agint in eigen folslein útrist wurkplak: in Linux-server.

Yn stee fan dyn wurk kopiearje en plakke op in side as chatgpt.com fynt [agintysk programmearjen](https://willem.com/en/2025-04-15_vibe-coding/) plak op dyn kompjûter, dêr't in behearprogramma ('it harnas') in AI-model ark brûke lit. Dizze arken binne besteande (kommandorigel)programma's dy't bepaalde ynputparameters nimme, wat dogge en wat útfiere. De útfier fan de arken wurdt automatysk werom yn de AI-kontekst fied, sadat it yn in 'agintyske loop' wurkje kin, dêr't it kommando's kombinearret en iterearret om dingen te bouwen.

![De agintyske loop oan it wurk: Claude Code bringt it Outburn 87-projekt yn kaart en rapportearret syn kearnpunten](https://willem.com/global/images/c6dac6b6a4be.webp)

Guon minsken litte aginten op har eigen laptop rinne, dat bleatstelt persoanlike bestannen en hat it risiko dat it agintyske wurk botst mei dyn eigen minsklike wurk. Mei myn eftergrûn yn [Linux-serverbehear](https://willem.com/en/2017-08-31_clouds-below-my-floor/) set ik in tawijde masine op spesifyk foar de agintyske programmeur, en as ultime flex joech ik it root-tagong, sadat it syn eigen wurkromte útwreidzje kin mei de arken dy't nedich binne om dingen dien te krijen. Dizze Linux-masine rint út in tige ferbûn, altyd-oan [datasintrum](https://willem.com/en/2021-06-30_migrating-to-the-cloud/), sadat it trochwurkje kin sels as ik sliep of as myn kompjûter út is.

![Root-tagong as ultime flex: de agint ynstallearret nginx, regelet in SSL-sertifikaat en set syn eigen testside live](https://willem.com/global/images/5899917157ea.webp)

Om't de 'werkplaats' cloud-basearre is, kin ik der fanút elk apparaat by, ynklusyf myn ymmersive [Vision Pro](https://willem.com/en/2024-02-16_vision-pro/), laptop, tablet en tillefoan. Ik kin bouprosessen starte en in melding krije as dingen klear binne (of mislearje).

![De werkplaats sjoen troch Apple Vision Pro: swevende terminals en browserfinsters yn de wenkeamer](https://willem.com/global/images/e873f5d1e4fd.webp)

## Konklúzje

Mei de hân koade skriuwe sil út 'e moade reitsje, [aginten sille de minske net folslein ferfange](https://willem.com/en/2025-09-24_the-future-of-ai-is-human/) mar rollen sille oars wêze. Ik leau yn dingen bouwe, agintysk programmearjen is in logyske evolúsje fan it fak fan ûntwikkelder wêze.

---

## It bêste systeem is gjin systeem

*In blanco doek, in âld argyf en ien jûn mei in agint* · 2026-02-09 · https://willem.com/fy/2026-02-09_it-beste-systeem-is-gjin-systeem/

Eksperimintearje mei nije technology betsjut soms begjinne mei in blanco doek: de struktueren loslitte dy't do yn 'e rin fan de jierren boud hast, lykas in content management system, en de wrâld op 'e nij útfine fanút neat. Dizze moanne die ik krekt dat, by tafal, yn ien jûn. In ark fan fyftjin jier âld waard opnij boud sûnder ien fan myn systemen, en wat der út kaam feroare hoe't ik oer al myn systemen tink. Dit berjocht giet oer dy jûn, en oer wat ik learde troch myn eigen regels tydlik los te litten.

## In blynde steech
Foar in skilderbedriuw ûnderhâld ik in lyts ark dat in set PDF's omset ta ien offerte: in omslachside, hûsstyl, wettermerk, algemiene betingsten. It orizjineel datearret fan myn .NET-tiid. Dit jier woe de klant it werom, better, en myn plan wie fansels: bouwe yn de Lemmid Manager, myn platfoarm, as aksjeknop. Dêr't it heart. Op 9 febrewaris rûn ik dêr fêst. Aksjes dy't skripts útfiere hawwe in plak nedich om te draaien, en ik hie noch gjin goed antwurd op wêr en hoe't de wurkmap bepaald wurdt. In nochal wichtich probleem, want alles op dat paad moat it der oer iens wêze. Ik hie der dagen oan besteed.

![3 febrewaris, yn de trein: it ark op papier skets foardat der in rigel koade wie, omslachside, hûsstyl, fjouwer PDF's en trije knoppen](https://willem.com/global/images/ad12b03e8780.webp)

## In âld argyf
Dus die ik út wanhoop wat oars. Ik groef de âlde koade út in argyf op, in wurkjend programma yn dúdlike, statysk typearre koade, en frege de agint der in webferzje fan te meitsjen. In bettere prompt wie net mooglik: in folsleine spesifikaasje dy't al draaide. In ienfâldiger programma wie wierskynlik ek net mooglik, it hat in kop en in sturt. Doe liet ik alles los wat ik normaal taheakje soe: gjin objektmodel, gjin webserverkonfiguraasje, gjin databank plus bestânsysteem, gjin platfoarm. In blanco doek.

![Links it orizjineel út myn .NET-tiid, fotografearre op in Windows-skerm op 9 febrewaris; rjochts de webferzje deselde middei](https://willem.com/global/images/82564866a381.webp)

## Hûndert prosint oan de klantkant
It resultaat wie better as ik hoopje koe. Net allinnich flugger: better yn ûntwerp. It swiere wurk draait folslein yn de browser: in sesje oan de klantkant, in hurdkodearre fallback en wat losse PDF's en TTF-bestannen. Dat is de hiele arsjitektuer. Wêr't it âlde ark in Windows-masine nedich hie en it nije plan myn platfoarm, hat dizze in map op in webserver nedich. It gie fan in hypotetyske levering nei dielde skermfoto's en in plande ôfspraak yn ien jûn, en it is sûnt produksje.

![De generearre offerte, de list mei boarne-PDF's mei skeakelers foar wettermerk en briefpapier, en side 7 fan 598: it hiele ark draait yn de browser](https://willem.com/global/images/4b6d5229a23b.webp)

## It bêste systeem is gjin systeem
De gefolgen binne serieus serieus. De Manager is sterk troch syn fleksibele blueprint-model: in tekstfjild definiearret in oanpaste applikaasje foar in klant, boppe-op de swierdere masinery fan de statyske sitegenerators. Dat wie myn manier om oanpast wurk fluch te leverjen. Do kinst dy ôffreegje oft sa'n AI-model dat foardiel fuortnimt. Sjoen hoe fluch ik dy jûn oanpast wurk levere, is it in foarbode. Ik tink dat der in grutte kâns is dat de folgjende Lemmid Manager gjin manager is. In fariaasje op in âlde regel fan my: [it bêste systeem is gjin systeem](https://willem.com/en/2020-05-11_scalable-application-design-without-magic/).

Ik hie al in foarbyld. De site fan in sûkeladereep dy't ik ferline jier boud haw is hûndert prosint statysk, en ik haw him nea oan it content management system keppele. De HTML bewurkje is like maklik as ynlogge en in publisher draaie. As ik it produkt bin, de helper, hoech ik net needsaaklik it ark. As der wat is, moat ik de nije krêften fan AI brûke om hurd nei te tinken oer it oerstallich meitsjen fan safolle mooglik dielen fan myn systemen. Hoe minder bewegende dielen, hoe better. Tige ekstreem: kinst do sûnder databank? Kinne publishers oan de klantkant draaie? Wat as de webroot alles is, in soarte fan ynbêde manager? Ekstreme ideeën sûnder útfieringsplannen, mar rjochtingen dy't it wurdich binne om no te ferkennen, no't ik sjoen haw hoe goed in AI-programma wêze kin. Ik begryp dat dit net ien op ien tapasber is op wat grut en fuzzy as in hiel platfoarm. Mar snij it grutte en fuzzy yn lytsere, konkrete stikken, en earne is der in kearpunt.

## Seisentritich oeren
De jûn stoppe net by it ark. De magy makke my bewust dat de Linux-laptop wat geweldichs is, en dat ik mysels tekoart die troch allinnich op Apple-apparaten te wurkjen. De oare deis sette ik mei deselde agint bestânssynkronisaasje op tusken de laptop en de tillefoan, dêrnei in automatyske fotostream, en op it stasjonsperron dy jûn befêstige ik dat it oer in hotspot wurket. Wat ik yn dy seisentritich oeren belibbe wie neat minder as in paradigmashift. Net anty-Apple, mar in solide brêge tusken de Linux-masine en de Apple-apparatuer, sûnder tuskenstasjon. Tsien dagen letter waard dy laptop de [agintyske wurkplak](https://willem.com/en/2026-02-20_agentic-coding-on-a-linux-vps/) dêr't ik earder oer skreau.

![De moarns dêrnei, 10 febrewaris: de Framework-laptop op myn skoat, de iPad derneist, foar it earst yn moannen](https://willem.com/global/images/8f4acaa90737.webp)

![De brêge: de tillefoan ferbûn mei de laptop, en in automatisearring dy't syngronisearret sa gau't er by it thúsnetwurk komt](https://willem.com/global/images/88068a3cc63b.webp)

## Update, septimber 2026
It blanco doek bleau net blanco. Yn de moannen dêrnei haw ik dizze nije, wylde, geweldige wrâld wer ferbûn mei de struktueren dy't in bedriuw nedich hat om jierren online te bliuwen. It idee dat hjir berne waard, in check-in, check-out loop per projekt yn stee fan einleaze chats, waard MP1: in publisher dy't as ZIP libbet yn myn eigen Manager, [seis websites yn tsien dagen](https://willem.com/en/2026-06-24_six-websites-in-ten-days/) en mear as fyfentweintich sûnt. De nijssite sûnder manager dy't deselde moanne boud waard draait no op it platfoarm, mei eigen [statistiken](https://willem.com/en/2026-07-07_counting-agentic-traffic/) en in nachtlike redaksjonele pipeline. It platfoarm is net fuortgien. It waard lytser en sterker, en it draacht no alles wat it blanco doek my leard hat.

![Update, septimber 2026: de nijssite sûnder manager en willem.com sels, beide op MP1, de publisher dêr't dizze jûn ta late](https://willem.com/global/images/e80091fa2352.webp)

## Konklúzje
De wearde fan dizze episoade wie net it ark. It wie de oefening: besykje safolle mooglik te learen troch besteande metoaden en regels tydlik los te litten. Begjin by neat, sjoch wat de technology op himsels kin, en beslis dan pas hokker struktuer it resultaat fertsjinnet. De measte fan myn systemen oerlibben dy test. Ien fan harren waard wat nijs.

Dus pak in lyts ding mei in kop en in sturt, lit elke regel dy't do hast falle, en sjoch wat der útkomt. It kin in paradigmashift wêze, ha!

---

## In doar slute dy't tocht

*Pinne, papier en de lûkkrêft fan de tillefoan* · 2026-02-04 · https://willem.com/fy/2026-02-04_in-doar-slute-dy-t-tocht/

Yn de lêste wike fan jannewaris koe ik myn holle der net by hâlde. It fielde as rûn ik nonstop efter. Ik haw dêr gjin ûnderfining mei, mar as ik spekulearje moast, soe ik sizze dat ik tichtby in soarte fan burn-out siet. Dit berjocht is gjin advys. It is in ferslach fan in lyts ding dat ik dêroan dien haw: in treinrit mei de tillefoan yn de tas, in pinne, in pear blêden papier, en wat der dêrnei barde.

## De warskôging
De wiken derfoar wiene yntins west en de druk, op alles, wie ûnbidich heech. Ik wist dat dat in risiko wie, en op de lêste dei fan jannewaris krige ik de warskôging. In wike earder hie ik twa [trailruns](https://willem.com/en/2026-01-21_trail-running/) rûn op it eilân Ameland, by moarnsskimer, op it strân en lâns de dunen, sûnder problemen. No, op de earste fan febrewaris, joech myn lofterknibbel it midden yn in rin op en moast ik myn frou belje om my op te heljen. Sels rinne die sear. Trije marathons stiene op de kalinder. Ik haw net opjûn, mar ik begriep wol dat lichem en holle deselde boadskip stjoerden.

![Ameland, 25 jannewaris by moarnsskimer: de lêste goede rinnen foar de knibbel, en de ljochtstriel fan de fjoertoer oer de dunewei](https://willem.com/global/images/25bdc78401f4.webp)

## Dugour-modus
Op 3 febrewaris skreau ik, op papier, mei in pinne: de holle siket oersjoch en rêst om in koers foarút te finen. Avansearre apparatuer is geweldich en effektyf, mar soms is leechte, neat, wat der nedich is. Dy middei reizge ik nei Amsterdam mei in ultra minimale opset. De antwurden, skreau ik, fynst do net mei mear of in kompleksere opset, mar troch werom te gean nei de kearn. Dugour-modus, myn eigen namme derfoar. De rest fan de apparatuer, de headset, de tablet, de horloazjes, bleau by de thúsbasis yn de grutte tas.

Om 20:16, yn de trein, bern op bêd en myn frou yn it bad: skermfrije tiid begjint no. Allinnich yn in need foarby it fergrendelskerm. De lytse tas is geweldich. Gjin jas, fiif graden en gjin wyn. En dan de rigel dy't ik ûnderstreke: it is prachtich hoe gau't do nei de tillefoan grypst, allinnich om wat te kontrolearjen. Pas no't ik mei in pinne skriuw, merk ik hoe net presys dizze bolpinne is.

![De briefkop fan 3 febrewaris, yn de trein: Dugour-modus, skermfrije tiid begjint no, en de konstante kompanjon as it probleem](https://willem.com/global/images/40a7f47659ab.webp)

## In doar dy't tocht
In heal oere letter: de konstante kompanjon is it probleem. Mei de tillefoan yn de tas fiel ik al in enoarm ferskil. As slút do in doar dy't tocht. Dit wie in tige bewuste sesje, mei tinken en opnij tinken yn it sintrum. Prachtich ek, hoe min der yn essinsje nedich is. Pinne en papier. En tiid. Ik haw sels wurk dien: op side twa skette ik in ark foar in klant, de omslachside, de hûsstyl, fjouwer PDF's en trije knoppen, en in wike letter waard dy skets it echte ding. Gjin kompjûter nedich.

De oare moarns, om 08:46: opmerklik hoe sterk de oanleerde needsaak is om notifikaasjes te kontrolearjen. Ik negearje it. De stêd hat syn eigen lûd, in autodyk, boaren en dowen. In bettere pinne makket trouwens wol ferskil.

![De twa kompanjons: de headset op de bank op 2 febrewaris, en it horloazje op it notysjeboekje dêr't it foar thúsbleau](https://willem.com/global/images/4eb3be1953c7.webp)

## It lichem
Dy middei die ik wat ik yn 1900 dagen net dien hie: ik helle de sensor ôf dy't mear as fiif jier elke nacht myn sliep en betterskip metten hie, en smiet him fuort. In skok, dy jûn. Rêst en frijheid de oare moarns, en in fraach dy't ik om seis oere opskreau: wêrom eins data? Dy fraach krige syn eigen antwurd [moannen letter](https://willem.com/en/2026-07-25_no-smartwatch/). Foar no waard de tillefoan de iennichste tracker, yn myn bûse, en foar de knibbel wiene der kuieren nei de sportskoalle, de crosstrainer en de fyts. Op 7 febrewaris rûn ik fiif foarsichtige kilometers, wier benaud dat it werom komme soe. It kaam net.

![It programma fan it lichem: kuierje nei de sportskoalle mei in passazjier, de fyts tsjin de heg, en de tillefoan as iennichste tracker](https://willem.com/global/images/485784a3985a.webp)

## Werom nei digitaal
Ik soe dy graach fertelle dat dit in bekearing wie. Dat wie it net. Tsien dagen letter skreau ik yn in lyts notysjeboekje: in dom notysjeboekje wurket tige goed, in frije plak foar harsenspinsels. En deselde moarns: ik skeakelje werom nei digitaal. De druk kaam ek werom, mei in twadde warskôging op 19 febrewaris. Wat oerbleau wie lytser en nuttiger. In notysjeboekje yn de tas. [Notifikaasjes](https://willem.com/en/2021-02-22_the-value-of-notifications/) dy't my allinnich berikke as ik dat beslút. It witten dat de iere oeren myn iennichste echte kâns binne om allinnich te wêzen. En de doar: ik wit no wêr't er is, en dat slute ien beweging kostet, de tillefoan yn de tas.

![Tsien dagen letter: in dom notysjeboekje wurket tige goed, in frije plak foar harsenspinsels](https://willem.com/global/images/685f169e0763.webp)

## Update, septimber 2026
Ik skriuw dizze refleksjes noch hieltyd mei de hân. Elke moanne begjint op papier en de skerpste rigels binne altyd de hânskreaune. Ferline snein jûn haw ik in lyts appke boud om op de laptop mei de hân te skriuwen, en de earste side dy't ik dermei skreau stiet hjirûnder. It wurke, yn myn eigen wurden, befrijend. Dus de doar dy't tocht wie gjin faze. Sân moannen letter, yn de [drokste wiken](https://willem.com/en/2026-09-07_twenty-times-faster/) fan it jier, is it noch altyd it iene ding dat betrouber wurket.

![Update, septimber 2026: de earste refleksje mei de hân skreaun op de laptop, mei in lyts appke dêr't ik op in snein jûn foar boud haw](https://willem.com/global/images/db66b8b51fa3.webp)

## Konklúzje
Ik gie op sykjen nei in koers foarút en fûn in doar. Gjin regel, gjin detox, gjin better systeem. In lytse fysike hanneling, de tillefoan yn de tas, dy't de konstante kompanjon foar ien jûn útset en de holle syn romte werom jout. Wat troch dy doar kaam wie in skets, in beslút oer in sensor, en in pear siden dy't ik noch lês.

As dyn holle fielt lykas de myn yn jannewaris, besykje dan ien jûn mei de tillefoan yn de tas en in pinne yn dyn hân. Pas op foar de tocht, ha!

---

## Trailrinnen

*Troch modder en natuer* · 2026-01-21 · https://willem.com/fy/2026-01-21_trailrinnen/

Myn heitetaken kombinearje mei myn leafde foar úthâldingssport, besleat ik gebrûk te meitsjen fan it feit dat ik op it plattelân wenje en om nei de winkel te hurdrinnen troch de natuer, lâns lokale beken en paden. It is in unike ûnderfining, ik fyn it miskien sels better as gewoan hurdrinnen, lit my it útlizze.

![De nije Asics Trabuco 13 GTX-skuon testen yn echte Limburg-modder](https://willem.com/global/images/69279c3a72f1.webp)

As do myn blog folge hast, wist do miskien dat ik graach hurdrin troch myn maat, en [wy hiene in pear bierkes en der waarden ôfspraken makke om myn earste marathon yn Amsterdam te rinnen](https://willem.com/en/2024-10-20_marathon/). Úthâldingssport hat dat mentale aspekt dat it neffens my sa nijsgjirrich en ekstra útdaagjend makket. Ik hâld dêrfan en it is gjin ferrassing foar de minsken om my hinne dat ik no 5 folsleine marathons foltôge haw, mei in persoanlik rekôr fan 3h37m yn Eindhoven 2025. 

![Fiif marathons yn 12 moannen (Amsterdam '24, Valencia '24, Amstelveen '25, Leiden '25, Eindhoven '25)](https://willem.com/global/images/7ea5a8eeaccb.webp)

## Trailrinnen tsjin hurdrinnen op de wei
Do kinst trailrinnen ôfdwaan om't it faak in bytsje stadiger is yn rau tempo. Mar it freget mear technyk en koördinaasje, om't do omtinken hawwe moatst wêr't do dyn fuotten delsetst. It terrein is ûngelyk, wiet en dyn rûte kin kronkeljend en heuvelich wêze. Dit rinnen troch de wyldernis easket dat do der bist, yn it momint, dêr bûten. 

![Paad troch it lokale bosk yn myn eftertún ('t Ham, Hegelsom)](https://willem.com/global/images/eb595a87fb58.webp)

Wylst hurdrinnen op de wei dy grif dy flow-steat jaan kin (sa leaf fûn troch in protte), rekt trailrinnen dy oars. De fûgels, de wyn, de wize wêrop't alles rûkt, hoe't sinneljocht ynteraksje hat mei strewels, tûken en blêden. Dizze magy is dynamysk, ferskillend waar of seizoenen fernije de wûnders dy't do tsjinkomst, wêrtroch elke trailrun in nij aventoer is. 

## Konklúzje
Kenst do dat gefoel dat do krijst nei in noflike fakânsje, fris en fol ideeën en enerzjy? Dat is hoe't trailrinnen my rekket. Miskien kinst it ek by dy yn 'e buert dwaan - dat besparret dy djoere fakânsjetickets! Ik riede it dy sterk oan om it te besykjen!

PS: Ja, ik haw de lokale winkel helle, sjoch de foto hjirûnder: 

![Taak folbrocht: mei myn útrusting foar trailrinnen yn de winkel](https://willem.com/global/images/8dc887fcd0a4.webp)

---

## Feroaring bliuwt komme

*The Pathless Path fan Paul Millerd* · 2026-01-20 · https://willem.com/fy/2026-01-20_feroaring-bliuwt-komme/

Oanrikt troch in freon yn it tinken haw ik krekt it boek 'The Pathless Path' fan Paul Millerd útlêzen. It stiet yn myn mentale boekerek krekt njonken Brad Stulberg's 'Master of Change', om deselde reden: beide sette stil tsjin de oanstriid om fêst te hâlden oan wat feilich, fertroud of "heart te wêzen".. Wat as do fan de foarskreaune lieder stapst en yn de ûnwissichheid ta, wat hast do dan nedich om te bloeien?

!["The Pathless Path" fan Paul Millerd lêze](https://willem.com/global/images/19cb84a1c9e2.webp)

Yn **The Pathless Path** fertelt Paul syn ferhaal fan it ferlitten fan it 'standertpaad' (prestizjeuze baan, status, it hiele ferhaal) en it stappen yn de ûnwissichheid. Hy neamt it it 'paadleaze paad': eksterne goedkarring ruilje foar nijsgjirrigens, eksperiminten en in libben foarme om wat echt libbet, ek as it rommelich en ûndúdlik is. It is persoanlik, reflektyf, gjin flugge oplossingen, mar it is tige ynspirearjend, want it driuwt dy om nei dyn eigen paad te sjen fanút in oare hoeke. 

**Master of Change** hat in fergelykber hertslach, mar sjocht tichterby nei de feardigens dêrfan. Brad praat oer "rugged flexibility": fêst hâlde oan dyn kearnwearden wylst do bûgest en evoluearrest as it libben feroaret. Hy set it fjochtsjen foar it âlde normaal (homeostase) tsjinoer aktyf oanpasse om in nij lykwicht te finen (allostase). Feroaring is net de fijân: it is de arena dêr't groei bart, troch realistyske ferwachtingen, lytse aksjes, reflektearjen en tragysk optimisme (de dreechste dingen erkenne sûnder dat se dy tsjinhâlde). [Lês myn berjocht oer Brad syn boek hjir](https://willem.com/en/2025-01-18_master-of-change/). 

## Konklúzje
Beide boeken diele ien wierheid: it libben feroaret konstant, en dêr tsjin te stribjen docht dy mear sear as der mei mei te streamen. De iene noeget dy út, troch in persoanlik ferhaal, om de foarskreaune karriêrelieder te ferlitten en wurk en identiteit op te bouwen om wat echt libbet. De oare jout praktyske ark. It echte wurk is net feroaring behearskje: it is har mei mear iepenheid en minder eangst moetsje.

---

## Offline lêzen

*Blogberjochten eksportearje fan HTML nei ePub en PDF* · 2026-01-19 · https://willem.com/fy/2026-01-19_offline-lezen/

Dit jier is it 10-jierrich jubileum fan myn blog. Wat begûn as in eksperimint is útgroeid ta mear as 170 ferhalen, mei gemiddeld sa'n 60 tûzen side-werjeften yn 'e moanne. Koartlyn bin ik begûn berjochten oer te setten yn it Nederlânsk, Dútsk en Spaansk, wêrmei't ik it berik útwreidzje. En no yntrodusearje ik stipe foar offline lêzen troch alle berjochten beskikber te meitsjen as ePub- en PDF-downloads.

![Lês berjochten fan willem.com op dyn favorite e-reader (lykas Kobo of reMarkable)](https://willem.com/global/images/4d22a1a0de33.webp)

## Wêrom offline?
Genietsje fan lêzen sûnder ôflieding op e-ink-apparaten lykas in Kobo of reMarkable, dy't sêft binne foar dyn eagen. Rjochtsje dy op de artikels wêr en wannear't do wolst, want se binne beskikber as downloads dy't offline en DRM-frij wurkje. Alle ePubs en PDF's fan willem.com befetsje bylden fan hege kwaliteit en hawwe moaie typografy dy't fan grutte feroare wurde kin. Ik haw hjir in handich oersjoch makke fan ePub- en PDF-downloads:

[action1]

## Hoe it wurket
De website willem.com rint op it ynhâldsbehearsysteem [Lemmid](https://willem.com/en/work/lemmid/), dat in statyske websitegenerator is en optimalisearre HTML útfiert dy't geskikt is foar in soad ferkear en ynternasjonale distribúsje. Ik haw de NodeJS-koade útwreide om automatysk nei ePub en PDF te eksportearjen mei ferienfâldige HTML as ynput. Sjoch de koadefragminten hjirûnder: foar **ePub** brûk ik de module [epub-gen](https://github.com/cyrilis/epub-gen); foar **PDF** brûk ik [pandoc](https://pandoc.org/) en [LaTeX](https://www.latex-project.org). Ik haw in taakbehearder makke dy't útfierjobs yn in rige set foar yndividuele oersettingen en bestânsformaten, wêrmei't de rekkenlast op de backend ferspraat wurdt.

## Konklúzje
De reaksjes dy't ik op myn berjochten krigen haw komme fan oer de hiele wrâld en se ynspirearje my om troch te skriuwen. Mei stipe foar ePub en PDF hoopje ik myn berik noch fierder út te wreidzjen troch mear manieren om de artikels te lêzen mooglik te meitsjen. Genietsje!

---

## In meganysk toetseboerd brûke

*NuPhy Air60 V2 resinsje* · 2026-01-18 · https://willem.com/fy/2026-01-18_in-meganysk-toetseboerd-bruke/

Sûnt twa moanne brûk ik in meganysk toetseboerd, in NuPhy Air60 mei Moss (60gf) switches. Ik twivele lang oan de wearde fan it ferfangen fan myn standert toetseboerd, ik fûn de toetseboerden fan Apple en Framework goed genôch om net oer te stappen. Nei't ik in soad leafde fan oaren lêzen hie, besleat ik it sels te besykjen.

![iPad Pro mei it NuPhy Air60 V2-toetseboerd (yn Basalt Black)](https://willem.com/global/images/987df771e243.webp)

## De typeûnderfining

Yn ferliking mei de standert toetseboerden fiele yndividuele toetsen mear bewust oan, do kinst elke druk dúdlik fiele en hearre (ta grutte wille fan de minsken yn deselde keamer... *"takkeherrie!"*). Hoewol't do it earst miskien net beseffest, draacht dit 'rikere bewustwêzen' by it typen by oan in ritmysk gefoel. It is wat as in muzykynstrumint spylje, dêr't ferskate soarten teksten har eigen sfear hawwe: bygelyks programmearjen dêrmei 'klinkt en fielt oars' as in e-mail skriuwe. De Moss (60gf) switches binne bekend om dit effekt te maksimalisearjen mei útsprutsen hearbere en taktile feedback.

## Konklúzje
Twa moanne letter fyn ik it gewoan geweldich, it is myn haad- en iennichste toetseboerd wurden. Ik brûk it yn kombinaasje mei iPad, Vision Pro en myn Framework-laptop. As do net wis bist oft in meganysk toetseboerd wat foar dy is, kin ik allinnich oanriede om it sels te besykjen - miskien klikt it foar dy ek!

---

## Hallo fideo

*Groetet dy mei in laits!* · 2026-01-10 · https://willem.com/fy/2026-01-10_hallo-fideo/

Sjoch mar om dy hinne op it moderne web: troch AI-generearre teksten en bylden fielt alles glêd, perfekt... en in bytsje kâld. Ik woe it proverbiale iis brekke mei in simpele laits. Sa ferfong ik myn haadfoto troch wat libbens: lytse, tafallige fideo's fan my dy't swaait, knikt, of der gewoan is. Der sit mear efter om it wurkjend te krijen as op it each liket, lit my it útlizze yn dit berjocht.

## Ynspiraasje
As heit fan twa spylje ik faak mei bern en hjirút wit ik dat it by it meitsjen fan nije ferbiningen soms helpt om grinzen (lykas ferlegenheid) te oerwinnen as do in gek gesicht lûkst, in grap makkest of in gek hoedtsje opsetst. Hoewol't myn website op folwoeksenen rjochte is, tocht ik dat in bytsje wille dochs helpe koe om dingen tagonklik te meitsjen. 

![John Hodgman en Justin Long yn de priiswinnende "Get a Mac"-reklamekampanje ("I'm a Mac" en "I'm a PC")](https://willem.com/global/images/7c7661d2f39b.webp)

Miskien ûnthâldst do de reklamekampanje fan Apple mei mar twa kearels dy't in PC (John Hodgman) en in Mac (Justin Long) spilen, dy't de ferskillen tusken Macs en PC's op in boartlike wize beljochten. Se boeiden it publyk mei humor en werkenbere personaazjes. Troch de ienfâld fan it formaat tocht ik dat ik it foar myn website wurkjend krije koe, sels sûnder in marketingbudzjet lykas Apple (ha!).

![Libbene skilderijen yn Harry Potter's Hogwarts](https://willem.com/global/images/0fd7f53bb983.webp)

Yn de magyske skoalle fan Harry Potter binne skilderijen dy't bewege, prate en bewust lykje. Yn stee fan in statysk byld lykje se te libjen. Wylst se bewege jouwe se in folle rikere foarstelling fan de ôfbylde persoan. Koe ik mysels fange yn in magysk skilderij?

## It meitsjen
Yn stee fan lange en folslein útskreaune sênes besleat ik foar rappe cameo's te gean, koarte blikken yn myn libben as profesjonal, úthâldingsatleet, skriuwer en heit. Troch se yn in standert omjouwing (myn wenkeamer) op te nimmen kin ik se skodzje en ekstra seizoensfideo's opnimme (bygelyks mei in krystmûtse op yn de krystperioade). 

![De "Ultra Professional Movie Studio Setup"  - myn wenkeamer en iPhone](https://willem.com/global/images/fdf3565b3b89.webp)

Mei wat klemmen, hout en meubels pleatste ik myn iPhone mei it gesicht nei in grize muorre. Rjochte op it rûne "heldeframe" op myn thússide, stelde ik de kamera yn om in fjouwerkant roaster sjen te litten dat my in gefoel fan komposysje joech. Úteinlik keas ik foar de selfiekamera, sadat ik de opname sjen koe wylst ik yn de kamera seach. Ik tocht werom oan guon lessen [út myn amateur-aktearaventoeren](https://willem.com/en/2018-04-18_outside-the-comfort-zone-amateur-acting/), mei klam op gesichtsútdrukkingen en de krêft fan nei it publyk sjen. Ik naam mear as 12 minuten materiaal op, wat in fideobestân fan 7.3 gigabyte opsmiet. 

## Technyk op it spits drave
Hoewol't it in ienfâldich, nuver ding liket, is it daliks leverjen fan heechresolúsjefideo op in thússide mei in soad ferkear in formidabele útdaging yn kodearring en prestaasjetechnyk. Om it wurkjend te krijen kaam ik mei ferskate dingen:
- **koarte fragminten yn stee fan lange fideo:** ik snijde it orizjinele materiaal fan 7.3 gigabyte yn lytse stikken, wêrby't klippen fan mar in pear sekonden elk ûntstienen.
- **byknippe ta in fjouwerkant:** der is gjin needsaak om piksels te laden dy't do net sjen kinst, fjouwerkant fideomateriaal is genôch om myn bedoelde rûne doelframe te foljen
- **lûd weilitte:** mei in ynternasjonaal publyk woe ik my net dwaande hâlde mei sprekken yn ferskate talen, want dat soe dingen yngewikkelder meitsje, dêrom koe ik de audiogegevens feilich weilitte
- **griisskaal en crossfader:** alle fragminten begjinne en einigje mei in effen griis tintsje, wêrtroch't it materiaal naadleas skodde wurde kin, wat bydraacht oan de magy fan de ûnfoarsisberens
- **agressive kodearring:** ik ferwurkje de yndividuele klippen foarôf mei serieuze rekkenkrêft om de bestânsgrutte te minimalisearjen, wêrtroch klippen fan mar ien megabyte ûntsteane, guon sels lytser!
- **yntegrearre spiler:** om it laden fan eksterne boarnen te minimalisearjen makke ik in fideospiler mei stipe foar shuffle en plannen dy't direkt yn de HTML fan de thússide yntegrearre is

![Yn stee fan ien grut fideobestân brûk ik in protte ferskillende koarte, fjouwerkante, grize en lûdleaze klippen](https://willem.com/global/images/dff01847b9a1.webp)

![Alle klippen begjinne en einigje mei in effen grize crossfader dy't ik automatysk tafoegje by it batchferwurkjen en kodearjen fan it materiaal mei ffmpeg](https://willem.com/global/images/283975eb3cad.webp)

![Yndividuele klippen wurde beheard en pland fia in op maat makke backend-systeem, dat de yntegrearre fideospiler op de thússide oanstjoert](https://willem.com/global/images/4e83adc7e2de.webp)

## Wêrom it der docht ta
Yn stee fan in sterile ynterface yllustrearje de ûnfolsleine, gekke klippen it minsklike elemint efter it formele ferhaal. De laits, it knikken, it swaaien, se jouwe allegearre in iepening foar ferbining. It is de perfekte "hallo".

[Video (mp4)](https://willem.com/global/video/6a6f54a30696.mp4)

It einresultaat sa't sjoen op [myn thússide](https://willem.com)

## Konklúzje
Do hast gjin marketingbudzjet fan meardere miljoenen nedich om in laits te leverjen, in ienfâldich ding kin dy in lange wei bringe. Troch minsklike ûnfolsleinens yn koarte fideoklippen te omearmjen, sette ik it poadium foar ferbining op in bettere wize as in perfekte foto kin.

---

## Websites mei automatyske piloat

*Aktuele ynhâld mei plannen, feeds en AI* · 2026-01-07 · https://willem.com/fy/2026-01-07_websites-mei-automatyske-piloat/

Wêrom hast do in website nedich, en wat kinst dwaan om de wearde dêrfan te maksimalisearjen en de (hân)muoite te minimalisearjen? Hjir haw ik mei guon fan myn meast ynnovative klanten oan wurke. Wat as do gjin folweardich hânmjittich ynhâldsbehearsysteem mear nedich hast? Wat as dyn website himsels bywurke wylst do dy rjochtsje op wat wichtich is?

## Probleem mei websites
In moaie website krije is maklik, mar it bywurke hâlde freget muoite. Do moatst nije ynhâld pleatse en âlde dingen fuortsmite. Miskien bist do op Instagram, LinkedIn, TikTok of Facebook, mar ferjitst do de lêste ynfo op dyn website te pleatsen? As dyn website net bywurke is of net alle ynformaasje befettet, ferliest er relevânsje en kin er minsken yn 'e war bringe mei ferkearde of ferâldere ynhâld.

## Wêrom do (noch) in website nedich hast
Do kinst in lyts stikje fan it Ynternet besitte dêr't do folsleine autoriteit hast, in digitale winkelrút, in oanwêzigens. It is dyn plak en do beslist hokker ynformaasje sjen litten wurdt. Oars as Instagram, Facebook of YouTube wurdt allinnich ynhâld oer dy sjen litten en wurde minsken net ôflieden troch oare ynhâld of advertinsjes. Do kinst it meitsje ta in fertroud plak oer dy, dêr't alle ynformaasje byinoar brocht en keppele is.

## Dy helpe mei automatyske fernijing
Wylst it bywurke hâlden fan dyn website in soad wurk lykje kin, as it pleatsen fan wat op Instagram, Facebook of LinkedIn maklik is, hoecht it dat net te wêzen. Yn stee fan in soad hânmjittige muoite te freegjen meitsje ik websites dy't harsels automatysk bywurkje mei:

- **plannen:** lit ynhâld automatysk op in bepaald momint sjen of ferbergje. As do wat oan dyn website tafoegest, kinst in 'ferfaldatum' ynstelle, sadat do it net mei de hân fuortsmite hoechst.
- **feeds:** as do aktyf bist op Instagram, Facebook of oare sosjale media, kinst dyn berjochten ek op dyn website sette. Kombinearje en bondelje ferskate boarnen fan ynformaasje en lit se automatysk op dyn website publisearje, sûnder advertinsjes of ôfliedende ynhâld fan oaren.
- **AI:** automatysk gearfetsje, oersette en opnij útrjochtsje ynhâld út ferskate boarnen, sadat it geskikt is foar publikaasje op dyn website. 

![Automatysk sjen litte en ferbergje fan ynhâld hâldt de klubagenda op escape.nl aktueel](https://willem.com/global/images/4f52c172bd39.webp)

![Ynhâld út ferskate boarnen gearbringe yn ynteraktive widgets op gpcardio.org](https://willem.com/global/images/8eb9f80d7b4a.webp)

![It opnij publisearjen fan Instagram-berjochten om kaartferkeap te stimulearjen sûnder de website te ferlitten op dekroon.nl](https://willem.com/global/images/59abed0fe355.webp)

## Konklúzje
Besit dyn plak op it Ynternet sûnder tiid en enerzjy te fergrieme oan lestich hânmjittich ynhâldsbehear lykas WordPress. Lit dyn website foar dy wurkje, sadat do de dingen dwaan kinst dy't dyn bedriuw foarút bringe.

---

## De takomst fan AI is minsklik

*Oer feeën en Gin-Tonic mei blauwe bessen* · 2025-09-24 · https://willem.com/fy/2025-09-24_de-takomst-fan-ai-is-minsklik/

AI hat my de lêste tiid op tinken set: wêrom soe men noch wolle wurkje? Miskien is hjoeddeistige ûnfolsleine AI noch net klear, mar stel dy foar dat elkenien tagong hat ta in hast perfekte yntelliginsje, yn steat om dreech problemen op te lossen en sels dyn wyldste fragen te beantwurdzjen. Kombinearje dat mei robotika en wy sille ús ôffreegje wat wy dan noch dwaan moatte. Guon feeën en Gin-Tonic wiisden my op in mooglik antwurd.

Protte banen wurde hjoed de dei al rekke troch AI, ik wit dat in protte minsken de grutte taalmodellen brûke om tekst, dokuminten en saaklike dingen te generearjen en te ferwurkjen. Soms binne de AI-teksten sa dúdlik dat ik my ôffreegje oft immen der wol om jout. As teksten generearre troch ien AI lêzen en ferwurke wurde troch in oare AI, wat is dan it punt fan de tekst? 

## **Feeën**

Yn de wrâld fan wûnders, [Efteling](https://www.efteling.com), haw ik miskien de earste oanwizing fûn foar it finen fan de betsjutting fan ~~it libben~~ wurk yn in tiid fan AI, doe't ik mei myn lytse dochter wat feeën moete. Maklik ôf te dwaan as ferklaaide famkes, mar ik seach wurklik betsjuttingsfolle ynteraksje, wat suver en autentyk. Myn famke moete _echte_ feeën en die _echte_ feeëndingen. Dizze famkes spylden net oerflakkich, se hâlden har magy fêst sels doe't har skift foarby wie. Sels ik fielde har krêft doe't se ús ôfswaaiden mei hânkussen en knipperjende eagen. 

![Feeën moetsje yn Efteling mei myn famke](https://willem.com/global/images/31d9dea5b89a.webp)

Ik tink dat de krêft fan dizze feeën net har rollespul wie, mar it feit dat de famkes wier om myn dochter en har ferbylding joegen. Wiere oandacht fan in meiminske is wat bysûnders, wat weardefols en dreech neidwaan mei in kompjûter. Ik begryp dat moderne technology dingen simulearje kin, mar ik leau dat it echte ding opfalt troch ta ús ûnderbewustwêzen te sprekken: minsken dy't minsken berikke.

## **Gin-Tonic mei blauwe bessen**

Foar har jierdei naam ik myn frou mei om te winkeljen. Yn stee fan saai troch gewoane winkels te kuierjen makke ik in ôfspraak mei [Ellie](https://www.instagram.com/kuif_conceptstore/) fan [KUIF](https://www.kuifwebshop.nl/) yn Venlo, dy't in seleksje klean en aksessoires klearmakke hie. Se kent myn frou in bytsje om't ús bern nei deselde skoalle gean, wêrtroch't se stikken útsykje koe dy't allinnich in oare frou begripe soe. Yn har winkel seach ik hoe't omtinken foar detail en smaak it ferskil makken, ek as dat betsjutte om _net_ bepaalde klean te keapjen oan te rieden. Se beheinde har omtinken net ta myn frou, want ik mocht genietsje fan in Gin-Tonic mei blauwe bessen, lekker lekker. 

![Gin-Tonic mei blauwe bessen by KUIF Venlo wylst wy klean keapje](https://willem.com/global/images/2c6ab41d99ab.webp)

De winkelûnderfining wie geweldich, net troch de drankjes of de útsochte stikken, mar om't immen echt om joech hoe't it dragen fan de klean myn frou _fielde_. De empatyske krêft is wier minsklik en tige dreech troch in kompjûter te ferfangen. Wy kinne prima oanbefellingsalgoritmen meitsje, mar dy kinne net oan dyn gesicht sjen hoe't do dy fielst yn in bepaalde jurk. Allinnich minsken kinne dat, om't wy echt mei inoar relatearje kinne.

## **Konklúzje**

Tink oer wat AI net fange kin en rjochtsje dyn enerzjy dêrop. Wêrom genietsje minsken fan it spyljen fan "Stairway to Heaven" op in gitaar as hast perfekte opnamen ôfspile wurde kinne? Dat is om't wy fiele, wy genietsje, wy tinke en wy diele dizze dingen mei oaren. Ik hoopje dat de takomst fan in wrâld mei AI ien is dêr't minsken inoar fine kinne - trochgean mei wat wy ieuwenlang west hawwe: minsklik.

---

## Omarchy op iMac

*In âlde kompjûter nij libben ynblaze mei Linux* · 2025-09-22 · https://willem.com/fy/2025-09-22_omarchy-op-imac/

Nei't ik in famyljelid holpen hie te migrearjen nei in nije kompjûter, siet ik mei in âlde iMac. De masine út 2017 wie tige stadich mei it moderne macOS, mar ik haw in swak foar dizze alles-yn-ien-kompjûters, ûntwurpen troch Jony Ive en syn team. Koe ik Linux derop sette om him in twadde libben te jaan?

## **iMac**

Wierskynlik ien fan de wichtichste kompjûters dy't Apple ea boud hat is de iMac, de orizjinele wie krúsjaal yn de ynspanning fan Steve Jobs om Apple fan de ûndergong te rêden. Ik fyn syn uterlik moai en hoe't it ûntwerp in aparte doaze/toer net nedich makket. Dat besparret in protte kabels dy't orizjinele buro-PC's nedich hawwe (lykas de triedden dy't de monitor en sprekkers ferbine).

![Migrearje nei in nije iMac](https://willem.com/global/images/a6d3fa3183d0.webp)

Mei de Migration Assistant fan macOS holp ik myn famyljelid de bestannen en apps nei in nije kompjûter te ferpleatsen. De âlde iMac wie tige stadich wurden mei macOS. Nijere macOS-ferzjes rinne net mear op dizze masine út 2017, om't Apple de stipe dêrfoar stoppe hat. Ik haatsje plande ferâldering en bea oan om út te finen oft ik dizze masine in nij doel jaan koe. 

Related posts:
- [Les fan in plestik tas fan it ôfhelle iten](https://willem.com/fy/2018-01-08_les-fan-in-plestik-tas-fan-it-ofhelle-iten/)

Sjoch, ik bin gjin hillige as it giet om it miljeu. Ik haw [racewagens riden](https://willem.com/en/2017-05-31_beast-of-the-green-hell/) en [fleantugen flein foar wille en lunch](https://willem.com/en/2018-05-09_lunch-by-plane/), mar ik _doch_ my soargen oer it fuortsmiten fan goede dingen om de ferkearde redenen. Yn it ferline haw ik myn Linux-kennis brûkt om âlde hardware nij libben yn te blazen, lykas yn dizze twa eardere berjochten:

Related posts:
- [Earst offline wurkje](https://willem.com/fy/2023-05-01_earst-offline-wurkje/)
- [Minsken helpe mei frije software](https://willem.com/fy/2018-07-20_minsken-helpe-mei-frije-software/)

De âlde iMac is in 21-inch model út 2017 mei in Intel i5-prosessor, 8GB RAM en in hurde skiif fan 1TB. Grif sil dizze masine gjin rekôrs foar snelheid brekke, mar hy sjocht der moai út en rint hast folslein stil. It skerm hat prachtige kleuren en de behuzing fan glês en aluminium biedt genôch romte foar poarten. Der sitte USB-C/Thunderbolt, USB-A, gigabit ethernet, in koptelefoanútgong en in SD-kaartlêzer op. 

Yn de rin fan de jierren haw ik myn part fan iMacs sjoen en ik wit dat iepenmeitsje kin, mar net sûnder risiko. Foar de ienfâld besleat ik de hardware te litten sa't er is en syn twadde libben leaver yn de software te sykjen. It geheugen opwurdearje of in SDD ynstallearje is miskien de muoite wurdich, besjoch dizze berjochten en oardiel sels:

Related posts:
- [In 27-inch iMac 5K opwurdearje nei 14 terabyte](https://willem.com/fy/2020-07-30_in-27-inch-imac-5k-opwurdearje-nei-14-terabyte/)
- [Foto’s rêde fan in kapotte iMac](https://willem.com/fy/2020-10-15_foto-s-rede-fan-in-kapotte-imac/)

Ik pakte de iMac yn en naam him mei de trein mei. Do hiest de gesichten fan myn meireizgers sjen moatten, dy't mei har noas op har lytse skermkes sieten, doe't ik mei in 21-inch'er gie sitten. Nederlânske treinen hawwe 230V-stopkontakten, mar ik besleat in bytsje in leech profyl te hâlden. Ik iet in apel wylst de oare Apple fuort yn in tas siet. 

![Op it perron wachtsje op myn trein mei in Apple yn in tas...](https://willem.com/global/images/f8086629ca41.webp)

![... wylst ik in apel yt!](https://willem.com/global/images/51c918f758cc.webp)

## **Omarchy Linux**

Thús werom starte ik de iMac op om te sjen oft er it aventoer yn de trein oerlibbe hie en gie troch mei it downloaden fan [Omarchy](https://omarchy.org/) op in USB-stick. Omarchy is basearre op [Arch Linux](https://archlinux.org/) en David Heinemeier Hansson, of [DHH](https://dhh.dk/), makke it as in prachtige, moderne distribúsje fan Linux. Unyk oan Omarchy is de algemiene sfear fan [Omakase](https://en.wikipedia.org/wiki/Omakase), Japansk foar "kar fan de sjef". Dat betsjut dat der al in soad muoite (en smaak) yn it systeem stutsen is, sadat do net alles sels útfigurearje hoechst. It is eigenwiis en miskien fynst do net alle standertynstellingen moai, mar it is fan it begjin ôf tige goed en it ynstallaasjeproses is _tige_ fluch en freget hiel min hânwurk. 

![balena Etcher brûke om in opstartbere USB-stick te meitsjen foar it ynstallearjen fan Omarchy](https://willem.com/global/images/a1ac9cf9423f.webp)

![Lit dy net ferrifelje troch it gekke retro-logo: Omarchy is in moderne smaak fan Linux mei alle moderne ark dy't do nedich hast](https://willem.com/global/images/c6249f9e1912.webp)

![It ynstallaasjeprogramma docht syn ding hast folslein automatysk](https://willem.com/global/images/a50377ede64f.webp)

![It Omarchy-ynstallaasjeprogramma is fluch, it hiele bestjoeringssysteem mei alle foarôf keazen stilen en ark wie op de âlde iMac út 2017 yn mar 6m 19s klear](https://willem.com/global/images/2febe2ecf976.webp)

Nei de ynstallaasje bist do echt klear om te begjinnen, de masine starte op en begroete my mei it prachtige buroblêd fan it standert Tokyo Night-tema, mei kleuren dy't lykje op de orizjinele [OS X Leopard-eftergrûn](https://duckduckgo.com/?origin=funnel_home_google&t=h_&q=osx+leopard+wallpaper&ia=images&iax=images). Do silst de [offisjele website](https://omarchy.org) en de [hantlieding](https://learn.omacom.io/2/the-omarchy-manual) besjen moatte om mear te witten. As do leaver fideo's sjochst, kinst it [YouTube-kanaal fan DHH](https://www.youtube.com/@dhh37) besjen, dêr't er in protte funksjes fan Omarchy demonstrearret. 

![Omarchy melde him foar tsjinst nei de earste opstart: it Tokyo Night-tema sjocht der standert prachtich út](https://willem.com/global/images/77d02357734b.webp)

Ik wie daliks ferrast troch it ûntbrekken fan latency. Alles fielt ûnwierskynlik fluch. Miskien komt it troch de finsterbehearder [Hyprland](https://hypr.land/) of miskien troch de bekabele toetseboerdferbining. Ik wit it net, mar Omarchy fielt fluch, echt. It wie in iepenbiering foar my dat as dizze âlde masine him sa geweldich fiele kin, wat yn 'e wrâld dogge myn moderne masines dan mei al har krêft!?

![Foardat ik it wist, brûkte ik Omarchy om wat wurk te dwaan. It is krêftich rjocht út de proverbiale doaze](https://willem.com/global/images/3ef0f2098a0e.webp)

## **Eksperimintearje en leare**

Om de ienfâldige reden dat it noflik is om te brûken, bin ik fan doel myn Omarchy-iMac te brûken foar myn wurk as web-app-ûntwikkelder. Wat ik geweldich fyn is dat web-apps behannele wurde as earsteklas boargers, dy't krekt sa goed rinne en der útsjen as elke oare app. Foar myn wurk is dat echt geweldich, om't it myn eigen ark, lykas [Lemmid](https://willem.com/en/work/lemmid/), ferheft sûnder dat ik gekke dingen dwaan hoech, lykas [native wrappers meitsje](https://apps.apple.com/us/app/lemmid-online-toolbox/id1327213822)...

![Myn webûntwikkelingswurk dwaan op Omarchy, dêr't myn ark (rjochtsûnder) perfekt njonken oare apps lykas Chromium en de terminal rinne](https://willem.com/global/images/0d4e9ad781c2.webp)

## **Konklúzje**

De iMac blinkt wer, mei Omarchy Linux, ik genietsje der echt fan om derop te wurkjen. As do in âlde kompjûter hast, soest it ek ris besykje moatte. It soe my net fernuverje as it yn populariteit bliuwt tanimme. Wy binne hjir ûnder freonen en as de [ceo](https://www.linkedin.com/in/nrpframework) fan [Framework computer](https://willem.com/en/2025-02-10_better-laptop/) der ek [yn mingt](https://x.com/dhh/status/1965477045791850739), kin men net oars as optimistysk wêze oer de takomst fan kompjûters!

![Dit berjocht is publisearre op dizze iMac mei Omarchy Linux](https://willem.com/global/images/e388804fc406.webp)

![Op de skermôfbylding: de bestânbehearder Nautilus, de tekstbewurker Mousepad en it Lemmid-ynhâldsbehearsysteem dy't tegearre op Omarchy rinne](https://willem.com/global/images/af726e29ea69.webp)

---

## Auscultare podcast- en lûdboekspiler

*In native Android-app meitsje dy't ûnthâldt wêr't do bleaun bist* · 2025-08-29 · https://willem.com/fy/2025-08-29_auscultare-podcast-en-ludboekspiler/

Genietsje fan harkjen sûnder ôflieding nei lange audiobestannen as podcasts en lûdboeken mei dizze app dy't ik makke haw. Wurch fan opblaasde apps fol advertinsjes, abonneminten of 'suggestjes' woe ik in app dy't my net yn de wei sit, troch mar ien ding te dwaan en dat tige goed. Dit is Auscultare.

Latyn foar (oandachtich) harkjen, 'Auscultare' is in Android-app dy't ik makke haw. Se spilet MP3-bestannen ôf en ûnthâldt wêr't do bleaun bist en hoe faak do in bestân ôfspile hast. Dat is geweldich om te genietsjen fan lange audio, lykas podcasts of lûdboeken. It byhâlden fan de foarútgong helpt dy om lange, djipgeande ynterviews yn brokken te ferdielen, lykas de podcast fan [Lex Fridman](https://lexfridman.com/podcast/) of [Deep Questions by Cal Newport](https://www.thedeeplife.com/listen/). De ôfspylteller helpt dy om muzykpodcasts ôf te wikseljen, lykas [Clublife by Tiësto](https://shows.acast.com/clublife-by-tiesto), sadat do net hieltyd krekt itselde hoechst te harkjen as do traint yn de sportskoalle of hurdrinst.

![Auscultare: de podcast- en lûdboekspiler dy't foarútgong en ôfspyltelling bybliuwt, mei in minimalistysk ljocht en tsjuster ûntwerp en perfekte yntegraasje mei Android (lykas ôfspylknoppen op it beskoattele skerm en stipe foar Bluetooth-headsets en audio-casting)](https://willem.com/global/images/eda8d0ee437a.webp)

## **Premium Android-ûntwikkeling x Unix-filosofy**
Wylst der in soad apps binne dy't audio ôfspylje kinne, fûn ik dat gjinien fan harren oan _al_ dizze easken foldie:
- **ienfâldich, dúdlik en kompakt**: lit it programma ien ding goed dwaan, foarkom oerlêst fan funksjes
- **gearstelberens**: brûk de app mei bestannen út ferskate boarnen en spylje ôf op ferskate útgongen, lykas Bluetooth-headsets of sprekkers mei eigen bestjoeringsknoppen
- **minimalistysk ûntwerp**: brûk sa min mooglik ûntwerp en brûk brûkersynterfaasje-eleminten en konsepten dy't minsken kenne. Brûk sa min mooglik tekst om te foarkommen dat taal in barriêre foarmet.
- **premium nativens**: de app moat fiele en der útsjen as in diel fan Android sels. De iennichste manier om dit _goed_ te dwaan is mei itselde ark en deselde koade as Google brûkt. Do fielst de útsûnderlike prestaasje fan de app, it glêde en skerpe uterlik, en do krijst earsteklas yntegraasje en de langste batterijtiid.
- **frij/libre**: miskien skelet it dy neat oer iepen boarnekoade, mar frije (as yn frijheid of libre) apps binne gauris mear respekt foar har brûkers, om't se makke wurde troch minsken om minsken te tsjinjen, net bedriuwen. Jild fertsjinje oan software is net needsaaklik min, mar de hieltyd tanimmende honger nei mear jild driuwt de ûntwikkeling fan 'funksjes' dy't dy ferlieden, oanstjitte of twinge om mear tiid of jild út te jaan. Troch de boarnekoade mei de app oan te bieden jou ik bewiis dat ik gjin ferburgen aginda haw.

![De app meitsje dy't ik wol mei Android Studio en Kotlin](https://willem.com/global/images/db110f1f62c6.webp)

## **De app en boarne downloade**
Do kinst de app en syn boarnekoade downloade fia de folgjende links: 
- [Google Play: Auscultare](https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dsd164.auscultare)
- Boarnekoade (GPLv3): https://source.willem.com/auscultare/

As do de ûntwikkeling stypje wolst, tink dan oan it downloaden fan de Google Play-ferzje fan de app, dêr't ik in lyts bedrach foar freegje. Of brûk de 'buy-me-a-coffee'-knop ûnderoan dizze side foar in lytse donaasje. Of do kinst de app downloade en út de boarne sels kompilearje.

![Auscultare: makke mei leafde om dy net yn de wei te sitten, sadat do mear tiid hast foar oare dingen, lykas hurdrinne!](https://willem.com/global/images/72e3d4a11b53.webp)

## **Konklúzje**
Mei in dúdlik byld fan wat ik woe en sûnder kompromissen te sluten, brûkte ik moderne ark om in podcast- en lûdboekspiler-app foar Android te bouwen. Troch it te publisearjen en frij te jaan lit ik oaren der ek fan genietsje. Noflik harkje!

---

## Android-app foar dyn fotobibleteek

*Al dyn foto's yn dyn bûse mei Aves Gallery* · 2025-08-19 · https://willem.com/fy/2025-08-19_android-app-foar-dyn-fotobibleteek/

Yn Europa rinne de simmerfakânsjes nei it ein ta en as do as in protte jonge âlders bist, hast do wierskynlik in soad nije foto's en fideo's makke. Dat binne net mar in bulte bestannen, it binne as ruten nei ús persoanlike oantinkens. Dit berjocht giet oer in Android-app dêr't do al dyn oantinkens mei besjen kinst, direkt út dyn bûse, sûnder cloud of abonnemint.

Miskien komt it om't ik in bytsje âlder wurd, mar ik haw mear klam lein op it _goede_. Dingen as bestindigens, respekt foar oare minsken, sûnens en frijheid binne my no wichtiger as ea. Ik haw gjin wrok tsjin ien bedriuw, mar ik fyn de moderne trend net moai dat men foar alles in abonnemint nedich hat. It ark dat ik brûk en de dingen dy't ik doch wjerspegelje dat, lykas dizze eardere berjochten oer myn laptop en smartphone:

Related posts:
- [Duorsume smartphone](https://willem.com/fy/2025-03-05_duorsume-smartphone/)
- [Bettere laptop](https://willem.com/fy/2025-02-10_bettere-laptop/)

## **Fitamines foar de geast**

Hoewol't ik [myn mopperige âlde-mannen-redenen](https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/) hie om iCloud Photos te ferlitten, tink ik dat Apple goed begrypt hoe wichtich foto's en fideo's binne foar ús wolwêzen. Yn [in ynterview](https://www.youtube.com/watch?v=DKpQB9kNeQE) op YouTube neamt Dr. Sumbul Desai (Apple Vice President of Health) it belang fan foto's krekt njonken hertmonitoring en falherkenning. Oantinkens oan leafsten kinne ús goed fiele litte. Apple yntegrearret dizze tinkwize yn har produkten mei funksjes as "op dizze dei" en de foto-wizerplaat, dy't automatysk ferskillende oantinkens toant. Maklike tagong ta dyn foto's en fideo's helpt dy te reflektearjen en kin in perfekt tsjingif wêze foar oare dingen dy't eangst of stress feroarsaakje kinne. 

![Apple nimt sûnens en foto's serieus (Dr. Sumbul Desai)](https://willem.com/global/images/6cf4b61f3f39.webp)

## **Aves Gallery**
Standert fotogalery-apps wurkje goed mei lytsere kolleksjes foto's, mar as do lykas ik dyn hiele kolleksje foto's en fideo's by dy hawwe wolst, falle se faak ûnder de maat yn ferliking mei tsjinsten op basis fan cloud en abonnemint, lykas Apple iCloud Photos of Google Photos. Basale dingen, lykas gewoan grutte hoemannichten bestannen oankinne, en mear avansearre funksjes, lykas metadata brûke om bepaalde foto's te finen. Nei it besykjen fan ferskate apps fûn ik Aves Gallery ([Google Play](https://play.google.com/store/apps/details?id=deckers.thibault.aves), [F-Droid](https://f-droid.org/packages/deckers.thibault.aves.libre/), [Github](https://github.com/deckerst/aves)) echt tige goed. It is in libre/frije app útjûn ûnder de BSD3-lisinsje, makke troch Thibault Deckers. Ik fyn it goed om't:
- **Stipe foar gebearen**: swipe mei dyn fingers troch dyn foto's, krekt as Apple Photos of Google Photos. It wurket fluch, floeiend en, oars as by in protte oare Android-galery-apps: trochgeand en yn alle rjochtingen. Der binne ek gebearen om werom te gean nei it oersjoch (omleech swipe fanút de detailwerjefte), knipe om te fergrutsjen en ien tik om tekstynfo op in foto sjen te litten of te ferbergjen.
- **Skrolberens**: De measte galery-apps kinne skrolje, mar mei Aves krijst do in ekstra krêftige skrolbalke dêr't do mei sawol fluch _as_ krekt skrolje kinst.
- **Sykjen en filterjen**: Aves yndeksearret de metadata fan dyn foto's en makket avansearre sykjen en filterjen op stêd, steat of lân mooglik. Do kinst ek filterje op datum, mediatype of in kombinaasje dêrfan.
- **Oanpassen**: Do kinst haadmenuknoppen, knoppen yn de tabbalke, kleuren en foto-aksjeknoppen ynstelle om by dyn styl fan blêdzjen te passen. Do kinst it uterlik fan it oersjoch feroarje troch de grutte fan de miniatueren, de ôfmjittingen (fjouwerkant tsjin rjochthoek) en de sortearring te wizigjen. 

![Aves yn aksje mei de krêftige skrolbalke dy't fluch en krekt skrolje mooglik makket](https://willem.com/global/images/f46444879aad.webp)

![Sadat, as do dyn houliksdatum (..) ûnthâldst, do mei ien swipe werom kinst nei krekt dy dei](https://willem.com/global/images/244c3f0a8e94.webp)

![Krekt as Apple Photos kinst do sykje op lokaasje, bygelyks werom nei Valencia dêr't ik mei myn maat Niels in marathon rûn](https://willem.com/global/images/4e25a082971e.webp)

## **Foto's syngronisearje**
Nije foto's dy't do nimst ferskine automatysk yn de Aves Gallery-app. Do kinst Android ynstelle om Aves te brûken as standert mediaspiler en -kiezer. As do op it stuit in cloud-fototsjinst brûkst, moatst do miskien earst de kontrôle oer dyn foto's werom nimme. Dat die ik yn 2020 en dêr skreau ik it folgjende berjocht oer:

Related posts:
- [Frij fan de iCloud: Ûntsnappe oan Apple Photos](https://willem.com/fy/2020-08-31_frij-fan-de-icloud-untsnappe-oan-apple-photos/)

Yn dat berjocht beskriuw ik de app dy't ik op myn laptop brûk, [Shotwell](https://wiki.gnome.org/Apps/Shotwell) en de stappen dy't ik naam om myn eigen fotobibleteek te behearen. Do kinst rsync, [Syncopoli](https://f-droid.org/packages/org.amoradi.syncopoli/) of [Syncthing](https://syncthing.net) brûke om automatyske syngronisaasje yn te stellen tusken dyn smartphone en oare apparaten.

![Foto's syngronisearje tusken laptop en smartphones: Shotwell en de Aves Gallery-app wurkje gear](https://willem.com/global/images/21592d0d311e.webp)

## **Konklúzje**
Sjoch dyn foto's en fideo's net oan as mar bestannen. Mei de krekte app kinne se dy echt stikjes wille jaan. Mei de Aves-galery-app hat dy wille gjin abonnemint nedich, gjin cloud en is folslein frij+libre!

---

## Willemstagram

*3D-klapperboerd mei foto's dat ferhalen fertelt* · 2025-08-11 · https://willem.com/fy/2025-08-11_willemstagram/

Ferline wike siet ik mei in klant te sjen nei de nije thússide fan willem.com, dêr't ik in ferhaal brûk om te fertellen oer wat ik doch. Dizze klant is ien fan de bêste fisionêre kreative tinkers, en dochs like myn tekst him net oan te sprekken. Dêr oer neitinkend tocht ik oan in wichtige les út de psychology fan de universiteit: ik hie wat oars nedich, wat net-lineêrs, en dit berjocht giet oer in fisuele klap!

## **Links tsjin rjochts tinke**
Ien fan de moaie dingen oan [myn oplieding](https://willem.com/en/about-me/education-certifications/) oan de Universiteit fan Amsterdam wie dat wy lessen krigen fan ferskate fakulteiten, wat in nijsgjirrige mingeling fan ynterdissiplinêre wittenskip opsmiet. Ien klassyk boek dat wy behannelen wie "[Mintzberg on Management](https://www.google.com/search?q=mintzberg+on+management+book)", dêr't de skriuwer yn útleit wêrom't ferskillende minsken ferskillende dingen leaver hawwe, de klassike tsjinstelling dy't faak ferienfâldige wurdt ta tinkers fan de linker en fan de rjochter harsenhelte:

- **De lineêre tinker (de linker harsenhelte)**: Dit is de natuerlike steat fan minsken dy't in logysk ferhaal wurdearje dat opbout fan A nei B nei C. Typyske minsken hjirfoar binne ferhaleferstellers, arsjitekten en programmeurs.
- **De net-lineêre tinker (de rjochter harsenhelte)**: Dit is de steat fan minsken dy't gjin rjochte line folgje. Se sykje nei yndrukken, sfear en emosjonele ynkear. Typyske minsken hjirfoar binne kreative minsken, ûnder oaren keunstners en fisionêre tinkers.

Myn nije thússide fan willem.com wurke goed foar lineêre tinkers lykas ik, it op tekst basearre ferhaal past by de linker harsenhelte. Mar myn ûntwerp makke it dreech foar minsken dy't it bêste fiere op net-lineêre, sfearfolle yndrukken. Ik hie wat nedich dat de protte bylden op in rike en dynamyske wize sjen lit, libbjend en mei in sûne dosis ynteraktyf nocht.

## **Solari Board**
In soad jierren lyn learde ik myn frou kennen op Utrecht Centraal, krekt ûnder it gigantyske fertrekynformaasjebord. It byldbepalende blauwe ynfobord fan 7x4.20M, dat sa'n 3000 kilo weage, hie meganyske klapperpanielen dy't in werkenber lûd makken dat do sawat elke minút yn de sintrale hal fan it stasjon hearde. Dit soarte boerd wurdt faak in "Solari Board" neamd, nei [Solari di Udine](https://en.wikipedia.org/wiki/Split-flap_display), it Italjaanske bedriuw dat dizze ikoanen makke. Tsjintwurdich hat it stasjon fan Utrecht digitale ynfoskermen, mar as do wolst, kinst do it noch altyd sjen yn [Het Spoorwegmuseum](https://www.spoorwegmuseum.nl/). 

![It grutte blauwe meganyske fertrekynfobord fan Utrecht Centraal (foto: cc/maurits90)](https://willem.com/global/images/334ea770c6c7.webp)

As metafoar-leafhawwer (boektip: [Metaphors we live by](https://duckduckgo.com/?t=ftsa&q=metaphors+we+live+by+book)) tocht ik dat it Solari Board, mei syn "klapperjen", in prachtige manier wêze soe om besikers fan willem.com nei ferskate "bestimmingen" (de ferhalen) op de side te "ferstjoeren". Yn stee fan tekst keas ik der mei opsetsin foar om de foto's en bylden út de blogberjochten te brûken as poarten nei de seksje [ynsichten](https://willem.com/en/insights/) op willem.com. Troch op goed lok nije bestimmingen te toanen is dit perfekt net-lineêr, en troch it ynteraktyf te meitsjen (klikber en oanrekber) is it boeiender as platte tekst. Elke bestimming docht in "kaartsje" iepen dat in bytsje útleit wat it is dat do sjochst. As it dy oanstiet, kinst do op de grutte knop drukke om it ferhaal krekt op de plak fan it byld iepen te dwaan, dat kin healwei in blogberjocht wêze. Ferhalen iepenje yn nije browserfinsters, sadat do werom kinst nei it "stasjon" om in nije bestimming te finen.

![Skets fan it konsept Visual Journal: klapperjende bylden mei djippe links nei siden op willem.com lykas in meganysk Solari Board](https://willem.com/global/images/c32ce6e2d76f.webp)

## **Ymplemintaasje: ThreeJS en in eigen byld-API**

Earder eksperimintearre ik mei de 3D-grafyske motor ThreeJS om trainingsgegevens te fisualisearjen. It is in bibleteek dy't it HTML5-standertelemint `canvas` brûkt om grafiken út te jaan dy't makke binne mei romtlike berekkening, in moai wurd foar dat do dingen yn trije diminsjes (x, y, z) tekenje kinst yn stee fan twa, fandêr de namme. It hat kamera-, ljocht- en mistbestjoering en is makke foar animaasjes op basis fan simulearre posysje en rotaasje. It is hiel moai om mei te boartsjen en behoarlik machtich. Sjoch dizze twa eardere berjochten oer myn eksperiminten mei ThreeJS:

Related posts:
- [Trainingsgegevens yn 3D](https://willem.com/fy/2025-03-10_trainingsgegevens-yn-3d/)
- [Vibe Coding](https://willem.com/fy/2025-04-15_vibe-coding/)

De minimalist yn my tocht koart oan CSS-animaasjes, transformaasjes en oergongen. Mar ik tocht dat it realistyske perspektyf, dêr't de bûtenste panielen mear skean draaie, en it tafal by it kiezen fan nije bylden my dochs JavaScript brûke litte soene. Om de wearde te maksimalisearjen woe ik it direkt yn myn thússide yntegrearje. Mar in folsleine 3D-motor lade is neat om licht oer te tinken. Om de gefolgen foar de laadtiid fan de thússide minimaal te hâlden, ûntwurp ik it ding mei soarch asynchroan en folslein opsjoneel (foar minsken mei JS útskeakele). 

![Visual Journal, "Willemstagram" neamd, yn aksje](https://willem.com/global/images/8a20e248d096.webp)

Om it "Visual Journal" te fieden ûntwurp ik in eigen API dy't tige optimalisearre bylden op 400x400px leveret. Elk byld hat in lokalisearre titel en in djippe link mei in hashtag-anker (slug), sadat do djip yn de ferhalen dûke kinst. Ik leun op [myn eigen lemmid platform](https://willem.com/en/work/lemmid/) om de nedige ynfrastruktuer te leverjen. Op de eftergrûn makket in optimalisearre `NodeJS`-tsjinst de bylden mei `imagemagick`, `jpegoptim` en `pngquant`. Do kinst de API sels besjen op https://willem.com/en/images.json, dy't in JSON-array útfiert lykas:

```
[
  {
    "url": "/en/2020-07-30_upgrading-a-27-inch-imac-5k-to-14-terabytes/i_15_An-average-fly-is-bigger-than-most-screws-inside-the-iMac_400x400px.jpg",
    "title": "An average fly is bigger than most screws inside the iMac",
    "target": "/en/2020-07-30_upgrading-a-27-inch-imac-5k-to-14-terabytes/#an-average-fly-is-bigger-than-most-screws-inside-the-imac"
  },
  {
    "url": "/en/2019-06-25_assembling-a-cargo-bike/i_11_Using-filler-plates-to-make-up-for-Chinese-Precision_400x400px.jpg",
    "title": "Using filler plates to make up for Chinese Precision",
    "target": "/en/2019-06-25_assembling-a-cargo-bike/#using-filler-plates-to-make-up-for-chinese-precision"
  },
  {
    "url": "/en/2021-01-14_abandoning-my-own-tablet-os/i_05_You-know-you-re-digital-pen-is-lacking-trust-if-you-grab-for-old-fashioned-pencil-and-paper_400x400px.jpg",
    "title": "You know you're digital pen is lacking trust if you grab for old fashioned pencil and paper...",
    "target": "/en/2021-01-14_abandoning-my-own-tablet-os/#you-know-you-re-digital-pen-is-lacking-trust-if-you-grab-for-old-fashioned-pencil-and-paper"
  },
  ...
]
```

Om te foarkommen dat it ding mar in tafallige linkgenerator wurdt, haw ik der mei opsetsin in lyts popup yn set dy't ferskynt as do op in byld tikest of klikst. Ik brûk de byldûndertitels dy't myn [lemmid content manager](https://willem.com/en/work/lemmid/) bywurket om in bytsje ynfo sjen te litten, sadat do beslute kinst oft it ferhaal de muoite wurdich is om iepen te dwaan. 

![De popup lit dy beslute oft do yn it ferhaal dûke wolst of troch gean mei it ferkennen fan oare bylden](https://willem.com/global/images/837bfdd7ff30.webp)

## **De boarnekoade frijjaan (AGPL)**

Wylst ik tige bliid bin mei hoe't it Visual Journal op myn side wurket, [leau ik sterk yn dielen](https://willem.com/en/open-source/). Grif hast do in noch bettere idee foar wat Solari-klapperjen. Dêrom jou ik it hiele ding frij as frije/libre software ûnder de GNU Affero General Public License (AGPL). Dat betsjut dat do it sels brûke, oanpasse en ferspriede meist. De boarnekoade, readme en foarbyldbestannen fynst do op https://source.willem.com/visual-journal/

## **Konklúzje**

Nei hoe't it de nijsgjirrigens fan myn bern boeit te oardieljen, bin ik tige bliid mei it Visual Journal, dat ik by wize fan grap Willemstagram neamd haw. Mar oars as Meta's Instagram tsjinnet dit allinnich bylden om _myn_ ferhalen te fertellen en de boarne is libre. Do kinst it besjen op de thússide of troch op de knop hjirûnder te drukken. Hokker bestimming kieze do?

[action1]

[Video (mp4)](https://willem.com/global/video/179d4e3b4ce0.mp4)

*Dit is mei de hân skreaun. Yn in tiid fan AI-generearre tekst is dit myn ienfâldige manier om de minsklike gedachte en muoite efter dizze wurden sjen te litten. Foar wa't nijsgjirrich is, is it oarspronklike (Ingelske) manuskript te downloaden.* 

[download1]

---

## Op wei nei digitale soevereiniteit

*Myn ûnderfining feroarje yn dyn foardiel* · 2025-08-02 · https://willem.com/fy/2025-08-02_op-wei-nei-digitale-soevereiniteit/

Yn de rin fan de jierren haw ik eksperimintearre mei ferskillende digitale ark, platfoarms en apps om myn wurk dien te krijen. Fan maklik te brûken, mar ôfsletten kommersjele systemen oant frije/libre oplossingen dy't krêftich binne, mar útdaagjender om yn te stellen. Ik haw in soad leard ûnderweis. No biede ik dy ûnderfining oan oaren oan, lês fierder om te learen hoe't do dêr foardiel fan hawwe kinst.

## **Wat is digitale soevereiniteit?**

It is in ienfâldich idee. Do moatst kontrôle hawwe oer dyn digitale wrâld, net oarsom. It betsjut dat dyn ark, dyn gegevens en dyn workflow dy tsjinje moatte. Dat twingt ús ta in ienfâldige, mar wichtige fraach: **wurkje dyn ark foar dy, of wurkest do foar harren?**

## **De audit: wat ik doch**

It proses om dêr te kommen begjint mei in ienfâldich petear. Ik harkje nei dyn doelen en frustraasjes. Dan bring ik dyn hiele digitale opset yn kaart: dyn kompjûters, dyn software, dyn cloudtsjinsten en hoe't dyn gegevens har tusken harren ferpleatse. Yn ien eachopslach:

1.  **Djipte-ynterview:** Wy begjinne mei in petear fan 90 minuten dêr't ik harkje nei dyn doelen, dyn frustraasjes en hoe't do op it stuit wurkest.
2.  **Systeemkaart:** Ik analysearje dyn hiele digitale ekosysteem: dyn hardware, software, cloudtsjinsten, gegevensopslach en kommunikaasjekanalen.
3.  **Útfierber rapport:** Ik leverje in bondich, skriftlik rapport dat dyn grutste pynpunten identifisearret en in dúdlike stap-foar-stap-roadmap jout nei in mear soevereine en effisjinter systeem.

![Sa begjint it: in echte side út myn persoanlike notysjes, dy't kompleksiteit yn kaart bringt om in ienfâldich paad foarút te finen](https://willem.com/global/images/91af73aa0c88.webp)

## **It resultaat: wat do krigest**

It resultaat is in dúdlik, skriftlik plan. It is in stap-foar-stap-gids om dy te helpen dyn wurk te ferienfâldigjen, dyn gegevens te beskermjen en los te kommen fan djoere ark dy't dy tsjinhâlde. De wichtichste produkten binne:

  * **In persoanlike roadmap:** In dúdlike, prioritearre list fan aksjes om dyn workflow te ferienfâldigjen en ôfhinklikheden te ferminderjen.
  * **Strategyske arkoanbefellings:** Konkrete suggestjes foar open-source en privacy-respektearjende software om net-effisjinte of kostbere ark te ferfangen.
  * **Strategy foar gegevensbefrijing:** In praktysk plan om dyn wichtichste gegevens út silo's te heljen en yn in systeem te krijen dat do sels yn de hân hast.
  * **Winst yn automatisearring en effisjinsje:** Identifikaasje fan kaaigebieten dêr't ienfâldige automatisearring dy elke wike oeren hânwurk besparje kin.

## **Foar wa't dit is**

Dit is foar de makker, de oprjochter, de selsstannige profesjonal dy't it gefoel hat mear tiid kwyt te wêzen oan it behearen fan syn digitale ark as oan it dwaan fan syn bêste wurk. It is foar it lytse team dat wit dat der in ienfâldiger, krêftiger manier fan gearwurkje wêze moat.

Miskien fielst do dy fêst sitte yn ien ekosysteem, makkest do dy soargen oer wêr't dyn gegevens opslein wurde, of hast do gewoan genôch fan de digitale rommel dy't dy fuortlûkt fan wat wichtich is. Do leaust yn fokus en frijheid, en do bist klear om in digitale basis te bouwen dy't dyn wurk echt stipet.

Ik help dy echt graach, om't ik der djip om jou om technology te brûken om minsken sterk te meitsjen, net om se fêst te setten. It is itselde prinsipe dat myn ynset foar [Open Source](https://willem.com/en/open-source/) driuwt, en it giet derom dy deselde frijheid en kontrôle oer dyn digitale wrâld te jaan dy't ik foar mysels boud haw

![Yn de rin fan de jierren haw ik de wize wêrop ik wurkje likegoed ferfine en ferienfâldige as de dingen dy't ik produsearje](https://willem.com/global/images/face35e557c6.webp)

## **Konklúzje**

**Hoe** ik wurkje is likegoed wichtich as **wat** ik meitsje, en oer de jierren haw ik in soad enerzjy stutsen yn it finen fan manieren om it '**hoe**' te optimalisearjen. Ik fyn it echt moai om dy ûnderfining yn dyn foardiel te feroarjen. As do klear bist om dyn eigen 'hoe' te ferbetterjen, help ik dy graach.

[action1]

---

## It Agintyske Web

*"Voorsorteren" foar de takomst* · 2025-07-26 · https://willem.com/fy/2025-07-26_it-agintyske-web/

Yn it Nederlânsk is der in prachtich wurd: voorsorteren. It betsjut dat do lang foar dyn ôfrit op de autosnelwei al yn de goede baan komst te sitten. Do dochst dat foar in soepele reis sûnder stress. Ik leau dat itselde prinsipe jildt foar technology. In bytsje tûke tarieding no kin dy in enoarm foardiel jaan as de takomst oankomt.

No fyn ik dat wy allegearre "voorsorteren" moatte foar de folgjende evolúsje fan ynternet: **It Agintyske Web**.

![Neitinke oer de takomst moat gjin aparte taak wêze; it moat in yntegrearre diel fan it proses wêze.](https://willem.com/global/images/e6262069225d.webp)

## Wat is it Agintyske Web?

Tsientallen jierren lang gie it web oer minsken dy't mei masines prate. Wy typen in fraach en in kompjûter toande ús in list mei websites. It Agintyske Web draait dit om. It giet om **masines dy't út ús namme mei oare masines prate.**

Stel dy AI-"aginten" foar dy't wurkje as tige tûke assistinten. Dizze aginten sille net allinnich ynformaasje foar dy *fine*, mar sille ek *aksje ûndernimme* kinne. Yn stee fan de webside fan in restaurant op te sykjen, kin dyn agint streekrjocht it menu freegje oan de agint fan it restaurant, kontrolearje op in frije tafel en dy foar dy boekje. Dit wurket foar alles: iten bestelle om mei te nimmen, kaartsjes keapje foar in klubjûn, of in offerte krije fan in oannimmer.

Taalmodellen sille wurkje as universele oersetters, brêgje gatten yn taal en kontekst en litte dizze aginten sûnder problemen kommunisearje.

## Hoe do dyn website tariede kinst

Dus, hoe meitsje do dy dêr klear foar? De kaai is om dyn website de taal fan kompjûters sa dúdlik mooglik te litten sprekken. It giet om it ferminderjen fan lûd en it tafoegjen fan struktuer.

1.  **Brûk semantyske HTML:** Brûk moderne HTML-tags as `<article>`, `<section>` en `<nav>` op de goede manier. Dit is as dúdlike etiketten op dyn ynhâld plakke, sadat masines witte wêr't se nei sjogge.
2.  **Formalisearje dyn tsjinsten:** Brûk standerts as `schema.org` om ûnsichtbere "priiskaartsjes" en "hantliedingen" ta te foegjen oan dyn produkten en tsjinsten. Dat fertelt in agint krekt wat do oanbiedst en hoe't hy dermei omgean kin.
3.  **Meitsje in digitale foardoar:** As do in bedriuwsproses hast, lykas in oanfraach foar in offerte, tink dan oan it bleatstellen fan dat fia in skjinne, iepenbiere API. In API is in dokumintearre, foarsisbere manier foar oare kompjûters om mei dyn tsjinsten te wurkjen.

## Wat ik dien haw mei willem.com

Ik leau yn dwaan wat ik preek. De resinte nije opset fan dizze website wie myn eigen oefening yn "voorsorteren" foar it Agintyske Web.

Ik begûn mei myn ynhâld tagonkliker te meitsjen troch mear as 160 berjochten te oersetten yn it [Nederlânsk](https://willem.com/nl/), [Dútsk](https://willem.com/de/) en [Spaansk](https://willem.com/es/). Dat die ik yn in tige strukturearre ynhâldsbehearsysteem. Troch fjilden foar titels, ûndertitels en haadtekst apart mar keppele te hâlden, jou ik de rike kontekst dy't AI-ark nedich hawwe om de relaasjes tusken ideeën te begripen.

![Troch strukturearre, kontekstrike ynhâld oan de AI te jaan (links) kin myn CMS (rjochts) strukturearre oersettingen fan hege kwaliteit generearje, en de ynhâld tariede foar sawol minsken as masines.](https://willem.com/global/images/c8e7bd233a0c.webp)

Ik haw ek de hiele struktuer fan de side ferienfâldige ta de dúdlike kategoryen [Work](https://willem.com/en/work/), [Insights](https://willem.com/en/insights/) en [About me](https://willem.com/en/about-me/). Dat helpt minsklike besikers, mar it makket ek in logyske kaart foar AI-aginten. De artikels sels binne no groepearre yn fjouwer dúdlike ûnderwerpen: [Technology & Code](https://willem.com/en/insights/technology-code/), [Products & Design](https://willem.com/en/insights/products-design/), [Performance & Sport](https://willem.com/en/insights/performance-sport/) en [Life & Reflections](https://willem.com/en/insights/life-reflections/). Ik haw ek in gearstald oersjoch makke fan myn ynfloedrykste skriuwen yn de seksje [Popular Posts](https://willem.com/en/popular-posts/).

Ta beslút haw ik derfoar soarge dat al dizze ynhâld beskikber is yn masinelêsbere formaten as RSS, ATOM en JSON, wat in direkte kommunikaasjeline makket foar elke agint dy't der tagong ta wol.

## Konklúzje

Neitinke oer en tariede op de takomst is no in strategy mei in leech risiko en hege opbringst. It set dy op de goede rydbaan, klear om soepel yn te foegjen as nije kânsen har oanbiede. De tiid nimme om dyn eigen ynformaasje op oarder te krijen is hoe do dyn kânsen foar moarn maksimalisearje. Sels as de grutte trochbraak fan it Agintyske Web in bytsje langer duorret as ferwachte, hast noch altyd in website dy't útsûnderlik skjin, skerp en goed organisearre is. En dat is altyd in winst.

*Dit is mei de hân skreaun. Yn in tiid fan AI-generearre tekst is dit myn ienfâldige manier om de minsklike tinzen en muoite efter dizze wurden sjen te litten. Foar wa't nijsgjirrich is: it orizjinele (Ingelske) manuskript is te downloaden.* 

[download1]

---

## De krêft fan ien

*Wêrom ik myn bedriuw boud haw troch lyts te bliuwen* · 2025-07-23 · https://willem.com/fy/2025-07-23_de-kreft-fan-ien/

Myn hiele karriêre lang haw ik in dúdlik doel hân: in bedriuw fan ien bliuwe. Dit is gjin útgongspunt, mar in bewuste kar oer de bêste manier om geweldich wurk te dwaan en in duorsum bedriuw op te bouwen. Yn dit berjocht lit ik útlizze wêrom.

## Fokus boppe groei

Yn in wrâld dy't faak groei om de groei fiert, mei mear meiwurkers, gruttere kantoaren en mear gearkomsten, kies ik foar in oare mjitstêf: de kwaliteit fan it wurk sels. Troch in bedriuw fan ien te bliuwen, skeakelje ik de rompslomp en ôflieding út dy't komme by it bestjoeren fan in grutte organisaasje. Myn enerzjy giet streekrjocht nei it oplossen fan problemen en it bouwen fan software, net nei ynterne polityk.

## In direkte gearwurking

As do mei my wurkest, wurkest do *mei my*. Der binne gjin projektmanagers, gjin ferkeapteams en gjin lagen fan kommunikaasje om troch te kommen. Deselde persoan dy't de strategy besprekt, ûntwerpt ek de backend en skriuwt de koade. Dizze direkte line soarget foar dúdlikens, snelheid en in djip, dield begryp fan de doelen fan it projekt.

## Hoe it kin: in platfoarm foar ien

Miskien freegje do dy ôf hoe't ien persoan it wurk fan in lyts team leverje kin. It antwurd is in prinsipe dat ik al mear as tsien jier tapasse: bou systemen, net allinnich projekten.

De basis fan al myn wurk is **[Lemmid](https://willem.com/en/work/lemmid/)**, myn persoanlike platfoarm fan digitale boublokken. It is in set robúste ark dy't ik faak opnij brûke kin en oer jierren ferfine haw. Dit platfoarm is myn krêftfermannichfâldiger. It lit my komplekse, skalberbere software bouwe, lykas myn **[Independent Apps](https://willem.com/en/work/indepedent-apps/)**, mei in effisjinsje dy't oars in folle gruttere team easkje soe.

![It 'Company of One'-ark: rjochte ûntwikkeling, strategysk ûntwerp en de frijheid om fan oeral út te wurkjen](https://willem.com/global/images/e52877e617e3.webp)

## De belofte

Derfoar kieze om in bedriuw fan ien te wêzen is in tasizzing. It is in belofte dat dyn projekt myn folsleine, ûnferdielde oandacht hawwe sil. It is in belofte dat do net samar in freelancer ynhierst, mar gearwurkest mei in rjochte saakkundige dy't in krêftich, skalberber systeem boud hat om dyn ideeën ta libben te bringen.

## Konklúzje

Lyts bliuwe is in strategysk foardiel. It makket yntinsive fokus mooglik, in direkte en earlike gearwurking, en de effisjinsje dy't komt fan bouwen op in goed makke platfoarm. It is in model boud foar kwaliteit en duorsumens, en it is de basis fan elk projekt dat ik oanpak.

---

## Brekkende feroaringen

*Dovecot 2.3 opwurdearje nei 2.4 yn Debian Stable* · 2025-06-04 · https://willem.com/fy/2025-06-04_brekkende-feroaringen/

Ferline wike rûn ik oan tsjin ûnferwachte problemen by gewoan ûnderhâld oan de e-mailynfrastruktuer fan myn bedriuw. Wy ferwurkje alle dagen tûzenen e-mails en brûke Dovecot om ús klanten tagong te jaan ta har berjochten. Dat kaam ynienen ta in skerpe stilstân doe't ik opwurdearre nei ferzje 2.4, dy't brekkende feroaringen hat... o jonge!

## ⚠️ TL;DR: Dovecot 2.3 → 2.4 opwurdearje op Debian

- **Dovecot 2.4 bringt brekkende feroaringen**: Konfiguraasjebestannen fan 2.3 binne net kompatibel. De software start net, útsein as do se opnij skriuwst.

- **Nije konfiguraasjesyntaksis en fariabelesysteem**: Parameters as `ssl_cert`, `mail_location` en `%d` hawwe in oare notaasje en betsjutting krigen.

- **Gjin automatisearre migraasjepaad**: Hânmjittich neisjen en opnij skriuwen fan de konfiguraasje is nedich, foaral as do SQL-backends, Sieve of oanpaste autentikaasje brûkst.

- **Oanrekommandaasje**: Lês de offisjele_opwurdearringsgids (https://doc.dovecot.org/2.4.0/installation/upgrade/2.3-to-2.4.html) yn it detail foardat do opwurdearrest, en test konfiguraasjes yn isolaasje.

## In kuierke yn it park

Mei it each op wat feiligensupdates en om wat kompatibiliteitsproblemen op te lossen, besleat ik inkelde pakketten by te wurkjen op in Debian GNU/Linux-server dy't ferantwurdlik is foar de e-mailtsjinsten fan myn bedriuw. Dizze distribúsje fan GNU/Linux stiet bekend om syn stabiliteit en betrouberens. Der wie gjin reden om problemen te ferwachtsjen en ik begûn de opwurdearring yn de ferwachting dat it yn in pear minuten klear wêze soe. Gewoan "in kuierke yn it park", wat koe der no mis gean..?

## Ferplichte 'dovecot_config_version'

De measte fan de server wie hast daliks wer online, sa lyts wie de fersteuring dat sels de uptime_monitor_alarm (https://willem.com/en/2021-02-02_realtime-service-uptime-monitoring/) gjin útfal opmurken hie. Útsein Dovecot dan. Dit stik software is ferantwurdlik foar IMAP- en POP3-tagong ta de postfekken. It past as in fyn ôfstimd tsjil yn in gruttere opset dêr't oare programma's as Postfix op fertrouwe om binnenkommende e-mail te akseptearjen. Dat Dovecot net start, joech in rige problemen.

It earste wat do as serverbehearder docht, is de serverdaemons kontrolearje ('systemctl status dovecot') en dan de logs besjen, bygelyks mei 'journalctl -u dovecot'. Dat die gau bliken dat Dovecot wegere te starten, om't der in konfiguraasjeparameter ûntbriek: 'dovecot_config_version'.

Gewoan de parameter tafoegje oan de konfiguraasje yn '/etc/dovecot/dovecot.conf', tinkst? No... NEE. It docht bliken dat de makkers fan Dovecot de flater mei in goede reden ynboud hawwe: de nije ferzje 2.4 fan Dovecot is net kompatibel mei âlde 2.3-konfiguraasjebestannen; do moatst dus in soad ferskillende parameters opnij skriuwe. It giet net allinnich om de nammen fan de konfiguraasjefariabelen, der is ek in folslein nije syntaksis foar it útwreidzjen fan ynstellingsfariabelen. In âlde fariabelewearde as '%d' wurdt no '%{user | domain}'. De list mei feroaringen is_lang (http://doc.dovecot.org/2.4.0/installation/upgrade/2.3-to-2.4.html) en der is gjin automatisearre manier om dyn konfiguraasje te migrearjen. Stel dy myn gesicht foar doe't ik de grutte fan myn probleem besefte.

## Yntegrearre kompleksiteit: tsjillen yn in masine

De saak mei e-mailtsjinsten is dat it *swier* is. Net om't ien ûnderdiel dreech is, mar om't do foar in folsleine e-mailstack in soad ferskillende dielen sûnder wriuwing gearwurkje litte moatst. Dit binne inkelde fan de stikken dêr't de mailtsjinst fan myn bedriuw út bestiet:

- **Postfix:** De wichtichste SMTP mail transfer agent (MTA), dy't mei oare mailservers praat om e-mail te ûntfangen en te ferstjoeren. Hy moat witte hokker e-mailadressen jildich binne foar it ûntfangen fan post en wa't nije berjochten ferstjoere mei. 

- **Amavis-filter:** Alle post dy't de server ferwurket giet troch it amavis-filtermeganisme, dat elk berjocht kontrolearret mei SpamAssassin en ClamAV.

- **SpamAssassin:** Mei in yngewikkelde set regels en bayesiaanske analyses wurde berjochten automatysk scand op de kâns dat it spam is. 

- **ClamAV:** Berjochten wurde scand op firussen. Bylagen wurde útpakt en bestân foar bestân analysearre. 

- **Reverse DNS-blacklists:** Neist it scannen fan de berjochten docht de mailserver ek in eftergrûnkontrôle op eksterne servers dêr't er mei praat. Mailheaders wurde ûntleden en elke tuskenstop wurdt kontrolearre op syn reputaasje.

- **OpenDKIM:** Guon berjochten drage in 'domain key'-hantekening, dy't bewiist dat de ferstjoerder autorisearre is. Berjochten mei headers wurde kontrolearre, oare wurde tekene mei in milter-tsjinst dy't oan Postfix keppele is. 

- **Sieve:** Binnenkommende berjochten wurde automatysk sortearre mei regels per brûker, bygelyks om bepaalde berjochten yn spesifike mappen te bringen. Hy moat witte hokker regels foar hokker adressen jilde. 

- **MariaDB / MySQL:** De e-mailadressen, jildige logins, brûkersnammen, wachtwurdhashes en aliassen steane yn in sintrale databank. Spesifike SQL-queries binne ynsteld om dingen te kontrolearjen as "is dit in jildich wachtwurd?"

- **Nginx:** De e-mailserver hat ek in webserver wêrmei't akkounts beheard wurde kinne en dy't tagong ta e-mail jout fia webmail. 

- **NodeJS:** De beheerkonsole brûkt in NodeJS-backend, sadat serverbehearders en klanten har adressen en wachtwurden ynstelle kinne.  

- **Roundcube**: De server brûkt in breed brûkt webmailprogramma, sadat klanten fia de browser by har e-mail kinne.

- **PHP:** De webmail hat PHP nedich, ynklusyf inkelde ôfhinklikheden om mei Dovecot (fia IMAP) en MariaDB (fia SQL) te praten. 

- **Dovecot:** En dan is der Dovecot, it eigentlike stik software dat einbrûkers tagong jout ta har e-mail. Dêrmei krije autentisearre brûkers tagong ta de e-mails dy't op de skiven fan de ynfrastruktuer opslein steane, mei protokollen as IMAP of POP3. 

![In folsleine mailserverstack bestiet út in soad lytsere ûnderdielen dy't fyn op inoar ôfstimd binne](https://willem.com/global/images/5c709f1fc463.webp)

Dizze stikken binne allegearre fyn op inoar ôfstimd, as tsjillen yn in yngewikkelde masine dy't krekt yn inoar passe. Har konfiguraasje is op har spesifike rol tarist en hat faak ferbining mei meardere oare stikken. Do kinst dy foarstelle dat in ûnferwachte feroaring yn ien fan dizze tsjillen (lykas Dovecot) behoarlik wat fersteuring feroarsaakje kin!

Der wie gjin flugge oplossing, gjin automatyske konfiguraasje-opwurdearring. Om't dizze fernijing relatyf nij is, hiene de measte grutte taalmodellen (AI) ek gjin antwurd. ChatGPT makke gewoan suggestjes op basis fan de âlde 2.3-dokumintaasje. Om it probleem op te lossen hie ik *'âldskoalske Linux-serverfeardigens'* nedich: hânmjittich in nije, op maat makke konfiguraasje meitsje foar Dovecot 2.4.

## Stopje om gegevensferlies te foarkommen

Doe.t ik begriep wat it probleem wie, haw ik daliks de measte e-mailtsjinsten stopset (de motor folslein útsette). Dat foarkomt gegevensferlies, want der wurde gjin e-mails mear ferwurke. Oare mailservers sette de e-mails dan yn de wachtrige en jouwe soms 4xx SMTP-flaters (lykas 421, 451, 454 of 455). It ûntwerp fan it wrâldwide e-mailprotokol hâldt rekken mei tydlike útfallen en oare servers besykje it letter gewoan wer.

## De konfiguraasje opnij skriuwe mei RTFM

De flaterberjochten yn de logs wiisden my nei de offisjele_Dovecot_dokumintaasje (https://doc.dovecot.org/2.4.0/installation/upgrade/2.3-to-2.4.html), en dêr stie it: in giel markearre WARNING dy't de konfiguraasjeferoaringen beskreau. It is in lang dokumint: as_PDF_telt_it_18_siden (https://willem.com/etcetera/2025-05-30_dovecot-upgrade-23-to-24.pdf). Op in gewoane dei kostet it wat muoite om dêr troch te kommen, stel dy foar dat do it dwaan moatst wylst it hûs yn de brân stiet!

De konfiguraasje fan Dovecot bestiet út ferskate bestannen dy't elk in diel fan it gedrach fan de software ynstelle. Lykas hoe't autentikaasje giet, of hoe't it mei in Sieve-filter yntegrearret, of wêr.t it de brûkersnamme en wachtwurdhashes foar de login ophellet. De feroaringen yn Dovecot 2.4 hawwe hast alle parameters oanrekke, om't de makkers in nije syntaksis foar serverfariabelen yntrodusearre hawwe.

### Syntaksis fan de fariabelenotaasje

Oarspronklik brûkte de konfiguraasje in fariabelenotaasje as '%u' as plakhâlder foar in brûkersnamme. De nije syntaksis lit fariabelen trochstjoere nei in modifier, wêrmei't normalisaasje en dingen as it selektearjen fan in diel fan in tekenrige mooglik wurde. Bygelyks: om it e-maildomein út in brûkersnamme te heljen brûkst net mear '%d', mar nimst de 'user'-fariabele as basis en stjoerst dy troch nei de domain-modifier mei dizze syntaksis: '%{user | domain}'.

Doe't ik dizze nije taal ienris begriep, wurdearre ik it wurk dat dêrefter sit echt. It is in ferbettering boppe de âlde ôfkoarte fariabelenammen, want do hast gjin wurdboek mear nedich om dingen op te sykjen: yn stee fan wat ûndúdliks as '%r' lês do no '%{remove_ip}'. Fan natuer is it better lêsber, wat ik echt wurdearje.

### Fersifering: 'ssl_cert' wurdt 'ssl_server_cert_file'

Oare feroaringen hawwe te meitsjen mei de wize wêrop de konfiguraasje wiist nei eksterne bestannen foar fersifering. Earder hiesto in ynstelling 'ssl_cert' dy't it eigentlike SSL/TLS-sertifikaat as tekenrige befetsje koe. Yn ferzje 2.4 hasto de fariabele 'ssl_server_cert_file' dy't in paad nimt dat nei it sertifikaat op it bestânsysteem wiist. **It is net allinnich omneame, de aard fan de wearde is ek nij!** Om de konfiguraasje te reparearjen moatst elk fan dizze bywurke parameters langsgean en bepale wat de gefolgen binne foar dyn spesifike opset. It kostet tiid en der wurde maklik flaters makke.

### De ynstelling 'mail_location' opdiele

Nij yn 2.4 is dat 'mail_location' opdield is yn meardere lytsere fariabelen. Earder bepaalde ien fariabele wêr't e-mail op skiif bewarre waard. Do moatst dit no opsplitse yn twa fariabelen 'mail_driver' en 'mail_path', **EN** de nije serverfariabelesyntaksis brûke. As do ien fan dizze ferkeard dochst, ferdwynt alle e-mail (leau my mar!). Ôfhinklik fan dyn spesifike opslachkonfiguraasje wolsto goed neisjen wat der yn it brûkersnammediel stiet (nimst it hiele e-mailadres of allinnich it foarheaksel sûnder domeinnamme?).

![mail_location opdiele yn mail_driver en mail_path mei de nije serverfariabelesyntaksis](https://willem.com/global/images/e88fe1cec23d.webp)

### Dovecot mei SQL-backend: passdb en userdb

As dyn Dovecot-ynstallaasje wurket mei in eksterne databank (of opslach) om brûkersnammen en wachtwurden te autentisearjen, moatst de 'auth-sql.conf.ext' yn '/etc/dovecot/conf.d/' opnij skriuwe, dy't oanroppen/opnommen wurdt troch it bestân 10-auth.conf. Yn Dovecot 2.4 is der in nije manier om passdb- en userdb-ynstellingen yn te dielen. Yn myn Dovecot 2.3-opset brûkte ik in ekstern bestân foar de databankqueries en de ferbiningstekenrige. By de autentikaasje wurde de meardere queries brûkt om 1) brûkers te autentisearjen en 2) ynstellingen foar elke brûker te laden, lykas it paad fan de e-mailopslach.

![De opwurdearringsynstruksjes foar userdb en passdb binne op it earste gesicht tige nuttich /s](https://willem.com/global/images/f0038d6aa77e.webp)

![Dovecot 2.3 SQL-backendopset (auth-sql.conf.ext en dovecot-sql.conf.ext) ](https://willem.com/global/images/ee344f001a96.webp)

Yn de nije ferzje 2.4 moatst de parameters opnij yndiele yn seksjes dy't fuort efter de kaaiwurden 'userdb' en 'passdb' yn de konfiguraasje in oantsjutting fan it backendtype befetsje. As do dus in MySQL-databank as backend brûkst, wurdt 'userdb' dan 'userdb sql'. Do kinst de parameters foar de ferbiningstekenrige direkt yn it bestân 'auth-sql.conf.ext' sette, sadat alle relevante parameters yn ien konfiguraasjebestân steane. Om de kompleksiteit te ferminderjen haw ik de userdb-seksje skreaun mei it 'static' databankstjoerprogramma: dat makket konfiguraasjefariabelen lykas it e-mailpaad fan de brûker op basis fan de brûkersnamme. Sjoch de oparte_dokuminten (https://doc.dovecot.org/2.4.0/core/config/auth/passdb.html).

![Dovecot 2.4 SQL-backendopset (auth-sql.conf.ext), no folle kompakter as de foargonger. Der is no mar ien SQL-query, om't de userdb-seksje no de static-backend brûkt](https://willem.com/global/images/e0e59271debb.webp)

### Sieve-plugin

As dyn opset Sieve brûkt om binnenkommende e-mails te sortearjen, moatst dyn opset oanpasse de lokaasje fan it skript, de standertynstellingen en it gedrach oangiet. De nije Dovecot 2.4-ferzje yntrodusearret in konsept mei de namme "Script Storage", wêrmei't dynamysk laden skripts foar ferskillende brûkers by ferskate eveneminten útfierd wurde kinne. Ús opset hat in ienfâldich standert Sieve-skript dat e-mail dy't as spam markearre is automatysk yn in map mei de namme Spam sortearret. De nije syntaksis makket in kompaktere konfiguraasje mooglik:

![De Sieve-konfiguraasje yn Dovecot 2.3 (90-sieve.conf) mei de no ferâldere fariabelen sieve_default en sieve_dir](https://willem.com/global/images/939ffd625f0f.webp)

![De Sieve-konfiguraasje yn Dovecot 2.4 (90-sieve.conf)](https://willem.com/global/images/197ae89bb845.webp)

## De nije konfiguraasje testen

Do kinst yn de ferlieding komme om de server gewoan wer te starten nei't de 2.4-konfiguraasje opnij definiearre is. Mar wês dan tige foarsichtich, want in ferkearde konfiguraasje kin der foar soargje dat klanten de tagong ta al har e-mails kwytreitsje en/of har hiele postfekken opnij downloade moatte. Ik haw dêrom foar in oanpak stap foar stap keazen, dêr't ik de poartenûmers fan IMAP (en POP3) feroare haw yn wat willekeurichs. Sa koe ik de nije opset sels testen, wylst de echte klanten net mei de server ferbine koene. Dat liet my inkelde typflaters reparearje, wat fan de nije serverfariabelesyntaksis ferfine en omgean mei inkelde nuvere logberjochten. Do kinst de poartenûmers fan de server ynstelle fia it bestân '10-master.conf'.

![De IMAP- en POP-poartenûmers fan de server ynstelle foar privee/stapsgewize debuggen fan de nije konfiguraasje](https://willem.com/global/images/dd3339e34d1d.webp)

## Konklúzje

Útfallen as dizze binne seldsum, tanksij de stabiliteit fan Debian GNU/Linux, mar net ûnmooglik. Deistige backups en in toetst rampherstelplan binne op oarder foar de e-mailtsjinst Lemmid Online fan myn bedriuw. Hoewol't der dizze kear gjin folsleine failover nedich wie, wiene eardere oefeningen krúsjaal om de konfiguraasje flot oan te passen.

Dit ynsidint wie in oantinken dat sels mei automatisearring en AI djippe systeemkennis, tarieding en hânmjittich debuggen essensjele ark bliuwe as kritike ynfrastruktuerdielen ûnferwachts en sûnder automatisearre migraasjepaden feroarje.

### Dovecot 2.4 foarbyldkonfiguraasje

As do dit berjocht fynst, om't do in oplossing sikest foar dyn eigen brutsen mailserver, kinne dizze Dovecot 2.4-foarbyldkonfiguraasjebestannen nuttich wêze. Ik haw se by myn eigen reparaasjewurk fûn en se besparje dy miskien tiid by it útsykjen fan de nije syntaksis: https://source.willem.com/dovecot-2.4-sample-config/

---

## As it swier wurdt

*De Leiden Marathon rinne yn de hjitte* · 2025-05-12 · https://willem.com/fy/2025-05-12_as-it-swier-wurdt/

Juster haw ik de Leiden Marathon útrûn, it swierste stik fan 42K dat ik ea dien haw, troch de temperatuer. Sinnich mei in strakke loft, de temperatuer rûn op ta 25°C. Ferskate rinners sakken yn inoar troch oerhitting en ien hie sels reanimaasje nedich. As do dyn grinzen opsiket, berikst dy se soms ek echt. Hjir binne in pear gedachten oer wat ik meimakke haw.

It begûn as in prachtige snein yn Nederlân om bûten te wêzen. Der wiene ferskate hurdrin-eveneminten, ûnder oaren de Leiden_Marathon (https://marathon.nl) en de heale marathon LOOP_Leeuwarden (https://www.loopleeuwarden.frl/). It waar soe in grutte rol spylje, want de strakke loft mei in soad sinne dreau de temperatuer flink omheech.

![Wille hawwe bûten: laitsjend by de 10K, noch hielendal sterk](https://willem.com/global/images/85a45a240706.webp)

Om goed te prestearjen moat it minsklik lichem in stabile kearntemperatuer hâlde. By úthâldingsynspanningen as marathons feroaret it grutste part fan de enerzjy dy't wy brûke yn waarmte. Om oerhitting te foarkommen is it lichem oanwiisd op switten en ferdampen om kâld te bliuwen. As dit koelsysteem oerweldige wurdt, troch hege temperatueren, hege fochtichheid, of beide, nimt de prestaasje gau ôf.

![Effekt fan hjitte en fochtichheid op marathontempo (runningwritings.com)](https://willem.com/global/images/9939f76e7e3a.webp)

Dizze hjittyndeks lit sjen hoe't oprinnende temperatuer en fochtichheid de marathonprestaasje sterk ferminderje. By 25°C en hege fochtichheid rinne rinners mear as 3% stadiger; by 30°C is it ferlies mear as 7%. It lichem hat muoite om himsels kâld te hâlden ûnder dizze omstannichheden, want swit ferdampt minder effisjint, wat liedt ta oerhitting en tanimmende wurgens. Hoe hjitter en fochtiger it wurdt, hoe dreger it wurdt om it tempo feilich te hâlden.

Ik haw dat oan eigen liif ûnderfûn: tsjin de 50% oan hie ik muoite om it tempo te hâlden dat ik by myn foarige marathon rûn. De hjitte fan de sinne yn kombinaasje mei de waarmte dy.t fan it asfalt kaam, waard ûnnoflik, wêrtroch't ik hast it gefoel krige dat ik trille, nettsjinsteande de hjitte. Ik wist dat ik it tempo omleech moast om feilich te bliuwen. Nettsjinsteande dat ik myn tempo (flink) fermindere, bleau myn hertslach (te) heech. Gauwer koe ik net.

![Myn tempo en hertslach yn de marathon; hoewol't ik troch de hjitte stadiger gie, bleau myn hertslach heech](https://willem.com/global/images/e8cdb59ad41c.webp)

Oan it begjin fan de marathon fielde ik my optimistysk.  Ik leaude dat finishe ûnder de fjouwer oeren binnen berik wie, miskien sels myn persoanlike rekôr fan 3:51 evenaren. Ik begûn mei dat doeltempo, mar efterôf wie dat in flater. De hjitte easke stadichoan har tol. Healwei de race moast ik myn tinken omsette fan in tiid jage nei gewoan finishe. In doel loslitte dat do dysels steld hast, is net maklik. It freget mentale dissipline om de ynspanning net as in mislearring te sjen, mar as in oar soarte winst: trochsettingsfermogen yn stee fan tempo.

![It evenemint yn ien byld: trochsette troch de útputting hinne by de 40KM yn de Leiden Marathon 2025. Let op de ambulânsemotor op de eftergrûn en de beslein kamera-lins, ûndúdlik troch swit en it wetter dat ik oer mysels goaide om kâld te bliuwen.](https://willem.com/global/images/cb0dab7241cd.webp)

![Nederlânsk nijs oer blessuere en slachtoffers ](https://willem.com/global/images/67e869d073f9.webp)

Ik haw de 42K úteinlik útrûn yn 4:17, myn stadichste marathon oant no ta. Mar ik gie mei in laitsje oer de finish, en ik wist dat it in oerwinning op himsels wie. Spitich genôch hie net elke rinner sa'n lok. By it evenemint yn Ljouwert is ien_rinner_tragysk_ferstoarn (https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17463605/deelnemer-van-loop-leeuwarden-overleden-evenement-stilgelegd) by de finish, en by de Leiden Marathon seach ik ferskate_oaren_yn_inoar_sakjen (https://www.omroepwest.nl/112/4966609/hardloper-gereanimeerd-op-parcours-leiden-marathon), dy't daliks fersoarge waarden troch de poerbêste EHBO-teams.

![As finishe in oerwinning is: de Leiden Marathon útrûn!](https://willem.com/global/images/e9a01e40a8a3.webp)

## Konklúzje

Ik fyn in marathon rinne wat bysûnders, it is mear as allinnich 42 kilometer ôflizze.  It is in mentale saak, wêrby't de ynstelling likefolle telt as de fysike prestaasje. Dat haw ik ûnderfûn by myn earste_marathon_yn_Amsterdam (https://willem.com/en/2024-10-20_marathon/), dêr't it oerwinningsgefoel hast spiritueel wie. Dizze marathon yn de hjitte wie wer in grutte útdaging. Josels útdaagje ûnder drege omstannichheden kin dy in soad leare, en dy ûnderfining bliuwt dy lang by. Wat dyn doel ek is, respektearje altyd de omstannichheden, harkje nei dyn lichem en boppe alles: bliuw feilich dêr bûten!

### Boarne:

Davis (2025) "Calculating the effects of heat and humidity on marathon performance" - runningwritings.com (https://runningwritings.com/2025/04/heat-humidity-marathon-times.html)

---

## Vibe Coding

*Oer de krêft en it gefaar fan programmearjen mei AI* · 2025-04-15 · https://willem.com/fy/2025-04-15_vibe-coding/

Mei in omset fan mear as $48K yn de moanne sette it fleantúchsimulatorspultsje fan Pieter Levels in hiele stream fan ynnovaasje yn gong. Sûnder yngeande kennis fan 3D-gameengine-technology 'vibe codearre' hy syn spultsje mei AI. Kritisy fan syn wurk wiisden op problemen mei feiligens en skalberens, wylst oaren it geweldige resultaat priizgen. Wat kinne wy hjirfan leare?

## Vibe Coding

Vibe coding is in AI-oandreaune programmearmetoade dêr't do in probleem yn in pear sinnen beskriuwst as prompt foar in taalmodel dat op koade ôfstimd is. It model generearret software, wêrtroch't de rol fan de programmeur ferskoot nei it begeliede, testen en ferfine fan de útfier. Foarstanners sizze dat it begjinnende koaders yn steat stelt programma's te meitsjen sûnder wiidweidige oplieding of software-engineeringfeardigens.

Pieter_Levels (https://x.com/levelsio) makke it spultsje fly.pieter.com (https://fly.pieter.com). Op sosjale media hold er in iepen loop fan syn ynspanningen by: fan syn earste idee oant en mei de publikaasje. Hy luts sponsors oan foar advertinsjes yn it spultsje en ferkeapet premium-upgrades (lykas spesjale fleantugen) yn syn spultsje, wêrmei't er alle moannen tûzenen dollars omset.

![Troch AI generearre fleantúchsimulator: fly.pieter.com](https://willem.com/global/images/9c7b33588ed2.webp)

Syn súkses brocht fragen op oer de takomst fan spultsjeprogrammearjen, of sels programmearjen yn it algemien. As ien keardel mei in laptop in smash hit as dizze meitsje kin, wat is dan it nut fan studio's mei grutte budzjetten? Of, oarsom frege: wat soe der barre mei studio's mei grutte budzjetten as se in fergelykbere 'vibe coding'-oanpak foar de produksje oannimme soene?

## It sels besykje

Ik haw sels wat ûnderfining mei it ûntwikkeljen fan in_spultsje (https://snake97.com) (Snake 97, mear as 40 miljoen downloads), en it ferhaal fan Pieter ynspirearre my om te sjen nei de 3D-technology dy't er foar syn spultsje brûkte: ThreeJS (https://threejs.org). In spultsje bouwe is dreech, it yn 3D dwaan noch dreger. De wiskunde efter in wrâld yn trije dimensjes foeget in hiele útdaging ta. Op in soad manieren is it oars as gewoane programma's of ienfâldige twadimensjonale spultsjes. Hoewol't ik earder wat eksperimintearre hie, fûn ik de learkurve fan 3D-wiskunde frij steil. Dêr kin AI helpe.

![3D-fisualisaasje fan trainingsgegevens](https://willem.com/global/images/5267f788426c.webp)

Foar de Gran_Fondo_app (https://willem.com/blog/gran-fondo/) brûkte ik AI om in trijediminsjonale_wergave_fan_in_opnommen_hurdrinaktiviteit (https://willem.com/en/2025-03-10_workout-data-in-3d/) te meitsjen. Ik formulearre myn doel yn gewoan Ingelsk en it AI-model generearre de koade dy't nedich wie om ThreeJS myn training op in draaiend flak sjen te litten. De earste resultaten wiene net goed, mar ik begriep genôch fan wat der generearre wie om troch te gean mei spesifike ferfiningen freegjen. Inkelde oeren letter hie ik wat dat my oansprekke, en mear noch: ik hie it gefoel dat ik in soad leard hie oer de libbensfetberens fan myn oarspronklike konsept. De AI makke it my mooglik om gauwer te learen.

![Spultsjekonseptôfbylding út 2013: HDL-dieltsjes yn de bloedstream](https://willem.com/global/images/6b5de3beb772.webp)

Ik besleat in oar idee te ferkennen dat ik in skoft parkearre hie: in spultsje oer minne en goede cholesterolpartikels yn de bloedstream fan in persoan. Mei aspekten fan in endless_runner-styl_spultsje (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Endless_runner), tocht ik dat dit in goede kandidaat wie om noch wat mear mei te eksperimintearjen, om't dizze spultsjes kompjûtergenerearre nivo's hawwe. In automatyske nivogenerator bouwe liket wat dêr't AI my mei helpe kin.

Mei de nij ûntdutsen 3D-mooglikheden tocht ik dat it spultsje de bloedfetten yn gean moast yn stee fan de sydlingse beweging dy't gewoan is by klassike 2D-spultsjes. Dat bringt útdagings mei as fisuele clipping en ferfoarme grafiken troch de posysje fan de kamera bûten de 3D-sêne. In oare útdaging is de tanommen kompleksiteit fan de botsingsdeteksje fan eleminten yn it spultsje, in eask foar de spultsjemeganika. De koade dy't it AI-model generearre groeide mei elke iteraasje oan.

![3D-gameengine yn aksje, let op de grafyske glitches yn de wand fan it bloedfet](https://willem.com/global/images/8cdd2773d861.webp)

Nei sa'n 800 rigels koade begûn ik de beheiningen fan it AI-model te belibjen, want it begûn flaters en bugs te meitsjen dy't it yn eardere iteraasjes al oplost hie. Elke nije iteraasje brocht nije problemen en it model bleau ferfiningen en reparaasjes ferjitte dy't it earder tapast hie. Dat komt troch de grinzen oan de kontekstmooglikheden (ynfiertokens) dy't foar grutte taalmodellen wichtich binne om te wurkjen. Gewoan sein: it kin net genôch ûnthâlde om it gehiel yn ien kear fierder te iterearjen.

![Produktiviteitsparadoks: as it bestjoeren fan de masine dy mear muoite kostet as de wearde fan de útfier](https://willem.com/global/images/fa20ecb23326.webp)

Ik bin nei inkelde dagen yntinsyf eksperimintearjen mei de AI-ûntwikkeling fan de gameengine stoppe. Ik kaam op in punt dat ik mear muoite stuts yn it behearen fan it AI-model as yn de eigentlike gameengine. Ik tocht dat it gewoan better wie om wat boeken oer de technologyen te heljen, dy te lêzen, sels betûfter te wurden en dan de gameengine mei de hân te bouwen. As dingen yngewikkeld wurde, kinne ús minsklike harsens har blykber rjochtsje op spesifike dielen fan in kompleks taak wylst se it gehiel yn eare hâlde.

## Oer de dwaasheid fan "programmearjen yn natuerlike taal"

Neist de grinzen oan de kontekst dy't in AI-model begripe kin, tink ik dat der it probleem fan ûndúdlikens is. Ik riede dy oan om de wurden fan Edsger_Wybe_Dijkstra (https://en.wikipedia.org/wiki/Edsger_Dijkstra) te lêzen, dy't yn syn EWD667 (https://willem.com/etcetera/2025-05-15_EWD667-on-the-foolishness-of-natural-language-programming.pdf) neitinkt oer de dwaasheid fan "programmearjen yn natuerlike taal". In beskriuwing sûnder dûbele betsjutting, frij fan ûndúdlik tinken, is de basis fan betroubere koade. Mar ús memmetaal lit te folle romte foar allerhanne ûnsin en flaters. Wy moatte ús wurden dêrom behearskje, skerp tinke en moedich spesifisearje.

In formele taal, lykas in programmeartaal of in wiskundich model of in útputtende spesifikaasje fan ynfier en útfier, kin in geweldich effektyf ark wêze om ûndúdlikens en flaters út te sluten. Gewoan sein: do krijst de bêste útfier as do de bêste ynfier jout.

## Prompts mei koade foar de AI

Om te testen oft de AI my bettere koade jaan soe, besleat ik myn manier fan freegjen te feroarjen. Yn stee fan te beskriuwen wat ik woe yn natuerlike taal, stjoerde ik in stik koade op dat ik earder skreaun hie, mei inkelde tige spesifike skaaimerken:

- de koade kaam út in produksjesysteem, ik wist dat it goed wurke

- de koade befette ferskate statements foar flaterôfhanneling, wat it stabiler makke

- de koade befette gjin syntaksisflaters en brûkte logysk neamde fariabelen en funksjes

- de koade hie in tige dúdlik ôfbeakene taak, mei dúdlik definiearre ynterfaces nei de bûtenwrâld 

Neist de koade frege ik de AI spesifyk om ien bepaald aspekt fan de koade yn kwestje te feroarjen. It moast it gebrûk fan in bepaald ekstern programma (de NodeJS-module 'lwip') fuortsmite en ferfange troch in oar ekstern programma (ImageMagick). Om't sawol lwip (https://www.npmjs.com/package/lwip) as ImageMagick (https://github.com/ImageMagick/ImageMagick) open-sourcekoade binne, kent it AI-model dizze programma's goed. Ik joech it it perfekte resept foar it koken.

De koade dy't ik fan de AI krige wie in 99% perfekte ferfanging foar myn eigen koade. De generearre koade hie ien bug dy't derfoar soarge dat guon parameters net goed ûntkommen waarden, wat in crash feroarsake. Ik koe de flater mei de hân fine en reparearje, want ik fielde my folslein thús en wie kundich yn de kontekst fan dit spesifike stik software. Nei noch wat testen besleat ik de troch AI generearre koade yn produksje te nimmen, om't de nije biblioteek folle better prestearre as de ferfongen biblioteek.

## Konklúzje

Vibe coding mei AI makket fluch prototypen en learen mooglik, lykas it súkses fan Pieter Levels sjen lit, mar skiet tekoart by komplekse projekten dy't krektens freegje. It stelt in fraach: wreidet AI ús mooglikheden út of beheint it ús ta syn eigen grinzen? Behearsking is in miks fan minsklik tinken en de krêft fan AI. Tink nei oer fakmanskip: wannear skerpje ark dyn feardigens, en wannear meie se se ferdôvje?

---

## Trainingsgegevens yn 3D

*Webbasearre 3D-grafiken foar fitnessgegevens ferkenne* · 2025-03-10 · https://willem.com/fy/2025-03-10_trainingsgegevens-yn-3d/

Wylst ik myn rûntsjes om it doarp rûn, kaam it by my op dat ik ThreeJS brûke koe om in dynamyske 3D-werjefte fan myn trainingsgegevens te meitsjen. Lês mei om te sjen wat ik makke haw. It is noch wurk yn útfiering, mar in spannende ferkenning fan it konsept.

Ik ferken manieren om trainingsgegevens sichtber te meitsjen, mei webtechnologyen foar kompatibiliteit oer apparaten hinne, foar Gran_Fondo (https://willem.com/en/2025-03-06_open-sourcing-gran-fondo/), myn hurdrin- en fytsapp. ThreeJS (https://threejs.org/), in 3D-renderark foar browsers, wurket naadleas op grutte en lytse skermen. Ik brûk it TCX-trainingsformaat, om't dat geskikt is om te ûntleden mei standert browser- en webtechnology. Foar dit projekt haw ik in opnommen sesje fan myn rin fan 9 maart brûkt: myn standert rûntsje fan 1,8KM om it doarp, 6 kear itselde werhelle (yn totaal 11KM). Ik fyn dizze rûte moai; der is in bytsje ferkear en ôflieding, sadat ik my op it rinnen konsintrearje kin. De TCX-gegevens haw ik ophelle mei de app RunnerUp; dy docht wat er dwaan moat, mar sjocht der in bytsje âlderwetsk út en mist ynteraktive analyze en ferkenning fan trainingsgegevens.

![RunnerUP: naam myn rin fan 11K op en makke it TCX-bestân mei trainingsgegevens](https://willem.com/global/images/54e7cade7a7a.webp)

As proof of concept om 3D-presintaasje te ferkennen haw ik in prototype boud dat it TCX-bestân mei de trainingsgegevens laadt. De browser ûntleedt dizze gegevens en makket twa fisualisaasjes: in 3D-render mei ThreeJS en in 2D-linegrafyk dy't it tempo toant. Kleur stiet foar tempo: grienere linen betsjutte in flugger tempo. De 3D-fisualisaasje draait as in vinylplaat en lit myn seis rûntsjes om it doarp sjen, mei in foarm dy't oerienkomt mei de kaart. Om beide grafiken te keppeljen haw ik in wite sirkel tafoege dy't yn beide itselde momint markearret, wat de ferbining tusken de twa werjeften dúdlik makket.

<a class="image video" style="margin-bottom:15pt; display:block;text-align:center;" target="_blank" href="https://willem.com/etcetera/2025-03-10_GranFondo-3D-rendering/"><figure><video src="https://willem.com/etcetera/2025-03-10_GranFondo-3D-rendering/demo.mp4" autoplay loop muted playsinline width="960" style="width:100%" ></video><figcaption>Gran Fondo 3D-renderdemo: in ynteraktive fisualisaasje fan trainingsgegevens mei ThreeJS</figcaption></figure></a>

De fisualisaasje is 100% boud mei webtechnologyen, mei ThreeJS om it 3D-rinpaad te renderjen. In twadde HTML5-canvas leit dêr in 2D-tempografyk oerhinne, wylst ien sintrale animaasjeloop beide sênes ferbynt mei in rinnende stip, dy't de rûte en de grafyk syngronisearret. Dit is diel fan in "lûd neitinke"-eksperimintele faze, dêr't ik ynnovative manieren ferken om fitnessgegevens sichtber te meitsjen. It is in demo foar myn oankommende Gran Fondo-app, mei as doel ynteraktyf fitnesstracken te ferbetterjen mei rike, oansprekkende fisualisaasjes.

Besjoch de fisualisaasje op dyn eigen kompjûter troch dizze side te iepenjen: demo_tiid (https://willem.com/etcetera/2025-03-10_GranFondo-3D-rendering/) Hâld der rekken mei dat dit gjin ôfmakke demo is, it is "farsk fan de wurkbank" en wurket benammen goed yn lizzende finsterstân. Takomstige ferzjes krije folle mear ôfwurking, sadat alle eleminten passe yn in responsyf ûntwerp.

De Gran Fondo-app krijt hertslach, kadens en fermogen foar djipper ynsjoch. Mei ynteraktiviteit kin de 3D-grafyk mei oanrekking draaid en yn detail ynzoome wurde. Myn doel is om trainingsanalyze mear ymmersyf, yntuïtyf en oansprekkend te meitsjen foar atleten dy't in folslein byld fan har prestaasje wolle.

## Konklúzje

Eksperimintearje is in krúsjaal diel fan softwareûntwerp: it lit dy ideeën testen, konsepten ferfine en feedback fan oaren sammelje. Dizze 3D-trainingsfisualisaasje is dêr in foarbyld fan. Der is noch folle mear te ferkennen. Folgje dizze blog foar fernijingen, want ik wurkje fierder oan Gran Fondo!

---

## Gran Fondo open source meitsje

*In sprong nei frije fitness en frijheid* · 2025-03-06 · https://willem.com/fy/2025-03-06_gran-fondo-open-source-meitsje/

Gran Fondo, de app dy't rinnen en fytstochten byhâldt, giet open source. Ik helje it abonnemintsmodel fuort en meitsje it libre. Dit giet net om ynkomsten op koarte termyn, mar om it bouwen fan wat duorsum, privee en frij foar elkenien is. Hjir is wêrom't ik dizze stap nim en wat der folget.

Ik haw besletten Gran Fondo, myn iOS-app foar it byhâlden fan rinnen en fytstochten, open source te meitsjen. Wat begûn as in ark op abonnemint, ferliest syn betelmuorre. Gran Fondo begûn_as_in_persoanlik_projekt (https://willem.com/en/2024-05-11_developing-a-native-ios-app/), yn maaie 2024 útbrocht op iOS, ûntwurpen om training by te hâlden mei privacy as kearn: gjin cloud, gjin gegevens sammelje, gewoan dyn smartphone dy't it wurk docht. Abonneminten hâlden it driuwend, mar se setten it ek efter in muorre. De lêste tiid haw ik neitocht oer it gruttere doel fan technology, lykas ik skreau oer duorsume_smartphones (https://willem.com/en/2025-03-05_durable-smartphone/) en bettere_laptops (https://willem.com/en/2025-02-10_better-laptop/). Dy berjochten pleitsje foar apparaten dy't brûkers sterk meitsje, net bedriuwen. Software moat dat folgje. Gran Fondo is gjin útsûndering.

![Gran Fondo v1 yn aksje: hâldt fytstochten soepel by mei Bluetooth-stipe foar fermogen, kadens en hertslach, klear om te sjen te litten dat open source kin konkurrearje mei profesjonele ark](https://willem.com/global/images/0ba4569210c6.webp)

Dus ik meitsje Gran Fondo libre. De koade, no native Swift foar iPhone, groeit út ta in multyplatfoarmkearn mei webtechnology, lykas myn Snake_97-app_mei_40_miljoen_downloads (https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/). It wurdt fergees, iepen foar elkenien dy't bydrage wol, en rint oer iOS, Android en sels takomstige libre platfoarms as Sailfish OS of Ubuntu Touch. Gjin advertinsjes, gjin trackers, allinnich in sponsorboerd, te ferlykjen mei de reklamebuorden fan in sportklup, om it oerein te hâlden. Dizze sprong is lestich, want Bluetooth-eigenaardichheden en enerzjyeasken op de eftergrûn ferskille per apparaat, mar it is it wurdich foar in ark mei privacy foarop en de minske yn it sintrum. Ik stek myn eigen jild en tiid deryn en sykje ek in publyk ynnovaasjefûns en sponsors om dit fan 'e grûn te krijen, mei in ynset op gearwurking boppe winst. It is in risiko, mar it field goed.

## Konklúzje

Dit binne myn earste stappen yn wat ik echt leau: in bettere, frijere takomst foar technology. Gran Fondo Libre is myn stek yn dy grûn en ik hoopje ûnderweis bûnsgenoaten en freonen te finen. Tegearre kinne wy wat bouwe dat bliuwt.

---

## Duorsume smartphone

*Fairphone mei Google-frije /e/OS* · 2025-03-05 · https://willem.com/fy/2025-03-05_duorsume-smartphone/

Wylst ik yn de trein siet, ferraste de man foar my my: út syn deftige broek helle er in goed fersliten, patinarike stik technology. Wy reizgen earste klasse en nei syn klassike klean te rekkenjen is dizze man net min bedield. Lykas in goed brûkte Porsche hat dit ding aksje sjoen. Sinneljocht op it metalen frame joech in grien skynsel, ik werkende it as in Fairphone fan in eardere generaasje dy't noch altyd sterk wie. Dit feroare myn byld fan smartphones, lês mei.

![Skrammen as trofee: in Porsche racen of in Fairphone brûke, de skrammen fertelle it epyske ferhaal, racen op Zandvoort mei myn maat Niels!](https://willem.com/global/images/6b41c67e2af8.webp)

In tsjinstelling ta de kwetsbere flaggeskip-tillefoans mei har delikate glêzen dielen is de Fairphone boud om tsjin wat te kinnen en om ûnderhâlden te wurden. De militêre falbestindigens en IP55-wetter- en stofklassifikaasje wurde oanfolle mei maklike tagong ta de ûnderdielen. As it nedich is, kinst hast alle ûnderdielen ferfange, ynklusyf de batterij fan 4200mAh. Hy draait standert Android mei garandearre fernijingen oant 2031, mooglik makke troch de kar foar in yndustriële IoT-chip as motor fan de tillefoan. De Qualcomm Dragonwing QCM6490 mei 8 kearnen en 8GB RAM is ûntwurpen mei in lang libben yn gedachten, krúsjaal foar tapassingen op bedriuwsnivo dêr't it elk seizoen wikseljen fan chipsets net winsklik is. De Dragonwing-chips stjoere skippen, havenkranen, fabriken en ferskate drones oan. Do moatst dit yngeande tinken oer duorsumens wurdearje dat it bedriuw Fairphone yn syn ûntwerp stekt, dat folle fierder giet as allinnich it útsjoch.

![Fairphone wurdt oandreaun troch deselde Dragonwing-chip dy't brûkt wurdt yn skippen, kranen, drones en yndustriële fabriken](https://willem.com/global/images/1a9d4dc0c642.webp)

![Ûntwurpen om lang mei te gean en maklik te ûnderhâlden: de Fairphone 5 kin iepene wurde mei standert ark](https://willem.com/global/images/161b2dd6a5ef.webp)

De tillefoan komt mei standert Google Android, folslein kompatibel mei alle apps yn de Play Store. Do bist lykwols frij om de bootloader te ûntsluten en alle software te ynstallearjen dy't do wolst. Ien populêr alternatyf is Google-frije Android, /e/OS (https://e.foundation/e-os/). Dat jout dy in slank en skjin bestjoeringssysteem dat do nei dyn smaak oanpasse kinst en dat brûkt wurde kin sûnder **ien** ferlet fan in cloudakkount. It is maklik om fan de privacyfoardielen te hâlden dy't dizze befrijing fan Amerikaanske big tech dy jout, mar ik bin benammen ferbjustere troch de tanimming yn software-effisjinsje: sûnder al it jiskefet wurdt myn batterijgebrûk mei /e/OS yn **DAGEN** mjitten.

![Mei Android sûnder Google wurdt de batterijduur fan myn Fairphone yn dagen mjitten](https://willem.com/global/images/96f87ceaa132.webp)

Ynspirearre troch de frijheid fan de maklik te reparearjen Framework_laptop (https://willem.com/en/2025-02-10_better-laptop/) besleat ik sa'n moanne lyn oer te stappen op Fairphone. Migrearje fan iPhone kin wat lestich wêze. Ik soe oanbefelje dat do earst dysels befrijst_fan_Apple_Photos (https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/) en dat do oerstapst op in iepen_standert_foar_syngronisaasje_fan_adresboek_en_kalinder (https://willem.com/en/2020-02-28_your-own-addressbook-and-calendar-cloud/). Hoe minder ôfhinklik do bist fan ien bepaalde tsjinst fan ien leveransier, hoe makliker it is om oer te stappen. Der binne in soad subtile vendor-lock-inmeganismen dy't dy in poat dwers sette kinne, lykas:

- **Âlderlike kontrôle** op de iPad fan dyn bern fereasket dat ek do in Apple-apparaat hast; ik haw de âlderlike kontrôle werom skroefd, om't ik mear eigen ferantwurdlikens by myn bern kweke wol, dit is perfoarst noch wurk yn útfiering

- **De Lêslist en Blêdwizers fan Safari** syngronisearje net nei net-Apple-apparaten; ik haw dit oplost mei in ienfâldich blêdwizersbestân

- **Find My** (Friends, AirTags, Peripherals) wurket allinnich as do in Apple-apparaat hast; alternativen bestean, mar oerstappe is omslachtich

- **Facetime**-fideobeljen kin allinnich begjinne as do in Apple-apparaat hast; gelokkich binne der in soad oare apps foar fideobeljen

- **iMessage** is allinnich Apple, ik bin oerstapt op WhatsApp, Signal en e-mail

- **Boeken** kocht yn de Apple iBook Store kinne allinnich op Apple-apparaten lêzen wurde, winkels as Kobo wurkje op alle platfoarms en der binne ek ferskate DRM-frije opsjes

- **Strukturearre sûnens- en fitnessgegevens** sitte opsletten yn Apple HealthKit, eksportearje kin, mar it makket de gegevens flak en ienfâldiger of fereasket apps fan tredden om de eksportearre bestannen te lêzen

Dyn ûnderfining kin ferskille, mar neat fan dit hat my fan oerstappen tsjinhâlden. Jou dysels de kâns om te wennen oan Android en do silst wierskynlik funksjes en frijheid fine dy't op oare platfoarms net te finen binne. Guon dingen dy't ik moai fyn:

- Ik kin rsync brûke om foto's en trainingsgegevens automatysk nei myn laptop te kopiearjen, gjin cloud nedich, oer it lokale wifi mei Syncopoli (https://f-droid.org/packages/org.amoradi.syncopoli/)

- Ik brûk de minimalistyske "unLauncher" (https://f-droid.org/packages/com.jkuester.unlauncher/) yn stee fan siden fol kleurige ikoanen en widgets dy't om omtinken roppe

- Ik kin spesifike apps eksplisyt *tastean* om op de eftergrûn troch te rinnen, sûnder beheining op stroom of rekkenkrêft, dat is nuttich foar guon fan de nuvere dingen dy't ik foar myn wurk dwaan

- Ik kin selektive push-e-mailmeldingen hawwe mei IMAP-idle (https://en.wikipedia.org/wiki/IMAP_IDLE) en de Thunderbird-app (https://f-droid.org/packages/net.thunderbird.android/) sûnder ôfhinklik te wêzen fan leveransierspesifike protokollen of cloudtsjinsten as Microsoft 365, Gmail of iCloud

- Ik haw it opslachgeheugen opwurdearre foar_€90 (https://duckduckgo.com/?t=ftsa&q=SanDisk+MicroSDXC+Extreme+Pro+1TB+200MB%2Fs+&iax=shopping&ia=shopping) nei 1TB, in ferlykbere geheugenopwurdearring yn de iPhone 16 Pro kostet € 630

Ik bin der wis fan dat ik noch mear dingen ûntdekke sil dy't ik moai fyn, want ik ferwachtsje de Fairphone te hâlden. Der wie *noch ien ding* dat ik dwaan woe om myn Fairphone myn eigen te meitsjen. Ik haw graach dat dingen har natuerlike, rauwe kleur hawwe. Myn_horloazje_is_titanium (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/) en ik_haw_de_ferve_fan_myn_fyts_helle (https://willem.com/en/2018-06-09_removing-paint-from-a-bike-frame/). Ik besleat de Fairphone út inoar te heljen en de PVD-coating te ferwiderjen, sadat it aluminium folslein sichtber waard yn syn natuerlike kleur. Ik brûkte wat skuorpapier om it metalen frame foarsichtich skjin te borstelje. Ik wit dat dizze look net foar elkenien is, mar ik rûn tsjin in berjocht op X oan dat in soad omtinken krige, wat my wis makke dat ik net de iennichste bin dy't de rauwe moaiens fan goed brûkt ark wurdearret. De tillefoan is no unyk myn eigen, ik hâld derfan.

![Lit ark ark wêze: lit it aluminium wêze as in doek dy't gebrûkspatroanen ôfbyldet](https://willem.com/global/images/5c6f7efa4658.webp)

![Mei skuorpapier de ferve fan de Fairphone ôfhelje](https://willem.com/global/images/94f1e27c8056.webp)

## Konklúzje

Ik bin fan miening feroare oer faak opwurdearjen fan myn smartphone. De begjinjierren fan moderne smartphone-ynnovaasje binne foarby. Nijere modellen lykje hieltyd mear op eardere modellen. De echte, fiele foardielen fan in nije smartphone wurde lytser. Foaral as do ûnderdielen dy't ûnder it gebrûk fersliten reitsje sels reparearje kinst. En as do net nedich gewicht en oerstallige saken fan de software ôfhelje, kinst moai aksje ferwachtsje, krekt as de Porsche op it sirkwy!

### Fairphone €50 koarting

Tinkst oer it keapjen fan in Fairphone? As do dizze keppeling brûkst, krijst €50 koarting: shop.fairphone.com (http://rwrd.io/a80ja9v?c).

![Myn Fairphone 5 yn natuerlik aluminium mei de unLauncher op Google-frije /e/OS](https://willem.com/global/images/57aa1563d072.webp)

---

## Bettere laptop

*De DIY Framework 13 gearstalle* · 2025-02-10 · https://willem.com/fy/2025-02-10_bettere-laptop/

Konsuminte-elektronika slút ús faak op yn ferseine hardware en ferplichte upgrades, wat in enoarme bult e-ôffal makket. Framework daagt dy noarm út troch laptops te meitsjen dy't do ûnderhâlde, opwurdearje en oanpasse kinst, wat har libbensdoer ferlingt en ûnnedich e-ôffal ferminderet. Myn Framework 13 kaam dizze wike en ik haw him sels gearsteld. Dit berjocht is in koart oersjoch fan wat dat proses omfette, wêrom't ik foar dit merk keazen haw en wat der folget.

## Wêrom Framework?

It kearnidee fan Framework is ienfâldich: goed boude apparaten meitsje dy.t te reparearjen binne en net ta de ûndergong feroardiele binne troch lytse mankeminten of beheinde upgrademooglikheden. Oars as de measte moderne laptops hat de Framework Laptop brûkersfreonlike binnenkant: gjin spesjale lym, amper spesjale skroeven en útwikselbere modules. Dat ferminderet e-ôffal en hâldt dyn apparaat langer relevant. Do bist frij om ûnderdielen te feroarjen en upgrades of reparaasjes út te fieren. Ûnderdielen binne te keap fia de Framework Marketplace of earne oars. De kompjûter brûkt in soad standertûnderdielen, dus do bist net needsaaklik bûn oan Framework.

## Útpakke en de ûnderdielen

De laptop komt oan yn ienfâldige, ekologyske ferpakking. Binnenyn fynst de haadbehuizing, it skermpaniel en de râne, de toetseboerdienheid en opsjonele poartmodules. Dit ûntwerp hâldt dingen modulêr. As in ûnderdiel stikken giet of do wolst opwurdearje, wikselsto in nije module yn yn stee fan it hiele apparaat fuort te smiten.

![Rjochttroch, miljeufreonlike ferpakking](https://willem.com/global/images/08562f1ac1ca.webp)

![Binnen yn de doaze fynst de ferskate ûnderdielen dy't do nedich hast om de laptop gear te stallen](https://willem.com/global/images/9c32876aa7ce.webp)

### Gearstalstappen

Alle ûnderdielen, doazen en ynterne dielen hawwe QR-koades dy't dy nei online hânlieding wize dy't útlizze hoe't do de masine ûnderhâlde of gearstalle moatst. Do hast allinnich standert, ienfâldich ark nedich (dat by dyn oankeap sit). It proses is frij ienfâldich:

- **CPU-kar: ** By it bestellen kieze do de prosessor en it haadboerd, dy komt ynstallearre yn de behuizing. Do kinst it letter feroarje as do in oar CPU-type wolst of in upgrade ynstallearje wolst. Framework ferkeapet in kompakte kast om âlde haadboerden opnij te brûken as selsstannige kompjûters. Ik haw de AMD Ryzen™ 7 7840U keazen (oant 5,1GHz, 8-kearnen/16-threads), de bêste opsje dy't op dit stuit te krijen is.

- **Ynstallaasje fan it wurkgeheugen:** It moederboerd hat twa tagonklike RAM-sleatten. Ik haw 2x 48GB RAM-modules ynstallearre, maklik te pleatsen mei dúdlike ynstruksjes, wat in romme 96GB RAM opsmiet, in ûngewoan hege hoemannichte foar in laptop!

- **NVMe SSD:** Ik haw keazen foar in NVMe-skiif fan 8TB. Dy giet yn de spesjale sleat en wurdt mei ien skroef fêstset. De mooglikheid om opslach te kiezen en te ferfangen is in wichtich ferkeappunt. Ik haw graach in soad (flugge) yntegrearre opslach, want ik wol minder ôfhinklik wurde fan cloudtsjinsten.

- **Matte skermrâne: ** Framework biedt in 3:2-paniel mei hege resolúsje, ideaal foar koade skriuwen. De matte ôfwurking ferminderet wjerskyn en de râne oanbringe freget mar wat foarsichtich útlijen. Ik haw in 'saaie' swarte râne keazen, mar as do wolst kinst alle soarten kleuren kieze.

- **Toetseboerd en boppeklep: ** Ferskate toetseboerdlayouts binne te krijen. As de kabel ferbûn is, klikt de boppeklep magnetysk op syn plak. Ik haw in standert Linux-toetseboerd keazen, mar do kinst ek gek dwaan mei alhiel swarte of alhiel trochsichtige toetsen.

- **De behuizing slute: ** De ûnderkant fan de laptop wurdt mei standert skroeven fêstset. As do him wer iepenje moatst, is dat ienfâldich: gjin wrikken of spesjale lym. De skroeven setten ek it toetseboerd fêst op de behuizing. 

- **Útwikselbere poarten: **  Elke kant fan de laptop hat poartsleatten. Do kinst kieze út USB-C, USB-A, HDMI, DisplayPort, Ethernet of microSD. Dy fleksibiliteit besparret it keapjen fan ekstra dongles. 

![De twa RAM-modules fan 48GB ynstallearje is maklik](https://willem.com/global/images/376d5894c813.webp)

![De SSD fan 8TB wurdt mei ien skroef fêstset](https://willem.com/global/images/6bef8e4fd01e.webp)

![Ik haw in standert Linux-toetseboerd keazen sûnder Windows-toets mar mei in 'super'-toets. Ik hâld fan dingen SUPER. ](https://willem.com/global/images/b3b04c8f39da.webp)

![De toetseboerdklep klikt mei magneten op syn plak en sit fêst as do de skroeven yn de ûnderklep oanhellest](https://willem.com/global/images/633df9faff2b.webp)

![De skermrâne ynstallearje is maklik, do kinst in soad ferskillende kleuren kieze, ik haw saai swart keazen.](https://willem.com/global/images/7147c64086c0.webp)

![De behuizing wurdt stevich sletten mei 5 standert skroeven (skroevedraaier is by de oankeap!)](https://willem.com/global/images/a4df07a234c5.webp)

![De laptop hat útwikselbere poartmodules, wêrmei't do dyn eigen I/O-poarten kieze kinst.](https://willem.com/global/images/5e44d8b2cf65.webp)

![Farsk gearstald, sjocht der goed út.](https://willem.com/global/images/19b739ef3db5.webp)

## Debian GNU/Linux ynstelle

Ik haw in opstartbere USB-stick makke mei in Windows-pc troch in Debian-ynstallaasje-ISO te downloaden. It Framework-opstartmenu werkende him daliks en de Debian-ynstallearder rûn sûnder problemen. Netwurk, trackpad en skermfunksjes wurken fuort út de doaze, wat in opluchting is yn ferliking mei de brekkerige Linux-stipe fan guon oare_laptops (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/).

![Windows brûke om Linux te ynstallearjen, wa hâldt net fan in bytsje swiete ironie.](https://willem.com/global/images/3a8d2f514d4d.webp)

![De Debian 12-ynstallearder wurdt troch de laptop werkend sûnder swarte magy. ](https://willem.com/global/images/79fa8218b6a7.webp)

## Earste yndrukken

De Framework 13 sjocht der en fielt as sa ôfwurke as in soad premiumnotebooks, mar bliuwt ûnderhâldber en opwurdearber. It ûntwerp is relatyf tin en duorsum, wat de gedachte tsjinsprekt dat apparaten dy't te reparearjen binne log of kompromittearre wêze moatte. Poarten oanpasse kinne is benammen handich. Gjin sneupen mear nei dongles of hubs elke kear as do in oare I/O-opsje nedich hast, wikselje gewoan in poartmodule út.

![Myn Framework 13-laptop mei Debian GNU/Linux en Sway WM melde him foar tsjinst.](https://willem.com/global/images/a766405ae1d1.webp)

De prestaasje is oant no ta poerbêst, tanksij de kar foar moderne CPU's en in romme hoemannichte RAM en SSD-romte. Hoewol't it gearstallen fan de laptop mear muoite kostet as in gewoan klear apparaat, is it befredigjend om te witten dat do ûnderdielen letter ferfange kinst. De dokumintaasje fan Framework is dúdlik en it proses is brûkersfreonlik as do de stap-foar-stapgids folgest.

## Konklúzje

Myn folgjende stap is Debian ree meitsje foar deistich gebrûk: ûntwikkelark ynstallearje, fersifering ynskeakelje en wurkwizen ferfine. Dat past by myn oerstap_nei_frije/libre_software (https://willem.com/blog/free-software/) en it ferminderjen fan e-ôffal. Ik diel gau mear details; foar no bewiist de Framework 13 dat wy better fan konsuminte-elektronika freegje kinne, *en moatte*.

![Framework 13: in bettere laptop makke mei leafde en sels gearstald.](https://willem.com/global/images/7dd0644642d5.webp)

---

## Podcast Downloader

*In ienfâldige, open-source RSS-podcastophelder* · 2025-01-27 · https://willem.com/fy/2025-01-27_podcast-downloader/

Wurch fan it hieltyd wer wiisd wurde nei "mear relevante ynhâld" haw ik in skript boud om los te kommen fan kommersjele of sletten podcastapps. Ik woe gewoan in ark dat stil myn favorite programma's ophellet: gjin gedoch, gjin tracking, gjin ekstra's. Lês dit berjocht om mear te witten; it is frije/libre software ûnder GPLv3.

![Links: Apple Podcasts, rjochts: Apple iBooks. Beide skermen besteegje sawat de helte fan de ynterface oan ynhâld dy't ik net frege haw](https://willem.com/global/images/63c62beb99f0.webp)

Moderne apps binne optimalisearre foar engagement, mei patroanen dy't dy hieltyd mear ynhâld oanklikke litte dy't dy *miskien* oansprekt, en dat haatsje ik. Se triuwe oanbefellingen, aksjes of wat de appûntwikkelder ûntdutsen hawwe wol, wêrtroch't myn eigen biblioteek op de eftergrûn rekket en ik fan myn oarspronklike kar ôfdreaun wurd.

Dus haw ik podcast-downloader skreaun, in lyts Bash-skript ûnder de GPLv3-lisinsje. It brûkt gewoane GNU/Linux-hulpprogramma's om podcasts út in RSS-feed op te heljen en opsjoneel metadata te taggen.

## Haadfunksjes

- **RSS-basearre:** Jou in jildige RSS-feed-URL op; it skript download de audiobestannen dy't yn de enclosure-tags oantsjut steane.

- **Ienfâldich gebrûk:** Gewoan ien kommando útfiere; gjin ekstra pakketten nedich (opsjoneel id3v2 foar taggen).

- **Cron-freonlik:** Perfekt om ta te foegjen oan dyn crontab: automatyske deistige of wyklikse downloads.

- **Open source:** Te krijen as frije software ûnder GPLv3. Fork it, feroarje it en diel ferbetteringen.

## Gebrûk

De koade, folsleine ynstruksjes en mear details fynst do hjir: https://source.willem.com/podcast-downloader/ Koart sein:

- Download it skript fan https://source.willem.com/podcast-downloader/podcast-downloader.sh

- Meitsje it útfierber: **chmod +x podcast-downloader.sh**

- Jou dyn feed, de downloadmap en in opsjonele albumnamme op: **./podcast-downloader.sh -u "https://example.com/podcast.rss" -d "/path/to/download" -a "My Podcast Album"**

- Plan it yn crontab as do geregelde downloads wolst.

## Konklúzje

Genietsje fan in podcastûnderfining sûnder advertinsjes, sûnder suggestjes en folslein frij as yn frijheid! Feedback en bydragen binne wolkom.

![Downloade podcasts op myn A&K-audiospiler. Moderne Apple-duwkes stjoerden my ironysk werom nei it âlde iPod-eftige ûntwerp (o swiete ironie)](https://willem.com/global/images/5d2e9bc3b761.webp)

### Update: Auscultare, in Unix-styl Android-app

Folgjend de Unix-filosofy fan lytse, rjochte ark haw ik de perfekte maat foar dit skript makke. Wylst de downloader mar ien taak hat, nammentlik de audiobestannen ophelje, is Auscultare in ienfâldige, libre Android-app mei mar ien taak: se ôfspylje en dyn foarútgong byhâlde. It is in klassike ketting fan ark, dêr't it bestânsysteem de piip is dy't de twa ferbynt.

Related posts:
- [Auscultare podcast- en lûdboekspiler](https://willem.com/fy/2025-08-29_auscultare-podcast-en-ludboekspiler/)

---

## Champions League fan webdesign

*Foaroansteande technology moetet digitale topeasken* · 2025-01-23 · https://willem.com/fy/2025-01-23_champions-league-fan-webdesign/

In heechpresterjende website meitsje is in keunst dy't foaroansteande technology kombinearret mei in each foar ûntwerp en hannel. Op escape.nl, thús fan ien fan de meast ikoanyske lokaasjes fan Amsterdam, wjerspegelet elk detail de presyzje en soarch dy't nedich binne om grutte publyk naadleaze, oansprekkende ûnderfiningen te bieden. Dit berjocht ljochtet faak ûnsichtbere details mei grutte ynfloed út.

## Haadpunten

- **Heechpresterjende ynfrastruktuer** by ien fan de bêste datasintra fan Nederlân

- **Ienfâldige ûntwerpfilosofy** dy't ôflieding minimalisearret foar maksimale ynfloed

- **Feiligens en snelheid** troch statyske ynhâldslevering en strange tests

- **Op maat makke oanpak foar mobyl en media** dy't ôfbyldings en fideo's foar elk apparaat optimalisearret

- **Trochgeande ynnovaasje en gearwurking** mei oandacht foar sawol technology as keunst

## Escape Amsterdam

Escape Club Amsterdam is ien fan de âldste en bekendste lokaasjes fan de stêd, dy't grutte mannichten lûkt foar optredens fan wrâldferneamde DJ's as Afrojack, Nicky Romero, Roger Sanchez en Fedde le Grand. It is in wichtige bestimming yn it Amsterdamske nachtlibben. Lykas ien AAA-klant my ienris sei, is dit de Champions League fan webdesign: it freget dyn alderbêste. Wurkje oan in projekt as dit is sawol in eare as in serieuze ferantwurdlikens.

![Escape Club Amsterdam, ien fan de âldste en bekendste lokaasjes fan de stêd](https://willem.com/global/images/846a4d879e96.webp)

## Útstrieling dy't yndruk makket, snelheid dy't bliuwt

Ien fan de net-technyske doelen wie daliks ûnderdompele wurde, hast de klub yn stapke, fia fideo op folslein skerm. Mar efter dy fisuele ynfloed sit technyk foar flugge prestaasje, sels ûnder belêsting troch tv-oandacht of firale fersprieding op sosjale media. Yn oerlis mei it mediateam fan de klub soargje twa aparte fideobestannen foar daliks ôfspylje op brede of steande skermen, elk soarchfâldich knipt om de sfear passend oer te bringen.

![Daliks ûnderdompele troch fideo op folslein skerm](https://willem.com/global/images/860b56954422.webp)

![Twa aparte fideo's op folslein skerm, op maat foar ôfspyljen op brede of steande skermen](https://willem.com/global/images/47f50b951cc5.webp)

## Hosting as de ynset heech is

Escape.nl profitearret fan in spesjaal boude, fertikaal yntegrearre opset by ien fan de meast avansearre_datasintra (https://bit.nl) fan Nederlân, sertifisearre foar oerheids- en sikehûsgegevens. Dit is gjin standert oanpak. Bewuste kar yn hardware, opslach en netwurk soargje foar robúste prestaasje foar tûzenen besikers tagelyk. Hosting is gjin goedkeape_standert-VPS (https://willem.com/en/2019-02-28_understanding-the-security-concerns-in-shared-hosting/); it is in yntegrale produktfunksje, ree foar alles.

![BIT.nl-datasintrum, mei mysels deryn :-)](https://willem.com/global/images/8bfb81b3abef.webp)

## Slimmere ynhâldslevering foar bettere snelheid en feiligens

De measte gewoane websites (lykas WordPress) leane op ferwurking per fersyk op de server: databankqueries útfiere en swakke plakken bleatstelle (bygelyks in iepenbier ynlogskerm op /wp-admin). Escape.nl brûkt yn stee dêrfan in skieding tusken ynhâldsbehear en iepenbiere levering. De side jout foarôf generearre, minifisearre statyske siden út fia Nginx, stipe troch RAM-bestânskaches, SSD-opslach en HTTP/2. Mei minder bewegende dielen laadt it fluggere, skalearret it makliker en ferminderet it mooglike feiligensrisiko's.

![Ynhâldsbehear skiede fan ynhâldslevering foar snelheid en feiligens](https://willem.com/global/images/ab8e39fc4be5.webp)

## Minder is mear: ûntwerpfilosofy sûnder oerstallige snuorren

Elke kar yn it ûntwerp fan de side wjerspegelet in "minder mar better"-ethos, mei minder knoppen, plugins en ôfhinklikheden. Dizze ienfâld ferbetteret de prestaasje en rjochtet de oandacht op de "kommersjele trachter", lykas kaarten en ferkeap fan VIP-tafels, mei dúdlike oproppen ta aksje. Tinken oan hannel is gjin neitocht; Escape.nl hat sels gjin startside, sadat gasten daliks op de klubagenda telâne komme, ien stap tichter by in jûn út sûnder ekstra klikken.

![Grutte knoppen dy't de oandacht op de kommersjele trachter rjochtsje](https://willem.com/global/images/daa7b905f90d.webp)

## Oanreitskermen foaroan

Mei 80% fan de besikers op mobyl binne oanreitskermgebearten as swipe essinsjeel. Dit is net allinnich in âld 'mobile-first'-mantra; it wjerspegelet de realiteit fan hjoed. Navigaasje, mediaôfspyljen en fisuele flows binne ferfine om soepel op alle skermen te wurkjen. Ûnderwilens generearje avansearre ark ferskate ôfbyldings- en fideoferzjes, optimalisearre foar ferskillende resolúsjes en oriïntaasjes. Dat soarget foar skerpe details yn it keunstwurk fan de klub, wêrtroch't fisuele keunstners it poadium krije dat se fertsjinje sûnder snelheid of prestaasje yn te leverjen.

![Skerpe details foar it keunstwurk fan de klub](https://willem.com/global/images/181ee4f13b10.webp)

![Stipe foar oanreitskermgebearten as swipe](https://willem.com/global/images/62ccce6968b9.webp)

## Optimalisaasje fan bestannen foar fisuele ynfloed

Grutte ôfbyldings en fideo's hoege net te lieden ta stadich laden. Ark as jpegoptim, pngquant en ffmpeg optimalisearje elk bestân apart foar maksimale kwaliteit by minimale grutte. Dizze oanpak per bestân freget serieuze rekkenkrêft, wat de fokus op robúste hosting fersterket. Foar wa't ynteressearre is yn djipper technyske details en de krekte besparring yn bytes, sjoch dit oparte_berjocht (https://willem.com/en/2018-09-26_optimising-images-for-the-web-and-performance/). It resultaat is opfallende fisuele ynhâld sûnder prestaasje op te offerjen. De sels behearde, yntegrearre galery jout in rike blik op de skiednis fan Escape Club, sûnder advertinsjes en folslein ûnder redaksjonele kontrôle fan de klub. Oars as sosjale mediaplatfoarms as Instagram, dy't advertinsjes, tracking en eksterne sensuer hawwe, biedt dizze galery in autentike, ûnûnderbrutsen blik op it neilittenskip fan de klub.

![De yntegrearre galery jout in rike blik op de skiednis fan Escape Club](https://willem.com/global/images/f234428c5abc.webp)

![Alle fisuele ynhâld is apart optimalisearre mei meardere kopyen foar ferskillende skermen, wat de krektens fan it responsive ûntwerp maksimaal makket](https://willem.com/global/images/7a4a2d8714b6.webp)

## Maklike navigaasje, muoiteleas behear

Escape.nl is maklik te ferkennen tanksij in konvinsjoneel menu en in sitemap yn de footer fan elke side. Dizze navigaasje befettet dúdlike oproppen ta aksje dy't gasten nei kaarten of VIP-tsjinsten liede, wat de konversje ferbetteret. Ûnderwilens jout in fleksibel ynhâldsbehearsysteem it team de kâns om de side by te wurkjen fia app of web, perfekt foar feroaringen op it lêste momint of oankundigingen fan eveneminten.

![De website hat in konvinsjoneel menu (links) en in kontekstbewuste sitemap (rjochts)](https://willem.com/global/images/88e2476e38f8.webp)

![In maklik te brûken app lit it personiel fan Escape de hiele website beheare](https://willem.com/global/images/66f994fdbfcf.webp)

## Strange tests foar poerbêste kwaliteit

Kwaliteitskontrôle is krúsjaal. Escape.nl ûndergiet eksterne evaluaasjes mei Chrome Lighthouse, Google PageSpeed en W3C-standerts. PageSpeed is kritysk foar de rangskikking yn sykmasines, mar dreech te optimalisearjen, en dochs hellet de side topresultaten foar snelheid, tagonklikens en SEO, essinsjeel om gasten wolkom te hjitten en te hâlden. Ûnderwilens wurdt er 24/7 bewekke, krúsjaal foar in klub dy't bûten kantoartiden draait; lês dêr mear oer hjir (https://willem.com/en/2021-02-02_realtime-service-uptime-monitoring/). Oanpaste siden foar flaters jouwe ek in sêfte lâning en liede "404-folk" nei relevante ynhâld yn stee fan se te ferliezen.

![100 út 100 punten skoare yn Google PageSpeed Insights foar snelheid, tagonklikens en sykmasineoptimalisaasje ](https://willem.com/global/images/becff3a0f3c0.webp)

## Konklúzje

Útsûnderlike websites binne gjin inkele mylpeal; se binne in trochgeande reis. Lykas Steve Jobs ferneamd sei, bart de echte magy dêr't technology de liberal arts moetet. Ik haw it foarrjocht hân om mei guon fan de bêsten te wurkjen, en in gearwurking fan keunst en presyzje te smeden, en net elk projekt is in wedstriid. As do nijsgjirrich bist oft wy by inoar passe, nim dan kontakt op fia mail@willem.com of plan in telefoantsje om dyn plannen te ferkennen en tegearre wat bûtengewoans te meitsjen.

![Magy bart op it krúspunt fan technology en liberal arts, lykas Steve Jobs faak sei](https://willem.com/global/images/a907377b82c7.webp)

---

## Master of Change

*Bloeie midden yn ûnwissichheid mei Rugged Flexibility* · 2025-01-18 · https://willem.com/fy/2025-01-18_master-of-change/

Feroaring is ien fan de pear konstanten yn it libben. Dochs, sels al is it ûnûntkomber, it kin yntimidearjend en ferwarrend fiele om it rjochtstreeks oan te gean. Yn it boek "Master of Change" jout Brad Stulberg in gids dy.t ta tinken oanset om yn in hieltyd feroarjende wrâld net allinnich te oerlibjen, mar te bloeien.

As do âlder wurdst, wurdt feroaring ûnûntkomber. Tink oan ferlies (https://willem.com/en/2024-09-10_i-see-dead-people/), ferhúzje_nei_in_nije_plak (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) of âlder_wurde (https://willem.com/en/fatherhood-the-personal-thread-behind-the-technology/). Feroaring is in yntegraal diel fan it libben en dochs lykje in soad minsken der tsjin te fersetten: fêsthâlde oan it ferlangen om nei fersteuringen "werom te gean nei normaal", soms beskreaun as "homeostasis".

## Homeostasis tsjinoer allostasis

Yn syn boek "Master of Change" lit Brad_Stulberg (https://www.bradstulberg.com) sjen dat it konsept "homeostasis" beheinend wêze kin yn de kontekst fan de konstante stream fan it libben, om't it ymplisearret dat stabiliteit berikt wurdt troch tsjin feroaring yn te gean. In dynamysker alternatyf wurdt presintearre, "allostasis", dat suggerearret dat wy lykwicht berikke troch oan te passen en te ûntwikkeljen as antwurd op feroaring. Yn stee fan fêst te hâlden oan in net feroarjende status quo, kinst do feroaring omearmje as in kâns foar groei en oanpassing. Dit perspektyf leit de basis foar it konsept "rugged flexibility", dat ús helpt ús identiteit te behâlden wylst wy mei de easken fan it libben meigroeie.

![De skriuwer fan it boek 'Master of Change', Brad Stulberg, op syn website bradstulberg.com](https://willem.com/global/images/8707daefaf85.webp)

Brad_Stulberg (https://www.bradstulberg.com), bekend fan syn wurk oer minsklike prestaasje en persoanlike groei, dûkt djip yn de aard fan feroaring. Syn konsept "rugged flexibility" falt op as sintraal tema: in idee dat fêstberadenens yn dyn wearden kombinearret mei de wil om oan te passen oan it ûnfoarspelbere. Ik fyn it prachtich hoe't de skriuwer in pragmatyske, saaklike oanpak hâldt. It is meesterlik skreaun, mei spiritualiteit en Zen-wiisheid derby, sûnder ea te "woo woo" te wurden. It is in praktyske filosofy om dy te helpen feroaring oan te gean sûnder dysels dêrby kwyt te reitsjen.

![It boek brûkt faak tiidleaze ferhalen en filosofyen fan âlde tinkers en jout ynsjoch dat noch altyd opfallend relevant is en ta tinken oanset yn de wrâld fan hjoed.](https://willem.com/global/images/790887cc69de.webp)

## Wichtichste lessen

Yn it hert fan Master of Change sit it idee fan rugged flexibility. Stulberg beskriuwt it as it fine fan in lykwicht: fêst hâlde oan wat echt wichtich is, wylst do dysels de romte jout om te bûgen en te ûntwikkeljen as de omstannichheden feroarje. Dizze tsjinstelling giet net oer stiif wêze of te floeiber; it giet derom te witten wêr't do dyn grûn hâlde moatst en wannear't do draaie moatst.

Stulberg beklammet ek hoe wichtich it is om oergongen mei omtinken te benaderjen. Hy stelt ark foar as:

- **Rituelen:** Lytse, ferankerjende gewoanten dy't in gefoel fan normaliteit jouwe.

- **Selsrefleksje:** Geregeld dyn wearden en emoasjes neigean om te soargjen dat se op ien line sitte.

- **Feroaringen yn lytse stappen:** Feroaring oanpakke ien lyts stapke tagelyk, yn stee fan lamme te reitsjen troch de grutte fan de útdaging.

Dizze prinsipes binne ûntwurpen om dy te helpen feroaring mei helderens en kalmte troch te kommen, en burn-out of de falkûle fan perfeksjonisme te foarkommen.

![It konsept "Rugged Flexibility" falt op as sintraal tema yn it boek Master of Change](https://willem.com/global/images/1c21aaa16223.webp)

## Momint foar refleksje

It wurk fan Stulberg giet likefolle oer de goede fragen stelle as oer it oanbieden fan oplossingen. Hjir binne in pear fragen om oer nei te tinken as do reflektearrest op dyn relaasje mei feroaring:

- Wat binne myn kearnwearden en hoe kinne se my ferankerje yn ûnwisse tiden?

- Hâld ik te strak fêst oan ferâldere oertsjûgingen of gewoanten? Wêr soe fleksibiliteit my better tsjinje?

- Hokker lytse, bewuste stappen kin ik nimme om myn wei troch de feroaringen dy't ik meimeitsje makliker te meitsjen?

## Konklúzje

It boek Master of Change jout skerpe begelieding by it trochkommen fan de ûnûntkombere oergongen fan it libben mei fjochtlust en oanpassingsfermogen. Troch rugged flexibility te omearmjen en dysels te ankerjen yn kearnwearden jout dit boek trochtochte perspektiven en praktyske ark om te bloeien midden yn ûnwissichheid en feroaring. Om't ik sels ferskate feroaringen trochmakke haw, bin ik tankber dat dit boek my oanbefelle waard, en no jou ik dy oanbefelling graach troch oan dy: it is it mear as wurdich om te ferkennen.

---

## Gegevens tsjin Gefoel

*Twa marathons hurdrinne yn 6 wiken* · 2024-12-19 · https://willem.com/fy/2024-12-19_gegevens-tsjin-gefoel/

Earder dizze moanne haw ik de marathon fan Valencia (42KM) hurdrûn, krekt seis wiken nei myn alderearste marathon yn Amsterdam. Ik brûkte twa ferskillende oanpakken foar dizze wedstriden: hurdrinne op gefoel en hurdrinne op gegevens. De ûnderfining wie hiel oars, ik lis it dy út yn dit blogberjocht.

## Eftergrûn

As do in freon fan de blog bist, wit do dat ik wat mei gegevens (https://willem.com/blog/data/) haw en dat ik faak eksperimintearje mei ferskillende sûnenssensors (https://willem.com/en/wearable-sensors-measuring-the-body-questioning-the-data/) en fitnesstrackers (https://willem.com/en/sport-and-the-body-training-tracking-and-learning-to-listen/). Nei't ik earder dit jier myn earste heale_marathon (https://willem.com/en/2024-03-24_half-marathon/) foltôge hie, frege ik my ôf wat it nut_fan_sûnens-_en_fitnessgegevens (https://willem.com/en/2024-01-16_health-and-fitness-data/) eins is. De peiling ûnder dat berjocht lit sjen dat 17% fan jimme hielendal gjin gegevens sammelet.

Foarstanners fan gegevens sille beweare dat do allinnich beheare en ferbetterje kinst wat do mjittest. Sûnens- en fitnessgegevens kinne de foarútgong folgje dy't do makkest. Minsken brûke it as motivaasje en om te pronkjen foar har freonen op Strava (https://strava.com).

Minsken dy't kritysk binne oer gegevens, wize se faak op it belang fan gefoel. As soarte hawwe wy tûzenen jierren sûnder gegevens evoluearre, wy binne makke om te wurkjen mei ús eigen sinnen. Gegevens kinne negative gefolgen hawwe, ek negative emoasjes, en se kinne in keunstmjittige druk meibringe dy't ta stress liedt. Ik advisearje dy it útgebreide artikel "The_Dark_Side_of_General_Health_and_Fitness_Related_Self-Service_Technologies" (https://willem.com/etcetera/2024-12-19_chen-et-al-2024-the-dark-side-of-general-health-and-fitness-related-self-service-technologies-a-systematic-review-of.pdf) fan Chen_et_al (https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/07439156231224731). te lêzen, dat de brede wittenskiplike literatuer oer dit ûnderwerp beslacht.

Ik sit earne yn it midden en eksperimintearje mei ferskillende oanpakken om te sjen wat foar my wurket. Mei twa marathons op it programma binnen seis wiken, besleat ik in lyts eksperimint te dwaan: de iene marathon rinne op gefoel, de oare op gegevens.

## Oanpak A: Gefoel

De earste_marathon (https://willem.com/en/2024-10-20_marathon/) rûn ik sûnder realtime gegevens. Ik fertroude allinnich op myn gefoel, ik droech in analooch_horloazje (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/) en 'mjitte' de ôfstân troch gewoan de ferskillende buorden lâns de rûte by te hâlden. Ik keas myn tempo troch yn myn lichem te fielen en besocht snelheid en úthâldingsfermogen yn lykwicht te hâlden. Myn WHOOP (https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/) droech ik wol, mar dy die syn wurk op de eftergrûn en joech my nei de wedstriid hertslachgegevens.

## Oanpak B: Gegevens

De twadde marathon rûn ik mei realtime gegevens. Ik brûkte in Apple Watch Ultra 2 dy't myn aktuele tempo, gemiddelde tempo, aktuele hertslach, ôflein ôfstân en tiid toande. Njonken it display trille it horloazje elke 1KM en liet in gearfetting fan de foarútgong oant dan ta sjen. Ik makke fan tefoaren in tempoplan, mei in bepaalde gemiddelde tiid as doel dy't my de 42 kilometer in bytsje flugger ôfmeitsje liet as myn earste marathon.

## Hoe gie it?

Gefoel is in krêftige, weardefolle maatstêf. Mar mei dopamine en opwining ûnder de wedstriid is it dreech om it ferskil te fielen tusken in tempo fan 150 BPM en ien fan 165 BPM, wylst it lêste folle dreger in protte oeren fol te hâlden is. Foar myn earste marathon rûn ik ferskate trainingsrûndes, oant 30 kilometer. Ik learde myn tempo te regeljen oant dizze ôfstân. Mar doe't ik yn de hiele marathon de 28K-grins foarby gie, stoarte myn prestaasje hurd yn. Ik koe it tempo dêr't ik mei begûn wie net fol hâlde, wat my twong om stadiger te gean en mentaal te striden tsjin de direkte winsk om op te hâlden. Úteinlik kaam ik oer dizze dip hinne en rûn de marathon út yn 4 oeren en 15 minuten.

![Oanpak A: Ik koe it 'noflike gefoelstempo' net hâlde, wat healwei de marathon in ynstoarting feroarsake (te sjen yn de gegevens nei de wedstriid)](https://willem.com/global/images/81547313ecbb.webp)

![Oanpak A: Do sjochst myn hertslach healwei de marathon pieken, folle te heech om it fol te hâlden; troch stadiger te gean krige ik it werom yn in wurkber gebiet](https://willem.com/global/images/b8ce2194acc1.webp)

Op grûn fan de ûnderfining by myn earste marathon learde ik dat ik de twadde wedstriid stadiger begjinne moast. Ik keas foar in tempo fan 5'55"/km, om't it in maklik te ûnthâlden getal wie en it tige ticht by it gemiddelde tempo fan myn earste marathon siet. Myn doel wie om dit tempo teminsten de earste 35 kilometer oan te hâlden. Dêrnei wie ik fan plan om 'los te litten' en te sjen hokker tempo ik de lêste kilometers noch rinne koe.

![Oanpak B: It tempo yn de hân hâlde foar de earste 35 kilometer, dêrnei flugger gean](https://willem.com/global/images/0912c7a4847f.webp)

Ik seach geregeld op myn horloazje ûnder it rinnen en stelde myn tempo hieltyd by troch in bytsje stadiger of flugger te gean, om de getallen yn de hân te hâlden. Njonken myn tempo hâlde ik myn hertslach yn de gaten. Ik wist dat it tempo net te hâlden wêze soe as de BPM te heech omheech gie. It slagge my om de earste 60% fan de ôfstân ûnder de 155 BPM te bliuwen. Ik fielde my folle better en folle mear yn steat om de wedstriid út te rinnen. Op it lêst koe ik in soad minsken ynhelje dy't ynstoarten, wat my stimulearre om noch flugger te gean. De lêste kilometer wie myn fluchste en ik rûn de marathon út yn 4 oeren en 8 minuten.

## Konklúzje

Nei myn earste marathon, dy't op gefoel gie, beskreau ik it as "hast spirituëel yn syn djipte". Ik sjoch noch hieltyd werom op dy ûnderfining as ien dy't in djippe ynfloed op my hân hat. Ynstoarten en wer oerein kommen liet my sjen dat ik folle sterker bin as ik faak tink. De mentale krêft dy't dit my joech, galmet noch altyd yn my nei. Dêrtsjinoer fielt de twadde marathon leger oan, hoewol ik grutsk bin dat ik myn PR ferbettere haw. De gegevens makken dat ik flugger gie, mar der gie ek wat ôf: it wie minder útdagend.

Fansels begryp ik dat ik dizze útdaging "werûntdekke" kin troch it mysels dreger te meitsjen: bygelyks flugger gean. Dat bin ik fan plan om it kommende jier te dwaan: ik rjochtsje my op in eintiid ûnder de 4 oeren, mooglik noch better.

Mar úteinlik hoopje ik dat ik mei mear ûnderfining mysels en myn lichem goed genôch leare kin kennen om dit sûnder gegevens te dwaan. Om topprestaasjes te leverjen troch lichem en geast yn lykwicht te bringen. Dêr wol ik foar rinne, ha!

![Twa marathons ôfmakke yn 6 wiken (links: Amsterdam, rjochts: Valencia)](https://willem.com/global/images/0022d3a4d903.webp)

---

## It probleem mei Bitcoin

*Elkenien wint* · 2024-12-09 · https://willem.com/fy/2024-12-09_it-probleem-mei-bitcoin/

In pear dagen lyn gie de wearde fan ien Bitcoin koart boppe de $100K, in mylpeal dat in pear jier lyn noch ûnfoarstelber like. Ik freegje my ôf hoe bestindich de hieltyd grutter wurdende leafde foar Bitcoin is. Litte wy de meganismen efter de meast bekende kryptomunt fan de wrâld ris goed besjen.

## De briljantheid fan Bitcoin

Beskreaun yn in_dokumint (https://willem.com/etcetera/2009_satoishi-nakamoto_bitcoin.pdf), waard Bitcoin yn 2009 yntrodusearre troch in anonime entiteit mei de namme Satoshi_Nakamoto (https://en.wikipedia.org/wiki/Satoshi_Nakamoto). Yn dit dokumint wurdt in alternatyf jûn foar in jildsysteem mei sintrale kontrôle (bygelyks in sintrale bank), mei software dy't draait op ferskate kompjûters (of peers) fan ferskillende organisaasjes en minsken.

![Abstract út it oarspronklike artikel fan Satoshi Nakamoto (2009)](https://willem.com/global/images/cffc3618ec86.webp)

Elke peer yn it netwurk kin *alle* transaksjes folgje mei help fan kryptografyske ûndertekening. Transaksjes wurde efter inoar ûndertekene, wêrby't de útfier fan foarige transaksjes de kryptografyske ynfier foar nije foarmet: sa ûntstiet in keatling, de blockchain.

![It blockchain-prinsipe yn byld brocht: de útfier fan eardere transaksjes foarmet de kryptografyske ynfier foar nije](https://willem.com/global/images/2c2decd3a9b7.webp)

Mei de tiid is Bitcoin groeid fan in nichetechnyk ta in breed erkend finansjeel besit. Yn 2024 hawwe mear as 52 miljoen unike Bitcoin-adressen in saldo, wat sjen lit dat it gebrûk wrâldwiid tanimt. De wearde fan Bitcoin, oarspronklik ûnbetsjuttend by de lansearring yn 2009, sette yn desimber 2024 in nij 'all time high' op $100,000, hoewol't it ûnstabyl bliuwt. De kryptomunt hat terrein wûn as sawol spekulatyf besit as finansjeel ark, benammen yn regio's mei ynstabile faluta's of beheinde tagong ta bankdiensten.

![2009-2024: De weardestiging fan Bitcoin is lestich te negearjen](https://willem.com/global/images/8b0c62b15d64.webp)

Ik wurdearje de ûnderlizzende kryptografyske technyk as alternatyf foar fiat-jild, mar ik fyn de gedachte dat de wearde fan Bitcoin einleas omheech giet wol problematysk. Salang't de prizen omheech geane, is elkenien in winner - mar dat freget om in (hast) konstante ynstream fan nij jild. Wêr sil de priis fan Bitcoin stabilisearje? Nimmen wit it echt!

## Tulpemanie

Yn guon opsichten docht de hjoeddeiske priisstiging fan Bitcoin my tinken oan de Nederlânske tulpemanie, in finansjeel ferskynsel yn de Nederlânske Gouden Ieu (de 1630-er jierren), dat faak beskreaun wurdt as ien fan de earste registrearre ekonomyske bubbels. It draaide om de spekulative hannel yn tulpebollen, dy't tige begeard waarden. Op it hichtepunt fan de tulpemanie gongen in protte ynvestearders derfan út dat de tulpeprizen trochgean soene te stigen troch de grutte fraach en it beheinde oanbod fan seldsume bollen, krekt as hjoed de dei oer Bitcoin tocht wurdt. Dat leauwen krige fiedsel troch ferhalen oer bûtengewoane winsten en de rappe priisstiging. Mar doe't it fertrouwen yn de merk yn 1637 begûn te wankeljen, stoarten de prizen skerp yn, wat foar in protte spekulanten finansjele ferliezen ta gefolch hie.

![Spekulative hannel fan eartiids: de Nederlânske tulpemanie](https://willem.com/global/images/59340563ae37.webp)

## Ôfhinklikens fan beurzen

De rol fan Bitcoin as "bewarder fan wearde" is yn wêzen ferbûn mei de mooglikheid om it om te wikseljen yn fiat-faluta's, want it wurdt yn deistige transaksjes net breed brûkt. Oars as kontant jild wurdt Bitcoin net oeral akseptearre foar direkte oankeapen, dus bist op beurzen oanwiisd om it om te setten yn kapitaal dat útjûn wurde kin.

Dy ôfhinklikens bringt flessehalzen mei, want beurzen krije hieltyd mear tafersjoch fan de oerheid, benammen troch strange "Know Your Customer" (KYC) en anty-jildwask (AML) prosedueres. Dizze regels foegje lagen fan sintralisearre kontrôle ta en sette de pseudonyme aard dy't oarspronklik by Bitcoin hearde ûnder druk. Dêrtroch wurdt it praktyske gebrûk fan Bitcoin foar in part beheind troch sintralisearre ynfrastruktuer, hoewol't Bitcoin sels op in desintralisearre netwurk wurket.

In hommelse omslach yn it sentimint oer de wearde fan Bitcoin soe kinne liede ta in massale ferkeap, wêrby't beurzen oerstreamd wurde mei "cash-out"-oanfragen. Dat jout oanlieding ta soargen oft beurzen genôch fiat-reserves hawwe om opnames te honorearjen.

## Konklúzje

Salang't de priis fan Bitcoin stiicht, is elkenien bliid, mar ik fermoedzje dat der in grins is oan de groei. Sil de priis fan Bitcoin úteinlik stabilisearje, of sil er skerp delfalle as de ynstream fan nij jild ophâldt? Wês foarsichtich mei it bleatstellen fan dysels oan dizze wikseljende wearde, nimmen wit echt wat de topwearde fan Bitcoin wêze sil of wannear't dy berikt wurdt!

*Disclaimer: Dit is gjin finansjeel advys, doch asjebleaft dyn eigen ûndersyk.*

---

## Skriuw dyn eigen wurden

*Tsjin AI foar skriuwen* · 2024-11-11 · https://willem.com/fy/2024-11-11_skriuw-dyn-eigen-wurden/

Twa jier lyn waard ChatGPT lansearre, en dat makke AI populêr as ark om dingen te meitsjen. Grutte taalmodellen generearje tekst op grûn fan prompts, en leverje wurden op dy't amper te ûnderskieden binne fan wurden dy't in minske skreaun hat. De foardielen op koarte termyn binne dúdlik, mar ik fermoedzje dat in protte minsken de kosten op lange termyn ûnderskatte.

Sûnt OpenAI ChatGPT lansearre hat, wurkje ik aktyf mei dizze nije technyk om te begripen wat der mei kin. Ik haw programmearre_mei_AI (https://willem.com/en/2023-05-03_using-ai-to-generate-code/), ik_learde_mei_AI (https://willem.com/en/2024-05-11_developing-a-native-ios-app/) en ik_learde_minsken_om_mei_AI_te_wurkjen (https://willem.com/en/2023-10-14_giving-ai-training/). Ik gie werom_nei_de_universiteit (https://willem.com/en/2023-02-08_back-to-the-university/) om myn kennis fan de technyk efter AI op te frissen. Ik skreau in echt_ûnderskinend_blogberjocht_mei_AI (https://willem.com/en/2022-10-23_muse-in-carre/). Mar foaral haw ik neitocht_oer_de_ynfloed_fan_AI_op_ús_maatskippij (https://willem.com/en/2022-09-11_computer-says-no/).

It is in krêftich ark, dat ferrassende dingen kin, lykas kanker_opspoare_op_MRI-bylden (https://news.harvard.edu/gazette/story/2024/09/new-ai-tool-can-diagnose-cancer-guide-treatment-predict-patient-survival/) of kompjûterkoade_struktureren_en_dokumintearjen_foar_hergebrûk (https://willem.com/en/2023-12-15_backup-rotation-scheme/). Elkenien kin AI brûke, en dêr leit in mooglik probleem, benammen foar it meitsjen fan ynhâld.

## Unyk minsklik

As wy allegearre itselde ark brûke om ynhâld te *generearjen*, sil alles úteinlik op inoar lykje. Wy rinne it risiko om ferskaat kwyt te reitsjen. Foaral om't nije kompjûtermodellen traind wurde op nij generearre ynhâld. It is in rekursive loop dy't der foar soarget dat nije ynhâld mear op besteande ynhâld liket.

Dit probleem kinst al sjen as do nei de sykresultaten fan Google sjochst. Minsken hawwe opmurken dat de resultaten minder wurde. Dat wurdt faak taskreaun oan in tanimmend oantal ynhâld dy't optimalisearre is foar sykmasines, mar fan lege kwaliteit is. Do moatst dit artikel fan Bevendorff_Et_Al (https://willem.com/etcetera/2024-03_bevendorff-et-al.pdf). ris besjen, foar in longitudinaal ûndersyk nei SEO-spam yn sykmasines. Ynhâld fan lege kwaliteit, mar dy't *goed útsjocht*, drukt de echt weardefolle ynhâld oan de kant.

Wat kinne wy dêr oan dwaan? De minsken dy't de kompjûtermodellen meitsje, sille grif mei tûke filters komme dy't materiaal fan lege kwaliteit foar de training útslute. **Ik ferwachtsje dat der in premy komt op ynhâld dy't net troch AI generearre is**. Krekt lykas âld stiel_mei_lege_eftergrûnstrieling (https://en.wikipedia.org/wiki/Low-background_steel) wurdearre wurdt, om't it net fersmoarge is mei spoaren fan nukleêre delslach dy't yn moderne stiel sitte.

![Stiel yn âlde skipswrakken wurdt wurdearre om syn suverheid - HMS Royal Oak op de seeboaiem (Scapa Flow)](https://willem.com/global/images/0a3772f38bb9.webp)

## AI-ynhâld opspoare

Hat AI dit skreaun? Hoe oars skriuwt ChatGPT yn ferliking mei minsken? Undersikers fan Preply sochten_nei_oanwizings_om_AI-teksten_te_werkennen (http://preply.com/en/blog/ethical-essay-etchings/) om de komôf fan studintessays te bepalen. Sy analysearren 12.000 essays en makken in analyze fan de meast foarkommende wurden, útdrukkingen en flaters yn sawol minsklike as kompjûter-generearre wurken. Dit binne guon fan har wichtichste konklúzjes:

- Troch minsken skreaune teksten befette folle faker flaters: 78% fan de teksten hie teminsten ien flater, tsjin mar 13% fan de AI-essays

- De meast foarkommende ynterpunksjeflaters yn minsklike teksten wiene ûntbrekkende komma's, flaters mei koppeltekens en ûntbrekkende spaasjes

- ChatGPT brûkt 35% minder unike wurdskat as minsken, mei yn totaal mar 7.308 unike wurden, tsjin 11.248 unike wurden yn teksten fan minsken

- Minsken brûke faker gewoane haadwurden en tiidwurden lykas 'ien' of 'minsken', wylst ChatGPT de foarkar jout oan komplekse en spesjalisearre termen lykas 'kultureel' of 'ekonomysk'.

![Undersyksresultaten fan Preply: AI-teksten ûnderskiede fan teksten fan minsken](https://willem.com/global/images/25bd364c115c.webp)

## Keunst yn stee fan keunstmjittich

As do jout om ynhâld, soest it as keunst beskôgje kinne: der kin in minsklike kwaliteit yn sitte dy't bepaalt wat it foar oare minsken betsjut. Yn in detaillearre ferliking set Gold_Penguin (https://goldpenguin.org/blog/ai-vs-human-art/) troch minsken makke keunst tsjinoer troch AI generearre keunst. Har wichtichste konklúzjes by it werkennen fan troch AI makke ynhâld binne:

- **Tefolle patroanen:** Masines binne min yn entropie of tafallige gegevens, wêrtroch AI-generators faker bepaalde patroanen werhelje dy't yn oare bylden opfalle

- **Kompleksiteit**: AI hat muoite om de unike of ûngewoane eleminten te werhellen dêr't minsklike keunstners faker mei eksperimintearje.

- **Gebrek oan emoasje**: Hoewol't se soms fisueel better wêze kinne, mist AI-keunst de emosjonele en konseptuele djipte fan minsklike keunst.

- **Flaters**: Hasto ea in keunstwurk sjoen en wist do gewoan dat it nep wie, ek al koest do net oanwize wêrom? Dat is de uncanny valley. It docht him meastal foar yn lytse details, net yn eat dat rjocht foar dyn noas sit. Seis fingers, bloedende pupillen, objekten ferkeard fêthâlde, de list giet troch. 

![Sykje de echte Monet (de tún fan de keunstner yn Vétheuil) - do kinst him wierskynlik maklik fine, hoewol beide bylden moai binne](https://willem.com/global/images/28eee7ee0fa3.webp)

![Sykje de echte Van Gogh - in maklike opdracht as do nei de werhelle patroanen sjochst](https://willem.com/global/images/9a8319e2f477.webp)

No begryp ik dat net alle teksten like wichtich binne en dat guon it net wurdich binne om ta keunst ferhevene te wurden. Der binne hiel goede gebrûksgefallen foar AI-generators, ûnder oaren oersettingen of gearfettings. Ik bin net tsjin grutte taalmodellen yn it algemien, ik beweare allinnich dat se sjoen wurde moatte as in ark mei foar- en neidielen.

## Konklúzje

Hoe krêftiger in ark is, hoe grutter de skea dy't it *dwaan kin*: it hinget fan de brûker ôf oft it goed brûkt wurdt. Grutte taalmodellen binne krêftich yn it generearjen fan teksten dy't goed útsjogge, mar de wearde dêrfan wurdt úteinlik bepaald troch de betsjutting dy't minsken der oan hechtsje. As musea fol keunst ien oanwizing binne, dan ferwachtsje ik dat der altyd wurdearring wêze sil foar dingen dy't mei de hân makke binne. Wy soene begjinne kinne mei gewoan in bytsje mear soarch te hawwen foar de dingen dy't wy meitsje, bygelyks troch ús eigen wurden te skriuwen.

---

## Viraal gean op X

*32K kear besjoen yn twa dagen* · 2024-11-10 · https://willem.com/fy/2024-11-10_viraal-gean-op-x/

Earder dizze wike gie ien fan myn berjochten op it sosjale netwurk X viraal en waard yn twa dagen 32K kear besjoen. Sûnder grutte oanwêzigens op it platfoarm fan Elon Musk, en sûnder betelle reklame, is it wat bysûnders om safolle omtinken te krijen. Ik lis út hoe dit kaam.

## It berjocht

As do myn blog folge hast, wist do miskien dat ik genietsje_fan_myn_Apple_Vision_Pro (https://willem.com/blog/vision-pro/). It apparaat lûkt in soad omtinken, in protte minsken freegje har ôf wat it apparaat dwaan koe as it mear softwaremooglikheden krige.

![Myn Apple Vision Pro](https://willem.com/global/images/797ea4d63c94.webp)

Dizze wike kaam de nijste Mac Mini fan Apple yn de winkels. It is in supersterke kompjûter dy't ûnbegryplik lyts is. Apple's marketingôfdieling makke handich gebrûk fan de 'skattigensfaktor' yn har reklame. Meitsje dy gjin yllúzjes: dizze lytse kompjûter hat in soad krêft en kin konfigurearre wurde mei oant 128GB RAM, 40 CPU-kearnen en maksimaal 8TB superfluch flash-opslach.

![Mac Mini](https://willem.com/global/images/ac3b9e0e5744.webp)

Myn berjocht kaam del op it kombinearjen fan dy twa dingen yn ien berjocht. Mei in goed keazen byld koe it wat wurde dat foar himsels sprekt. Ik tocht: lit ik twa stikken Apple-keunstwurk yn ien byld kombinearje, dêr in ienfâldige slagline by sette en it pleatse_op_X (https://x.com/wlmiddelkoop/status/1854369135628623974):

![Myn berjocht op X: Mac Mini x Vision Pro](https://willem.com/global/images/6c092b2a72e6.webp)

Wat goed fan pas kaam, is dat ik mysels oanleard haw om ynhâld rjocht fan myn smartphone ôf te meitsjen. Ik haw gjin kompjûter nedich foar Photoshop of Microsoft Word. Dêrmei kin ik fuortdaliks hannelje as in idee my rekket. Op myn iPhone brûkte ik Pixelmator om de twa bylden oan inoar te foegjen:

![Bylden bewurkje ûnderweis: Pixelmator op iPhone](https://willem.com/global/images/7f2b58c6db52.webp)

## Omtinken lûke

Wat pleatse op X is ien ding, it ûntdekt en sjoen krije troch oaren is wat oars. It platfoarm brûkt algoritmes om te bepalen hokker berjochten oan wa sjen litten wurde. As in berjocht likes kriget fan echte, ferifiearre minsken, nimt it algoritme dat as sinjaal dat de ynhâld *goed* is. Dan bliuwt it it berjocht opskaalje en sammelet mear feedback yn de foarm fan likes en reposts, om syn status as viraal berjocht fierder út te bouwen.

It dreechste is om krekt dy minsken dyn berjocht te litten likje, sadat it algoritme mei opskalen begjint. Dyn berjocht hat in sprekwurdlike stoot nedich om fan de grûn te kommen, en as it ienris op snelheid is, kin it sels fierder fersnelle. It is as in snieballe dy't fan in berch rôlet, en mooglik in lawine feroarsaket.

Foar dit berjocht wist ik dat der in pear bekende minsken op X binne dy't aktyf pleatse oer Apple Vision Pro. Ik tocht dat, as se myn berjocht seagen, de kâns grut wie dat ien of twa fan har it like soene of reposte. Mei de sykfunksje fan X fûn ik de populêrste berjochten oer Vision Pro en skreau de handles (bygelyks @wlmiddelkoop) fan de auteurs mei de hân op.

Dêrnei makke ik in twadde_berjocht (https://x.com/wlmiddelkoop/status/1854370880794529798), dat myn oarspronklike berjocht omslút, mei in noch ienfâldiger slagline en dêrefter alle auteurs. Dat soarget dêrfoar dat de auteurs in melding krije dat immen har neamd hat. Net elkenien sil dêr op reagearje, mar mei in relevant berjocht oer in ûnderwerp dat har ynteressearret, is de kâns grut dat se meidogge. En sa gie it ek! Binnen in pear minuten krige ik de earste reaksjes fan ien fan de auteurs dy't ik yn it berjocht neamd hie.

![Berjocht dat myn oarspronklike X-berjocht omslút, mei in ienfâldiger slagline, en de auteurs dy't ik mei de hân keazen haw omdat se oer it ûnderwerp fan myn berjocht pleatst hawwe](https://willem.com/global/images/26c7ff2ef12d.webp)

Doe't it berjocht noch twa ynteraksjes fan ferifiearre accounts oanlûkte, begûn it algoritme it berjocht yn de tiidline fan hieltyd mear minsken te toanen. Dat late binnen in pear oeren ta tûzenen kearen besjoen.

![32K kear besjoen yn twa dagen](https://willem.com/global/images/5bc6859aeae9.webp)

Do kinst dy ôffreegje hoe werhelber dizze viraliteit echt is. Wie it tafal? Haw ik it systeem hjir foar de gek holden, of wurke it om't it eins sa *hearre te wurkjen*? As do der oer neitinkst, is it logysk dat ynhâld dy't echte minsken echt moai fine, mear sjen litten wurdt. It X-platfoarm optimalisearret, lykas alle oare sosjale media, foar belutsenens:  *goede ynhâld* is de brânstof.

## Learpunten

As do der oer tinkst om sels op sosjale media te pleatsen, is it neffens my in goed idee om dizze dingen yn gedachten te hâlden:

- **Hannelje rap**: Hast in idee? Pleats it gewoan! As do tinkst oan wat dyn fantasy oanwakkert, is de kâns grut dat mear minsken itselde fiele. Doch it ûnderweis. Diel it en kom der achter.

- **Bylden**: Tink oan wat men yn ien eachopslach opmerkt: in byld kin mear sizze as in soad wurden. Meitsje en kombinearje dingen. 

- **Help by it fûn wurden**: Kies wurden dy't by dyn ûnderwerp passe, wês spesifyk, sadat it algoritme bepale kin wêr't dyn berjocht oer giet. As do dyn eigen berjocht sykje soest, hokker kaaiwurden of sykfragen soest dan brûke?

- **Meitsje kontakt mei dyn publyk**: Kies 5-10 auteurs dy't echt ynteressearre wêze kinne yn dyn berjocht. Hinderje minsken net, mar besykje wearde ta te foegjen troch kontakt te sykjen. Soest it wurdearje as immen oars mei *dat* berjocht kontakt mei dy sykje soe? Meitsje it sa!

- **Benut it momentum**: Populêre ûnderwerpen binne populêr om in reden, pleats besibbe ynhâld of reagearje op besteande berjochten om te profitearjen fan besteande trends.  

## Konklúzje

Sosjale media is gjin raketwittenskip*, sjoch it as in kompjûterisearre útwikseling fan ideeën. Soargje dat dyn idee minsken berikt dy't oan ferlykbere dingen tinke en dyn berjocht kin in soad omtinken krije. Stel dy gewoan foar dat *do* de persoan bist dy't do besykest te berikken - as do mei dyn eigen ynhâld oan de slach soest, dogge oaren it wierskynlik ek!

* hoewol't it fan deselde man is as SpaceX, ha!

---

## Marathon

*Myn earste hiele marathon rinne* · 2024-10-20 · https://willem.com/fy/2024-10-20_marathon/

Ôfrûne snein haw ik myn earste hiele marathon foltôge, in ôfstân fan 42KM yn en om Amsterdam hinne. In idee dat yn in kroech mei in pear bierkes begûn en einige mei in finish yn it Olympysk Stadion. Wat in reis, wat in ûnderfining, perfoarst in blogberjocht wurdich.

Sa'n jier lyn siet ik mei myn maat Niels bierkes te drinken, dy't krekt de New York City Marathon útrûn hie. Nei syn hertstochtlike ferhaal oer *syn* ûnderfining liet er de bom falle: "Wêrom rinne wy takom jier net tegearre in marathon?!"

![Hoe geweldige ideeën ûntstean: in pear keardels mei wat bier](https://willem.com/global/images/27054fc736ba.webp)

Miskien kaam it troch it lekkere bier, miskien troch wiisheid, mar it idee like fan it begjin ôf geweldich! It iennichste (lytse) probleem wie dat ik noch nea serieus rûn hie. Koe ik myn ûnderfining mei fytsen (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) omsette yn wat nuttichs foar it hurdrinnen?

Op advys fan ferskate minsken mei mear rinûnderfining gong ik nei de pleatslike hurdrinwinkel (https://www.hetloopcentrum.nl/) foar advys oer skuon. It freonlike personiel liet my rinne op in spesjaal testspoar mei sensors dy't de druk profilearje as dyn fuotten by it rinnen de grûn reitsje. It doel is in soepele oergong fan stap nei stap. Út dizze test die bliken dat myn lofter foet in bytsje oars is as myn rjochter. Dat is grappich, want ik haw dat ek opmurken yn de gegevens fan de fermogenspedalen (https://willem.com/en/2019-08-28_riding-with-a-power-meter-on-your-bike/) op myn fyts. De goede skuon passe is tige wichtich om ferwûnings te foarkommen en om it hurdrinnen sa noflik mooglik te meitsjen.

![Myn Asics GT-4000 yn mako blue/black, extra breed (2e)](https://willem.com/global/images/eae52fbf92c7.webp)

Myn earste training wie in 5K om myn kantoarblok yn Amsterdam. In soad profesjonele coaches soene in begjinnende rinner advisearje om mei in koartere ôfstân te begjinnen en stadichoan op te bouwen... Ik woe witte wêr't ik stie, negearre elk advys en gie gewoan mei folle gas om te sjen hoe't 5K oanfiele soe - mei myn ûnderfining as fytser. *Man, dat wie min.*

![Gegevens fan de earste training, 5K - sjoch it stadige tempo en de hege hertslach](https://willem.com/global/images/f98f8db5f27c.webp)

Wat do dúdlik sjen kinst yn de gegevens fan de earste training, is dat myn tempo relatyf stadich wie, en dochs hie ik fan it begjin ôf in tige hege hertslach. Dat is om't myn lichem *hielendal* net oan rinnen wend wie; it wie as yn in soarte fan shock. Dêrom moatst it rêstich oanpakke: jou dyn lichem de kâns om te wennen oan de nije belêsting.

Nei myn earste rûnte trainde ik troch, meardere dagen yn de wike mei ferskillende yntensiteit. Om't ik it sels in noflike mjitstok fûn, naam ik de 5K altyd as minimum, en spile ik mei ferskillende tempo's om úteinlik op in ritme te kommen dat ik in bytsje makliker folhâlde koe. It duorre net lang foardat ik fan myn nije hobby begûn te genietsjen, wat it noch makliker makke om de trainingen fol te hâlden.

Nei mar in pear wiken begûn ik echte foarútgong te sjen yn tempo en úthâlding; myn lichem wende dúdlik. Om it ynteressant te hâlden stelde ik in pear lytsere doelen: ik skreau my yn foar pleatslike hurdrinwedstriden yn Horst aan de Maas: de 10K_Rundje_um_ut_Hundje (https://www.rundjeumuthundje.nl) en de 21K_Venloop (https://venloop.nl/) yn Venlo. Ik skreau in blogberjocht oer it_rinnen_fan_de_heale_marathon_yn_Venlo (https://willem.com/en/2024-03-24_half-marathon/).

De rest fan it jier gong ik troch mei trainen, ik naam myn hurdrinskuon sels mei op simmerfakânsje nei Italje. Dat is ien fan de dingen dêr't ik fan genietsje by it hurdrinnen: do kinst dyn spullen maklik meinimme en gean hurdrinne wêr't do ek bist.

![Hurdrinne yn de rein oan it Meer fan Lugano yn Italje](https://willem.com/global/images/565447fe6a26.webp)

![Trainen foar in marathon: gjin berch te heech - gean gewoan troch de tunnel... :-)](https://willem.com/global/images/2e204edbb901.webp)

![Betiid wekker wurde yn Toskane, om foar sinneopgong te gean hurdrinnen (om de hurde hjitte te ûntkommen)](https://willem.com/global/images/5cd6fc7e052a.webp)

## TCS Marathon Amsterdam

Spring foarút nei 20 oktober 2024... tiid foar de TCS_Marathon_Amsterdam (https://www.tcsamsterdammarathon.nl). Ik tocht dat it in goed idee wie om myn earste hiele marathon op bekende_grûn (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) te rinnen. De Amsterdamse Marathon, oprjochte yn 1975, lûkt elk jier sa'n 45 tûzen dielnimmers. De rûte giet troch byldbepalende dielen fan Amsterdam (https://willem.com/en/amsterdam-stories-life-cycling-and-moving-on/), ûnder oare it Rijksmuseum, de rivier de Amstel en it histoaryske Olympysk Stadion.

![Rûte fan de TCS Amsterdam Marathon](https://willem.com/global/images/54b69bedc38a.webp)

Yn de wiken foar it evenemint joech ik bysûnder omtinken oan myn sliep, iten en drinken. Ik die de training rêstiger oan en bleau genôch yn beweging om it lichem yn goede kondysje te hâlden en tagelyk it risiko op oertraining te ferlytsjen. Myn lêste trainingsrûnen gongen oant in ôfstân fan ± 30K. Ik ferwachte dat de hiele marathon dreech mar te dwaan wêze soe.

![Mominten foar myn offisjele start by de Stadionweg](https://willem.com/global/images/b2e4a0e9158d.webp)

![In soad minsken op strjitte, in protte fan har mei in sûne spanning yn it lichem](https://willem.com/global/images/b068936c23ee.webp)

![Rinne troch de Rijksmuseumtunnel - dat is aardich moai](https://willem.com/global/images/82004aea3739.webp)

![Litte wy it spultsje "Wêr is Willem?" spylje :-)](https://willem.com/global/images/e4959abc625d.webp)

![It part fan de rûte lâns de Amstel is útdaagjend: do sjochst hurdrinners oan de oare kant fan de rivier dy't weromgean nei de stêd en de finish, dat is in ekstra mentale útdaging](https://willem.com/global/images/399dd61f501d.webp)

![Om en by 25K binne der minder fleurige gesichten om dy hinne - minsken binne folslein rjochte op har ynspanning - it wurdt serieus](https://willem.com/global/images/2f0bc1cc4b23.webp)

![Tusken 30K en 40K fjochtsje lichem en geast tegearre om de finish te heljen](https://willem.com/global/images/066fa9a20bae.webp)

![Do finisht yn it Olympysk Stadion, dat is in bysûnder gefoel dat de eufory fan it ôftellen fan de lêste meters noch grutter makket](https://willem.com/global/images/979455d06554.webp)

![Dizze foto fettet it gear, it is myn "endgame"-gesicht - in 42K Marathon-finisher!](https://willem.com/global/images/dec6f177883b.webp)

## Konklúzje

Sûnder twivel wie dit it dreechste dat ik ea dien haw. Ik foltôge myn earste marathon yn in respektabele 4 oeren en 15 minuten. It easke 100% fan myn fysike fermogen *en* it easke in psychologyske prestaasje fan 200%. Do krigest te meitsjen mei pine, wurgens, emoasjes en enerzjy fan tafallige frjemden dy't dy oanmoedigje. It is sa'n frjemde miks fan dingen, tige rau, tige easkjend. Dyn ûnderfining kin oars wêze, mar ik beskreau it as hast spirituëel yn syn djipte - as do klear bist fiel do dy op ferskate manieren oars.

### Tank

In hertlike tank oan alle frijwilligers dy't it evenemint mooglik makken. Tank oan myn frou en bern dy't my stipe fan thús, ûnder dit evenemint en ûnder de protte trainingen. Tank oan alle supporters lâns de wei, ûnder wa myn broer, syn bern, en de protte 'tafallige frjemden' dy't myn namme rôpen. Lêst mar net least bysûnder tank oan myn maat Niels dy't myn ynteresse yn it hurdrinnen opwekt hat - ik bin der dol op wurden!

---

## Ik sjoch deade minsken

*Âlde foto's fersterkje yn firtuele realiteit* · 2024-09-10 · https://willem.com/fy/2024-09-10_ik-sjoch-deade-minsken/

Stel dy foar dat do dyn deade famyljeleden sjochst - net allinnich op in foto, mar libbensecht en yn trije dimensjes! Do kinst se hast oanreitsje. It komt oars oan, dat kin ik dy fersekerje. Ik bin noch altyd fersteld: ik haw krekt myn deade pake sjoen, libbensecht en foar it earst ea yn trije dimensjes! Dit is miskien de killer feature fan Apple Vision Pro, as do my de woardspiling tastiest, harkje my asjebleaft oan.

![Dizze foto is nommen op 6 oktober 1983 - allinnich myn mem (yn it wyt) libbet noch](https://willem.com/global/images/c726b4c3566a.webp)

Troch de geweldige ynset fan myn broer (https://kevinmiddelkoop.nl) haw ik in soad âlde (analoge) foto's perfekt digitalisearre en foarsjoen fan tags. De foto dy't do hjirboppe sjochst is mear as 40 jier âld. It betsjut dy miskien neat, mar it binne de oantinkens fan ús famylje. Miskien hast sels ek sokke âlde foto's. It is in momintopname út de skiednis, dy't nea wer werom komt, want de measte minsken op de foto libje net mear. Do begrypst wierskynlik wol wêrom't immen fêthâldt oan âlde foto's - se litte dy yn eardere oantinkens sjen.

Wat as moderne technyk libbensechte foarstellings fan dizze oantinkens meitsje koe? Yn stee fan nei in foto te sjen op in lyts skerm of doek, sjochst dyn famyljeleden yn echte grutte - rjocht foar dy. Do sjochst folle mear details, lykas hoe't in jurk of jas om it lichem fan immen sit, hoe't de wyn it hier fan immen oanrekket, wêr't immen nei sjocht. Jou it in pear mominten en do fielst dy as wiest do by har.

![De skriuwer, ik dus, en syn lette heit, sa'n 38 jier lyn (10 septimber 1986)](https://willem.com/global/images/60b74a0eb54b.webp)

De foto hjirboppe is noch in âlde foto, do sjochst my op myn earste jierdei - in fleurich jonkje - grutsk nij eigener fan in reade frachtwein. It is in moaie foto yn twa dimensjes.

No komt de magy: Apple Photos kin (elke) foto analysearje om djipte-ynformaasje ôf te lieden, en mei help fan byldherkenning kin it in tredde dimensje tafoegje. Mei mar ien ienfâldige tik makket it in romtlike foarstelling dy't rekken hâldt mei minsken, objekten en omjouwing. Dat is al in handige funksje op himsels, mar it wurdt suver magy as dizze 'romtlike foto's' werjûn wurde op in trijedimensjonaal display, lykas Apple Vision Pro.

![Apple Vision Pro is net allinnich in draachber skerm, it is in trijedimensjonale projektor](https://willem.com/global/images/797ea4d63c94.webp)

![Dy lytse keardel rjocht yn de eagen sjen, krekt hjir yn myn lytse appartemint hast 40 jier letter](https://willem.com/global/images/ada875b740bd.webp)

Dit is it ding: do lêst dit wierskynlik op in twadimensjonaal display. Beide foto's hjirboppe lykje dy miskien like flak. Faaks sels lyts, benammen as do hjir fan dyn smartphone nei sjochst. Foar my, mei Vision Pro, **IS DAT NET SO**. It is grut, libbensecht en oanrekber. It komt oars oan, substansjeel, en *folle* djipper. Ik begryp net echt hoe, mar myn brein beskôget wat ik sjoch net mear as in ôfbylding, it wurdt folle mear as dat.

Tafallige foto's út it ferline fungearje no as portalen nei oare wrâlden en tiidrekkens. It wurket op elke foto, der binne gjin spesjale easken oan it útgongsmateriaal. Sûnder twivel ferwachtsje ik dat moderne kameratechnyk (mei stereoskopyske lenzen en lidar) romtlike bylden fierder ferrykje sil. Mar it wichtichste is dat **it no al wurket**, mei alles wat do al hast. Dat is nochal wat, as it giet om minsken dy't der net mear binne.

Noch fierder yn de takomst, as der mear digitaal ynfiermateriaal is (lykas tekst en lûdsopnames), kinne wy ferwachtsje dat kompjûtermodellen ynteraktive foarstellings generearje kinne. Ik tink net dat der in technyske reden is wêrom't in kompjûter net leare soe te skriuwen, te praten, te klinken, te bewegen en der út te sjen as hokker persoan dan ek (as der genôch trainingsmateriaal is). Mei ús digitale neilittenskip dat hieltyd grutter wurdt (e-mail, foto's, fideo's, sosjale media), is dit foar takomstige generaasjes net safier socht. Miskien lêst holografyske Willem op in dei syn fiere neikommelingen bêdtiidsferhalen foar, wa wit?

## Konklúzje

It is tige dreech om yn twa dimensjes oer te bringen wat ik yn trije belibbe haw, it iennichste wat ik dy oanmoedigje kin is: besykje it sels! Brûk in persoanlike foto en do begrypst wêrom't ik it dy fertelle woe.

---

## In native iOS app ûntwikkelje

*In fyts- en hurdrintracker meitsje* · 2024-05-11 · https://willem.com/fy/2024-05-11_in-native-ios-app-untwikkelje/

As lyts sydprojekt, tusken myn normale wurk troch, haw ik wurke oan wat my persoanlik ynteressearret: in native app foar it folgjen fan trainingen op iOS. Ik woe myn smartwatch oerstallich meitsje en myn tillefoan brûke om trainingen by te hâlden. Hoe dreech koe it wêze om detaillearre sensorgegevens te sammeljen mei de native Swift API's?

## Eftergrûn

As do myn blog folge hast, is dit miskien gjin ferrassing, mar ik hâld fan fytsen (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) en bin koartlyn begûn mei in bytsje hurdrinnen (https://willem.com/en/2024-03-24_half-marathon/). Ik haw aardich wat ûnderfining mei it byhâlden fan myn trainingen, mei Garmin, Strava (https://willem.com/en/2016-12-31_one-year-of-cycling/), Omata (https://willem.com/en/2020-09-29_riding-with-omata-one/), Wahoo, Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/), Whoop (https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/) en ferskate apps (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/) en sensors (https://willem.com/en/wearable-sensors-measuring-the-body-questioning-the-data/). Ik fyn sûnens- en fitnessgegevens nuttich om te learen oer dyn fysike_prestaasje (https://willem.com/en/2023-05-31_impact-of-training/) en om in soarte fan ferantwurding oan dysels te hawwen (bygelyks om dy te motivearjen om de trainingen te bliuwen dwaan).

![Neat jout dy it gefoel dat do libbest sa as nei bûten gean foar wat fysike aksje - ik hâld fan trainen!](https://willem.com/global/images/4c88f32b5e47.webp)

De nerd yn my hâldt fan de grutte dataset, de protte ferskillende beskikbere sensortypen binne in feest foar myn nijsgjirrigens - mar it stiet yn striid mei myn winsk nei minimalisme (https://willem.com/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/) en ienfâld. Hasto echt_al_dy_trainingsgegevens_nedich (https://willem.com/en/2024-01-16_health-and-fitness-data/)? Is gewoan harkje_nei_dyn_lichem (https://willem.com/en/2018-05-17_listen-to-your-body/) net genôch? Ik wit it net, mar ik wurdearje wol it fermogen fan in smartwatch om (hast) sûnder muoite trainingen yn detail by te hâlden. Ik fyn it moai dat in Apple_Watch_brûkt_wurde_kin_om_trainingssesjes_by_te_hâlden (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/), njonken syn mooglikheden as moderne_toolwatch (https://willem.com/en/2018-11-02_is-the-apple-watch-the-modern-tool-watch/) en ferfanging_fan_de_smartphone (https://willem.com/en/2023-11-10_apple-watch-as-phone/). Hoewol ik begryp dat de measte minsken har smartwatch drage en dêrmei klear binne, hâld ik fan âlderwetske meganyske_horloazjes (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/) lykas in Rolex (https://willem.com/en/2022-12-22_rolex-datejust-36/), Tudor (https://willem.com/en/2020-06-17_tudor-black-bay-36-long-term-review/), Grand_Seiko (https://willem.com/en/2021-06-05_wearing-grand-seiko/), of sels wat op_maat_makke (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/). Al wurdearje_ik_beide (https://willem.com/en/2021-02-28_wearing-two-watches/), haw ik in foarkar foar meganyske_horloazjes_as_ik_moat_kieze_tusken_smartwatches_en_meganyske_horloazjes (https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/).

## Idee foar de app: Gran Fondo

Wat as der in smartphone-app wie dy't alle trainingsgegevens sammelet dy't do wolst, sûnder gedoch en rommel? Ik stelde my foar dat it wêze soe:

- **Ienfâldich**: it moat dy 'net yn de wei sitte', ûntworpen om 'gewoan te wurkjen', sûnder dat do mei einleaze ynstellingen of opsjes oan it knoeien moatst. Druk gewoan op 'start' en begjin mei dyn training.

- **Fleksibel**: Brûk de app op ferskate manieren: monteer of draach dyn tillefoan sichtber foar realtime gegevens, of stek dyn tillefoan yn dyn bûse en lit him op de eftergrûn wurkje.

- **Krêftich**: Ferbine mei sensors foar hertslach, trapfrekwinsje, fermogen en snelheid fia Bluetooth; stipet meardere sensors, ideaal as do ferskillende fytsen hast.

- **Apple Health-freonlik**: Bewarje alle gegevens yn Apple Health yn maksimaal detail, ynklusyf trainingsrûtes en yndividuele mjittingen fan fermogen, trapfrekwinsje en snelheid. Sa kinst opnames analysearje yn elke app dy't Apple Health stipet, lykas Strava, WHOOP, HealthFit en in protte oaren.

- **Earlik**: Gjin reklame en gjin ferkeap fan gegevens. Gjin accounts of registraasje. Dyn gegevens moatte privee, feilich en op dyn apparaat bliuwe. 

Gjin inkelde fan de besteande sport- en fitnessapps foar smartphones docht alles hjirboppe. De measten binne sûnder need kompleks of op ien of oare manier ûntworpen om dyn gegevens te brûken foar de app-bouwer of syn platfoarm. Koe ik it better dwaan?

## De app bouwe

Ik wist wêrom en wat ik woe, dus gie ik de metoade kieze dy't ik it leafst brûke woe om de app te bouwen.

### Native tsjin hybride/web-apps

Foar it measte wurk dat ik doch, brûk ik leaver iepen en frije (as yn libre) webtechnologyen, lykas HTML, JavaScript en CSS - of serversoftware dy't útbrocht is ûnder in frije_softwarelisinsje (https://willem.com/blog/free-software/), lykas GPL. Foar dit bepaalde gebrûksgefal moast ik ekstreem enerzjysunich wêze en djip yntegrearje kinne mei it bestjoeringssysteem fan myn smartphone. De bêste wei dêrfoar op in iPhone is om de software development kit fan Apple folslein te omearmjen: de app native meitsje yn Swift mei SwiftUI en de technyske (https://developer.apple.com/documentation) en ûntwerprjochtlinen (https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/) sa nau mooglik folgje.

### AI-stipe programmearjen

Hoewol ik myn_foarbehâlden_haw (https://willem.com/en/2022-09-11_computer-says-no/), kriget it brûken fan AI foar programmearjen de lêste tiid alle omtinken. Guon beweare sels dat technologyen lykas Copilot of ChatGPT programmeurs oerstallich meitsje sille. Ik wit myn wei yn AI, want ik haw it brûkt om koade_te_generearjen (https://willem.com/en/2023-05-03_using-ai-to-generate-code/), en ik leare_minsken_hoe_se_it_brûke_kinne (https://willem.com/en/2023-10-14_giving-ai-training/), mar ik haw it noch nea brûkt om in *folsleine* iOS app te bouwen. Ik tocht dat dit in perfekte kâns wie om te sjen hoe geskikt AI is foar wat kompleksers as in ienfâldich skriptfragmint. Litte wy ûntdekke hoe oerstallich ik as programmeur bin yn dit moderne AI-tiidrek...

### GPS en Bluetooth Low Energy Sensors

Nei't ik myn Xcode-omjouwing ynsteld hie, gong ik ChatGPT fan OpenAI freegje om my wat koade te jaan om GPS-lokaasjegegevens te lêzen en de nedige Swift-klassen te generearjen om Bluetooth-sensors te finen en dêrmei te ferbinen. Man, wat bin ik dêr yn it sprekwurdlike knynehoal telâne kommen!

![Myn fyts mei Bluetooth-sensors ferbûn oan myn MacBook dêr't Xcode op draait](https://willem.com/global/images/6fb02bfdb938.webp)

It ding mei AI-stipe programmearjen is dat it **JA** wurket; mar allinnich **FOAR IN PART**. It jout dy wurkjende stikken, mar dy passe net perfekt op inoar en wurkje net per se tegearre. De koade dy't it generearret sjen is as echo's fan in geweldich liet hearre; do werkenst dat it op wat liket - mar it is net itselde as de band live muzyk hearre spylje, lit stean sels sjonge!

Ik naam de stikken fan de AI en gong sels de relevante dokumintaasje lêze, dat die bliken folle effektiver te wêzen, om't ik sa echt begripe koe wat it meganisme dwaan moast. De AI holp my te finen wat ik leare moast. It folgjen fan GPS-lokaasjegegevens wie ferrassend maklik mei Apple's_CoreLocation (https://developer.apple.com/documentation/corelocation). De Bluetooth-sensor ferbine litte mei de app die bliken folle dreger te wêzen, om't der in soad aparte stappen by komme:

- **Bluetooth-apparaten ûntdekke**: sykje yn de omjouwing nei alle apparaten dy't beskikber binne en útstjoere

- **Ferbine mei in Bluetooth-apparaat**: in ferbining tusken de app en it apparaat meitsje *en hâlde*

- **Eigenskippen fan Bluetooth-apparaten ûntdekke**: der bestiet gjin ienfâldich Bluetooth-apparaat, do moatst sels de mooglikheden en funksjes fan in apparaat 'ûntdekke'; in protte apparaten stjoere meardere ferskillende sinjalen út, sawol foar sensorgegevens, kontrôlemeganismen as wurkingsparameters lykas it batterijnivo.

- **Op eigenskippen abonnearje**: Úteinlik meldst dy oan op in gegevensstream troch de Bluetooth-radio ôf te stimmen op in bepaalde Bluetooth-eigenskip.

- **Gegevens dekodearje**: Troch de enerzjysunige aard krigest do minimale gegevens yn rauwe bits; do moatst de gegevenspakketten sels dekodearje; it lestige is dat elke sensor, fan hokker fabrikant dan ek, syn eigen manier hat om gegevens te kodearjen.

Nim bygelyks in relatyf 'ienfâldige' sensor lykas in trapfrekwinsjesensor dy't do op de pedaal fan dyn fyts sette, dy kin brûkt wurde om it oantal omwentelingen per minút te bepalen dat do ûnder in fytssesje makkest. Hoe dreech kin dit wêze? Ik tocht dat de offisjele_Bluetooth-spesifikaasje (https://www.bluetooth.com/specifications/specs/running-speed-and-cadence-profile-1-0/) my alle nedige details jaan soe... NET! In ienfâldige trapfrekwinsjesensor is ferrassend kompleks:

- **Kombinearre Bluetooth-profyl foar snelheid en trapfrekwinsje by it fytsen**: elke trapfrekwinsjesensor identifisearret him **altyd** as *sawol* snelheids- *as* trapfrekwinsjesensor, do moatst syn mooglikheden 'ûnderweis' ûntdekke.

- **Unlykmjittige gegevenspakketten**: De ynhâld fan de eigentlike gegevens hinget ôf fan wat de sensor op dat stuit kin (bygelyks dat er wat detektearre hat), do moatst it gegevenspakket bit foar bit ynterpretearje troch te kontrolearjen op mooglike flaggen dy't oanjouwe wat de folgjende gegevensbit foarstelt. 

- **Net-triviale gegevens**: Ferwachtsje gjin dúdlike wearde foar "trapfrekwinsje", de sensor jout dy in kumulatyf oantal omwentelingen **en** in rudimentêre tiidstempel fan de lêst ûntdutsen feroaring; mei dizze wearden moatst do sels de mjitting útrekkenje dy't do mjitte wolst.

De AI joech my wat foarbyldkoade, mar dy die bliken net te wurkjen mei myn sensor. Mei in Bluetooth-debuggingapp, Bluefy (https://apps.apple.com/us/app/bluefy-web-ble-browser/id1492822055), koe ik better begripe hokker gegevens de sensor útstjoerde. Ik fûn in stikje Java-koade op de offisjele_Bluetooth-blog (https://www.bluetooth.com/blog/part-2-the-wheels-on-the-bike-are-bluetooth-smart-bluetooth-smart-bluetooth-smart/) dat my wat oanwizings joech oer hoe't ik gegevens fan de sensors ynterpretearje koe. Ik paste dit stikje koade oan op ferskate sensorprofilen en oersette it nei Swift-koade. Dat levere my in iere wurkjende prototype op.

![Iere prototype fan de app dy't wurket mei in Bluetooth-hertslachsensor en de iere dataset dy't toand wurdt yn in oare app dy't moaie grafiken makket (HealthFit)](https://willem.com/global/images/b60ff287e1ab.webp)

## UI/UX-ûntwerp

Ien fan de wichtichste redenen wêrom't ik de Apple Watch-trainingsapp moai fyn, is hoe't de brûkersinterface (UI) ûntworpen is foar in noflike brûkersûnderfining (UX). De app op it horloazje hat frij grutte knoppen dy't do yndrukst om in opname te starten - *en dat is sa'n bytsje alles*. De app sels hat in pear opsjes, it ûntwerp is eigenwiis mar trochtocht. It is in skerp kontrast mei apparaten lykas Garmin dy't in soad opsjes foar oanpassing bieden. De keunst is om in goed lykwicht te finen tusken fleksibiliteit yn gebrûksgefallen *en* in standertynstelling dy't goed wurket.

![De Apple Watch-trainingsapp toant grutte knoppen om in training te starten - gjin ekstra konfiguraasje nedich](https://willem.com/global/images/f00f6c542cf6.webp)

Mei in montagesysteem lykas QuadLock kinst dyn smartphone stevich oan it stjoer fan dyn fyts befêstigje. Dat betsjut dat de iPhone dyn Garmin as fytskompjûter ferfange kin. Moderne iPhones hawwe in altyd-oan-display dat ynformaasje op in enerzjysunige manier sjen litte kin, as do de software development kit fan Apple brûkst, dy't ferskate optimalisaasjes ynboud hat. Nei in protte, protte (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/), kilometers mei myn Garmin-fytskompjûter, kaam ik út op in oersjoch mei realtime gegevensfjilden foar snelheid, fermogen en hertslach. Wat ik moai fyn oan de fierder ûntwikkele Garmin Edge-apparaten is dat se in grafyk tekenje kinne. Dat lit dy dyn eagen op de dyk hâlde as it der om docht, en op in (wat) letter momint nei histoaryske gegevens sjen.

![Ik brûkte de yndieling fan myn Garmin Edge as ynspiraasje foar de yndieling fan myn app as monteare fytskompjûter](https://willem.com/global/images/84177e0cd3dc.webp)

![Ûntwerpskets dy't de winske yndieling beskriuwt](https://willem.com/global/images/890dceb85ae1.webp)

![De app op myn fyts testen mei in QuadLock-hoes en -houder](https://willem.com/global/images/557c388149d2.webp)

Om de enerzjy-effisjinsje te maksimalisearjen besleat ik de eigen biblioteken fan Apple foar grafiken te brûken: Swift_Charts (https://developer.apple.com/documentation/charts). In probleem dat ik tsjinkaam by it ûntwikkeljen is dat mjittingen fan sensors op ferskillende yntervallen en tiden binnenkomme. Do moatst in soarte fan syngronisaasjemeganisme meitsje om gegevenspunten op mienskiplike tiidstempels te pearjen, om wearden te fergelykjen en oan inoar te relatearjen. Ik ûntwurp dit meganisme ek om UI-fernijingen te syngronisearjen: sa kinne alle grafiken en gegevenspunten yn ien kear ferfarske wurde; optimalisearre foar CPU- en grafyske prestaasje (en dus batterijkrêft). As bonus boude ik stipe yn foar ferskillende tiidsomfangen, sadat de grafiken gegevens fan de lêste minút, 5 minuten, 15 minuten, it lêste oere of de hiele training sjen litte kinne.

![Ferskillende konfiguraasjes fan realtime gegevens](https://willem.com/global/images/b8e692c2cdd3.webp)

De app toant automatysk de beskikbere grafiken op grûn fan de ferbûne sensors, sadat der gjin ferskillende ynstellingen nedich binne as do mear as ien fyts hast. As do op in grafyk tikest, wurdt dy grutter of lytser. As do op it gegevensomfang tikest (bygelyks "lêste 5 minuten"), kinst tusken omfangen wikselje. De app ûnthâldt dyn konfiguraasje en stelt dy automatysk goed yn foar de folgjende training. Om't alle oanrekdoelen en knoppen frij grut binne, wurkje se goed as dyn hannen fol swit sitte of as do handskoenen draachst.

## Yn de bûse: optimalisearje foar gebrûk op de eftergrûn en enerzjyferbrûk

In alternative manier dy't ik my foarstelde om de app te brûken, wie fan út myn bûse, as eftergrûnapp. Dat soe ûnopfallende gegevenssammeling mooglik meitsje, wêrby't do de app starte en dyn tillefoan yn dyn bûse stekst. Ik fyn it in prachtich idee om in 'folsleine dataset' te hawwen fan *al* myn fytstochten en hurdrinrûnten, sûnder dat de app *hieltyd* yn it sintrum fan it omtinken stean hoecht. In protte trainingsrûnen en fytstochten binne net *sa* ynteressant.

![Ik haw wat magy yn myn bûse: de app folget trainingen fan de eftergrûn - ûnder opnames toant er allinnich in widget op it thússkerm](https://willem.com/global/images/615f26f51f55.webp)

Standert beheint it iOS-bestjoeringssysteem fan Apple de mooglikheden fan apps om op de eftergrûn te draaien sterk. Dat maksimalisearret de batterijlibben en de privacy fan de brûker. As do de rjochtlinen fan Apple folgest en de brûker korrekt om de nedige tastimmingen freegest, kinst dyn app ommers perfekt op de eftergrûn litte wurkje. Ik gie de ynspanningen fan Apple om de hiele stack te optimalisearjen echt wurdearje, wêrtroch dyn app enerzjysuniger wurdt. Mei oare wurden docht it bestjoeringssysteem *"bel ús net, wy belje dy"*: it nimt de kontrôle oer *wannear* dyn app syn ding docht - sadat it OS ferskillende taken kin syngronisearje, kombinearje en yn batches ferwurkje op de beskikbere (enerzjysunige) kearnen yn de Apple Silicon-chips.

By ien fan myn testen mei in prototypeferzje fan de app koe ik oer in lange-ôfstânsrit fan 8 oeren op ien iPhone-batterijlading mear as 127 tûzen (!!) gegevenspunten sammelje, mei it skerm *de hiele tiid* oan. As do spilest neffens de regels fan Apple, hast do wier *de krêft* (as men it sa sizze mei). Dizze app ûntwikkelje hat my echt earne brocht, ha!

!["Goin' the extra mile": 8 oeren op myn fyts om it batterijgebrûk te testen (let op: der is noch 23% krêft oer!)](https://willem.com/global/images/11bded661d7a.webp)

## Echte keunstners bringe it út

De wei nei de hel is fol goede foarnimmens, sizze se... Om dy reden meitsje ik myn projekten graach ôf. Foar in app betsjut dat dat ik him publisearre hawwe wol yn de AppStore. De app klear krije foar de kontrôle fan Apple, en him goedkarre litte troch de AppStore-beoardielers, is in ekstra mylpeal. It is wichtich, want it makket dat do neitinkst oer de onboarding (fan nije brûkers) en it fertsjinmodel.

### Onboarding

Ien bysûnder útdaagjende taak by it bouwen fan in app is minsken dy't nij binne yn dyn app te begelieden by it brûken dêrfan. In geweldige brûkersinterface kin helpe, mar sjoen de djippe yntegraasje fan de app mei Apple Health, lokaasjegegevens en Bluetooth-sensors, is der ek noch de needsaak om freonlik om tastimmingen te freegjen.

![Skermôfbyldings fan it onboardingproses fan de app: tastimmingen freegje en nije brûkers begelieden](https://willem.com/global/images/57929e8b6042.webp)

Do moatst it proses sa ûntwerpe dat it net mislearret as minsken bepaalde tastimmingen wegerje. Apple is hjir tige strang yn: minsken hawwe it rjocht om te wegerjen. It is dyn taak om de app te litten wurkjen mei gjin of foar in part tastimmingen. Dat is in ekstra útdaging.

### Fertsjinmodel om de ûntwikkeling te finansjearjen

Hoewol ik it belang fan frije_software (https://willem.com/blog/free-software/), as yn libre, net heech genôch ynskatte kin, kin ik net negearje dat ik in famylje te fieden haw. Mar foaral kin it fine fan minsken dy't sa'n produkt betelje wolle tsjinje as in ekstra befêstiging fan dyn idee. Wês iepen en earlik oer dyn fertsjinmodel en it helpt dy dyn eigen projekt te finansjearjen; ferlit dy net op ynvestearders of risikokapitaal, bootstrap dyn eigen ûntwikkeling!

![In betelmuorre foar myn app ûntwerpe: net myn favorite fraach oan brûkers, mar wol in tige wichtige.](https://willem.com/global/images/a6b82a213937.webp)

Do hoechst net te beteljen om de app út te probearjen. It betellingsskerm ferskynt allinnich as minsken de app echt brûke (en it kin altyd fuortklikt wurde). Wêrom besykje it net sels, do kinst_de_app_hjir_fine (https://apps.apple.com/gb/app/gran-fondo-ride-run/id6502285146).

## Takomst

Yt dyn eigen hûnekost, sizze se - ik sil de app bliuwe ûntwikkeljen troch him sels echt te brûken. Ik ferwachtsje net dat dit projekt in rappe (finansjele) winst wurdt, mar as it foar mysels praktysk nut hat, is de kâns grut dat immen oars it ek nuttich fynt.

![Gjin gewoane debugsesje: Fietselfstedentocht 2024](https://willem.com/global/images/fa7d320e32a3.webp)

Wat ik moai fyn oan dit projekt is dat it my in bytsje muoite kostet om it gaande te hâlden, om't ik graach oan de training bin. Nije útjeften fan dizze app debugge betsjut faak dat ik in hurdrin- of fytsrûntsje meitsje gean moat. **Wa seit der dat software-ûntwikkeling sittend wurk is?!**

## Konklúzje

In soad minsken hawwe 'geweldige ideeën' - mar in pear gean der echt op út om se te realisearjen. Dat ûnderskiedt de makkers fan de rest. Ik meitsje graach dingen, want it proses freget dat do dy echt yn de saak ferdjipest. Do leerst in protte en dochst ûnderfining op dy't oaren net hawwe. Kom op, bou it sels, meitsje it dyn eigen!

---

## Heale marathon

*Oer training, gegevens en gefoel* · 2024-03-24 · https://willem.com/fy/2024-03-24_heale-marathon/

Ôfrûne snein die ik mei oan de Venloop, in heale marathon yn Venlo. Ik foltôge de 21KM yn 2u05, in resultaat dêr't ik tefreden mei bin, want it wie myn alderearste 'offisjele' evenemint sûnt ik mar trije moannen lyn begûn bin mei hurdrinnen. Yn dit berjocht diel ik myn ûnderfinings mei trainen, it lykwicht tusken fitnessgegevens en dy fit fiele.

Earder_dit_jier (https://willem.com/en/2024-01-16_health-and-fitness-data/) begûn ik mei myn training foar it hurdrinnen. Úteinlik hoopje ik letter dit jier in hiele marathon te finishen. Om dat te berikken makke ik de ôfstân by de trainingssesjes stadichoan grutter, te begjinnen mei 5KM op ferskate yntensiteiten om in hâldber tempo te finen. Letter naam ik de trainingsôfstân op nei 10KM en úteinlik nei de ôfstân fan in heale marathon (21KM).

Yn dizze trije moannen folge ik alle mjitbere aspekten sekuer mei in Apple Watch Ultra 2 en WHOOP, oanfolle mei ekstra Wahoo-sensors lykas in hertslachmeter en fermogenspedalen op myn fyts. Ik kombinearre fytsen en hurdrinnen om myn algemiene kondysje te ferbetterjen, mar tagelyk om net te oertrainen. As begjinnende rinner binne myn spieren en gewrichten noch net wend oan de fysike belêsting fan it hurdrinnen. Om ferwûnings te foarkommen makke ik myn hurdrinôfstân stadichoan grutter.

![De Apple Watch Ultra 2 is in moaie lytse trainingsmaat dy't it folgjen fan in protte ferskillende soarten trainingen mooglik makket; lykas fytsen en hurdrinnen](https://willem.com/global/images/f00f6c542cf6.webp)

![As do him faker brûkst, kinst do tsjin dysels konkurrearje mei eardere sesjes - besykje dat persoanlike rekôr te ferbrekken!](https://willem.com/global/images/ed0ecb1b669c.webp)

De Apple Watch Ultra 2 naam al myn trainingen op mei de standert trainingsapp fan Apple, dy't flink better wurden is sûnt_ik_him_foar_it_earst_brûkte (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/). Foar hurdrinnen en fytsen jout er betroubere GPS-gegevens en stipet er Bluetooth-sensors, mei realtime feedback, sawol fisueel as hearber. It holp my te begripen hoe myn lichem reagearret op ferskillen yn tempo, ôfstân en terrein en lit my sels konkurrearje mei eardere prestaasjes, in noflike en motivearjende funksje.

Njonken realtime gegevens brûkte ik WHOOP om de bredere effekten op myn lichem te folgjen, lykas feroaringen yn myn rêsthertslach en HRV. De strain-mjitting fan WHOOP liet de ynfloed fan training sjen en ûnderstreke it belang fan it behearen fan de belêsting om oertraining te foarkommen. It herstel nei yntinse sesjes duorre soms in pear dagen, en de gegevens fan WHOOP lieten dat sjen.

![De trend is dyn freon: mei WHOOP folge ik myn trends, hjir sjochst dat ik de trainingsbelêsting (strain) de lêste 3 moannen foar de Marathon ferhege haw](https://willem.com/global/images/6c004cd36a3f.webp)

Op iOS kinne gegevens sammele wurde yn Apple HealthKit, in lokale, fersleutelde, offline databank dy't allinnich tagonklik is foar apps fan tredden mei dyn tastimming. Ferskillende apps kinne gegevens yn HealthKit skriuwe, wêrtroch it in "single source of truth" wurdt. De HealthFit_app (https://apps.apple.com/nl/app/healthfit/id1202650514) fan Stéphane_Lizeray (https://twitter.com/HealthToFit) docht in fenomenale baan om dyn trainingen oersichtlik te meitsjen en weardefolle ynsjoggen út de rykdom oan gegevens te heljen. It is sa goed en sa goed ûntworpen dat it my net fernuvere soe as Apple him oernimme soe.

![HealthFit is in fantastyske app dy't dy detaillearre ynsjoggen jout yn de trainingen dy't do opnimst mei dyn Apple Watch, WHOOP, Garmin, Wahoo of hokker oare app dan ek dy't HealthKit fan Apple stipet](https://willem.com/global/images/387ba63fb062.webp)

It analysearret dyn trainingen út ferskate apps, ynklusyf Apple Watch, Garmin, WHOOP en Wahoo, en fet se gear yn ien trainingslogboek. Mei iepen en goed dokumintearre_formules (https://fellrnr.com/wiki/Modeling_Human_Performance) berekkenet de app de trainingsbelêsting (akuut, kronysk en foarm). Do kinst de sprekwurdlike naalden bewege sjen as do dyn trainingsbelêsting ferheechst. Ik advisearje dizze app mei klam as do yndividuele trainingsgegevens benutte wolst foar in bredere analyze: 'trends binne dyn freonen'!

![HealthFit brûkt iepen en goed dokumintearre formules om dyn trainingsbelêsting te berekkenjen, en stjoert dy nei in 'sweet spot' om maksimale winst te heljen en it risiko op oertraining te beheinen](https://willem.com/global/images/2daef97d7456.webp)

![It jout dy sels fleurige widgets foar dyn thússkerm - dy't dy oanmoedigje om te gean hurdrinnen of fytsen!](https://willem.com/global/images/047ea6570872.webp)

### In heale marathon rinne

Tarieding is krúsjaal, mar in offisjeel evenemint foltôgje is in oare útdaging. Eveneminten steane fêst, en do moatst op dy dei op dyn hichtepunt wêze. Profesjonele atleten neame dit 'tapering': dêrfoar soargje dat do yn topfoarm bist foar it evenemint. De dagen foar it evenemint moatte bestean út lichtere training, mei ekstra omtinken foar sliep, fiedingspatroan en hydrataasje.

Ik die mei oan de Venloop (http://venloop.nl), in pleatslik evenemint yn Venlo (https://duckduckgo.com/?q=venlo) dat grutte mannichten lûkt. It is opwindend as taskôgers dy mei dyn namme oanmoedigje, dat jout dyn moreel echt in boost. Ik fûn it prachtich; it is as in "lokkich middel" dy't dy yntins enerzjy jout.

![Klear, ree, GO! Meidwaan oan de Venloop - ik bin net de iennige!](https://willem.com/global/images/e028bc105d89.webp)

Doe barde der wat ûngewoans: oan it begjin regele ik myn tempo mei de gegevens fan myn horloazje, mar healwei wie ik der wis genôch fan om op myn ynstinkt te fertrouwen. Ik fielde dat ik myn tempo feilich ferheegje koe, en sa in better lykwicht fûn tusken snelheid en úthâlding. Ik begûn myn rûntsje te 'fielen' yn stee fan it allinnich te mjitten.

Dat gefoel wie fenomenaal! De synergy tusken lichem en geast wie ferljochtsjend, en no ferlang ik nei mear fan dat.

![De heale marathon foltôge: sjoch dy laits, do sjochst suver positive enerzjy nei in tige noflike rin!](https://willem.com/global/images/0fd3638d7e58.webp)

Foar de kommende perioade haw ik besletten myn oanpak op basis fan gegevens werom te skroeven. Ik bliuw trainen, mar rjochtsje my mear op myn gefoel. Myn doel is om myn tempo te ferheegjen en tagelyk de wille te behâlden dy't hurdrinnen my jout. Ik rin foar myn eigen plezier, en ik tink net dat ik dêrfoar in útwreide dataset nedich haw. Rinst do foar *dysels* of foar *dyn gegevens*?

## Konklúzje

De earste moannen fan myn "hurdrinkarriêre" hawwe my in lange wei brocht. No is it goede momint om de sprekwurdlike stipewieltsjes derôf te heljen. Litte wy ûntdekke wêr't dit my hinne bringt!

![Ooooohhhh... Ik haw in moaie medalje!](https://willem.com/global/images/299249fa5ea3.webp)

---

## Nee, dat bou ik net!

*Better tinke, better wurkje* · 2024-03-05 · https://willem.com/fy/2024-03-05_nee-dat-bou-ik-net/

As do in betûfte ûntwikkelder bist (as yn: do hast yn it ferline echt dingen makke), werkenst dit senario miskien: minsken dy't kontakt mei dy sykje en freegje om wat spesifyks te bouwen. "Kinsto X foar my bouwe?" In kollega yn it fak drong my ienris oan om faker nee te sizzen: wês grutsk op de dingen dy't do net docht! Ik lis it út yn dit berjocht.

## Winsken en dreamen

“As ik minsken frege hie wat se woene, soene se sein hawwe: flugger hynders”, is in pakkend sitaat dat faak taskreaun wurdt oan Henry Ford, de bekende autofabrikant. Dochs yllustrearret it in essinsjele gedachte dêr't in geweldige bouwer him mei dwaande hâlde moat: is it foarstelde of frege ding echt wat ik meitsje moat?

“Minsken witte net wat se wolle oant do it har sjen litst”, sei Steve Jobs, bouwend op Ford's idee fan flugger hynders, en foege ta: “Ús taak is om dingen te lêzen dy't noch net op de side steane”. It is in prinsipe dat, tink ik, dejingen dy't allinnich winsken ferfolje ûnderskiedt fan dejingen dy't dreamen meitsje.

Dus as immen my as ûnderdiel fan in fersyk in 'oplossing' presintearret, bin ik op myn hoede. Ik freegje my ôf. Ik tink oer wat it probleem is. Binne der oare manieren om dit probleem oan te pakken? Wêrom is de foarstelde oplossing de bêste manier om it te dwaan? Bliuw hongerich (ferkenne mear fan de kontekst), bliuw dwaas (lit dyn besteande kennis dyn konklúzjes net bepale).

## Tinzen kultivearje

Do moatst útfine wat it bêste foar dy wurket, mar ik leun swier op it opskriuwen fan dingen en it sketsen fan sawol kontekst as mooglike oplossingen. Ik meitsje wat ik 'kontekstrike briefings' neam, dy't faker op in deiboek lykje as op in definityf plan: it is in libbend dokumint dat ik sjoch as de grûn dêr't ik myn ideeën op kultivearje. Ik haw spesifike digitale notysjeboekjes, ien per projekt of kontekst, dy't tagelyk tsjinje as in soarte 'swap_file' (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Memory_paging) om in projekt te parkearjen of wer op te pakken. Ik_brûk_reMarkable (https://willem.com/en/2021-05-31_using-the-remarkable-paper-tablet/) dêrfoar, mar ik tink dat elke_tablet (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) of in papieren_notysjeboek (https://duckduckgo.com/?q=moleskine&iax=images&ia=images) ek wurkje koe. It helpt om in plak te hawwen om gedachten te bewarjen, want guon hawwe tiid nedich om rykdom te winnen, as wyn of whisky.

![Gedachten op doek (2022): foarbyld fan fêstlein ideeën, yn it Nederlânsk, mei UI-sketsen, koadefragminten, fragen, aksjes en besluten om bepaalde funksjes net te dwaan](https://willem.com/global/images/6116a7c75483.webp)

![Ik skriuw dingen op](https://willem.com/global/images/deacf0b3ce73.webp)

## Romte en tiid

Romte en tiid hawwe om te tinken is mooglik noch wichtiger as gedachten bewarje en kultivearje. Geweldige ideeën binne fragyl; lawaai en opinys of druk fan bûten kinne se deadzje. Dit ynsjoch klinkt troch by ferskate keunstners, lykas Pablo Picasso: "Sûnder grutte iensumens is gjin serieus wurk mooglik," of Bob Dylan: "Om kreatyf te wêzen moatst do ûnsosjaal en stiif wêze." Henrik_Karlsson_beskriuwt_dizze_aforismen (https://www.henrikkarlsson.xyz/p/good-ideas) as in tastân fan geast dêr't de miening fan oaren de makkers net hindert en dêr't se in ferhege gefoelichheid berikke foar de larvale ideeën en fage fragen dy't yn har opkomme.

Ik pak dit sawol fysyk as mentaal oan. Ik hâld dêrfan om betiid wekker te wurden, om 4:55 oere moarns, foardat immen my ûnderbrekke kin. Ik slút mysels graach op yn ús souder, myn priveekantoar, of sûnt koart yn_firtuele_realiteit_mei_Vision_Pro (https://willem.com/en/2024-02-16_vision-pro/). Ik besykje amper of net op sosjale media te wêzen, ik mij spontane tillefoan- en fideogesprekken en nim allinnich passyf diel oan chat-apps. Ik beskôgje myn smartphone as in needsaaklik kwea mei in strikt_selektyf_belied_foar_notifikaasjes (https://willem.com/en/2021-02-22_the-value-of-notifications/). Yn stee fan it nijs te folgjen of einleas te skrollen troch algoritmysk gefoede ynhâldsfeeds, haw ik leaver stadige media, lykas boeken of in artikel of blogberjocht dat minsken my oanrekommandearre hawwe. Ik hâld in lêslist by mei dingen dy't ik letter besjen sil. Mar foaral kultivearje_ik_ferfeling (https://willem.com/en/2016-10-01_harvesting-boredom-to-let-creativity-flourish/): soms is neat dwaan de rapste wei nei geweldige resultaten. Alternativen foar myn kantoar en souder binne myn fyts en hurdrinskuon.

![It antwurd leit dêr bûten: fytse, hurdrinne en kuierje!](https://willem.com/global/images/e4d877f5df3e.webp)

## Konklúzje

Hoewol it **net** dwaan fan wat frege wurdt ûnfreonlik lykje kin, bewiist do oaren úteinlik in tsjinst troch echt om de resultaten te jaan, yn stee fan 'dwaande te wêzen' mei grillige spesifikaasjes, oerflakkige mieningen of ferdichte deadlines. Do en dyn klant fertsjinje it: gean de ekstra kilometer en lever wat bêters ôf.

---

## Vision Pro

*Spatial Computing ferkenne* · 2024-02-16 · https://willem.com/fy/2024-02-16_vision-pro/

Op dit stuit sjoch ik út oer in mar by Mount Hood, wylst ik dit skriuw. Ik hear fûgels yn 'e fierte en ik sjoch de mar kalm foar my, mei subtile weagjes en wat mist yn 'e fierte. Mar it is nep, want ik sit op ús boppeste ferdjipping, in amper ynrjochte keamer fol spullen fan in famyljehûs mei twa jonge bern. Ik brûk de Vision Pro fan Apple om te ûndersykjen wat Spatial Computing wurde kin. Ik bin ferbjustere; lit my it útlizze yn dit berjocht.

![Dit berjocht skriuwe by Mount Hood...](https://willem.com/global/images/3c133f5765e0.webp)

![... net! Gewoan ús souder fol "famyljespullen"](https://willem.com/global/images/794e066e15d5.webp)

## Apple Vision Pro

Stel dy in set prima koptillefoans foar om muzyk mei te harkjen, dy't dy privee tagong jouwe ta audio fan hege kwaliteit. De Apple Vision Pro is sa, mar dan foar dyn eagen yn plak fan dyn earen. Do set him op as in bril, en binnenyn sjochst do in digitale wrâld dy't opgiet yn dyn werklikheid. Do kinst kieze om de echte bûtenwrâld ta te litten of út te filterjen, krekt lykas aktive lûdsdemping dat docht by audio.

![Apple Vision Pro, as in goede koptillefoan foar dyn eagen](https://willem.com/global/images/e315e5abab7f.webp)

Mei tige avansearre chips, sensors en kamera's is de Apple Vision Pro yn steat om firtuele objekten yn dyn echte wrâld te projektearjen en se op in fêst plak te setten, dêr't se bliuwe sa lang as do se dêr hawwe wolst. Do kinst dingen dwaan lykas in film sjen op in gigantysk bioskoopskerm of dysels ûnderdompelje yn de foto's fan dyn famylje. Of do brûkst de Vision Pro foar it wurk, lykas ik dat doch, mei in finster dêr't ik myn tekst yn typ, krekt oan de wâl fan de mar by Mount Hood.

Oare websites en blogs hawwe hiel djipgeande besprekkingen pleatst oer de Apple Vision Pro, oer de hardware en de foar- en neidielen derfan. Ik advisearje dy om dy te lêzen, want ik wol net werhelje wat oaren al skreaun of sein hawwe. Guon resinsjes dy't dyn tiid wurdich binne:

- Casey_Neistat_-_The_thing_no_one_will_say_about_Apple_Vision_Pro (https://www.youtube.com/watch?v=UvkgmyfMPks)

- Nilay_Patel_-_Apple_Vision_Pro_review:_magic,_until_it's_not (https://www.theverge.com/24054862/apple-vision-pro-review-vr-ar-headset-features-price)

- Om_Malik_-_My_4_magic_moments_with_Vision_Pro (https://om.co/2024/01/31/my-4-magic-moments-with-vision-pro/#more-922524)

![Hello World - in soarte fan selfie](https://willem.com/global/images/6e022db9f2ea.webp)

## Spatial Computing

Mear as dizze earste generaasje hardware ynteressearret my wat Apple de wrâld sjen lit mei syn VisionOS-software. It is net samar in moai draachbere projektor; it is ynteraktyf! Kamera's oan de binnenkant folgje de posysje fan dyn iris, dus wêr't do krekt nei sjochst. Dy ynformaasje wurdt brûkt om ynteraksje mei de digitale wrâld mooglik te meitsjen troch gewoan nei dingen te sjen. In subtile tik mei dyn fingers wurdt registrearre troch in oare set kamera's, dy't tegearre naadleas in ûnderfining meitsje wêrmei't do "sjochst en tikst", lykas do oars "wiist en klikst" of "oanrekkest en feechst" soest dwaan.

Dit basismodel foar ynteraksje is hiel goed útwurke; nei in pear minuten fielt it folslein natuerlik oan, en ik freegje my sûnt dy tiid ôf wêrom't myn iPhone of iPad net op deselde manier reagearret. It is klassike Apple-magy, want al it swiere wurk wurdt dien sûnder dat ik der in soad (as ien) wriuwing fan hawwe. It wurket gewoan.

![Bluetooth-toetseboerd en trackpad keppele oan de Vision Pro](https://willem.com/global/images/20cf7bbed74f.webp)

Om wat wurk dien te krijen haw ik in standert Bluetooth-toetseboerd en trackpad oan de Vision Pro keppele, sadat ik blyn typearje kin; it fielt allegearre hiel natuerlik oan. De Vision Pro hat gjin kompjûter nedich; hy is de kompjûter! Hy hat tige krêftige Apple_Silicon_chips (https://willem.com/en/2020-12-15_why-apple-silicon-is-a-big-deal/), en in soad ynboude opslach (myn hat 1 TB).

![Do sjochst hjir in folslein kapabel kompjûtersysteem - en in kopke kofje](https://willem.com/global/images/de973dd40cb5.webp)

As do myn blog lêst, wytst do dat ik_gek_bin_op_tablets (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/), want dy binne draachber en dochs tige krêftich. De Vision Pro is miskien wer in nije stap foarút: hy is tige draachber en biedt dochs in hiele firtuele wrâld foar dyn eagen! It is as koe ik in massale opstelling mei meardere monitors meinimme; it is te gek!

![Net sa gek: skerm, toetseboerd, trackpad (let op it sweevjende stik UI boppe it hardware-toetseboerd)](https://willem.com/global/images/1b0236562f2e.webp)

![Sa'n wurkopstelling mei meardere monitors regelje is maklik](https://willem.com/global/images/8d3e17f984d8.webp)

![It is dreech fêst te lizzen op in 2D-foto, mar foar dyn eagen sit der echte djipte yn de opstelling, as binne dy twa skermen der echt](https://willem.com/global/images/31bad7182ebf.webp)

![Do kinst om se hinne sjen, tichter by komme of se ferpleatse troch se troch dyn keamer te slepen](https://willem.com/global/images/731070e35388.webp)

![De projeksjes sjogge der sa natuerlik út dat myn brein echt oertsjûge is dat it dingen oanrekke kin.](https://willem.com/global/images/9060b900da67.webp)

It mingen fan de digitale en de echte wrâld is hiel tagonklik; do bliuwst bewust fan wat der om dy hinne bart. Ik fyn dat moai, want do fielst dy dan in bytsje minder "ynsletten yn de kompjûter". It wurket foar guon workflows, lykas wat e-mails stjoere, wat opsykje of belje. De ûnderfining wurdt in bytsje oars as do dy ûnderdompelest yn ien fan de firtuele omjouwingen fan de Vision Pro.

Guon minsken neame it "deep_work" (https://calnewport.com), it soarte wurk dêr't do serieuze konsintraasje foar nedich hast. Ik fyn de Vision Pro benammen krêftich om mysels yn de flow te krijen dy't nedich is foar it swiere wurk. Ik kin my ûnderdompelje mei kontekst (ôfbyldings, logs, koade, mockups) en alle fisuele rommel fan de echte wrâld útfilterje.

![Dizze finsters steane foar ferskillende werjeften fan in bepaald stik wurk - se binne grut, it hege finster yn it midden is sawat 3 meter heech!](https://willem.com/global/images/46bae72a88f8.webp)

![It 'lytste' finster fan hjirboppe is eins tige grut; om de skaal te fergelykjen haw ik it firtuele moanneoerflak fuortdien, sadat do it finster neist de skuontsjes fan myn lytse dochter sjochst.](https://willem.com/global/images/81b870070acb.webp)

Stel dy in set finsters foar dy't sa grut binne dat do letterlik tusken har yn stean kinst. Sa hâld ik fan myn krêftichste Vision Pro-opstellingen. Do wurdst hast ien mei dyn kontekst, serieus. Do kinst in omjouwing meitsje wêrtroch't do echt ferbûn bist mei wat do dochst. Ik hâld derfan om om de finsters hinne te rinnen, nei wat koade of server-útfier te sjen en der in gefoel by te krijen dat it "in grutte, wurkjende masine" is. Op in manier fielt it as stean yn in grutte masinekeamer. It is echt oars as elke gewoane buroblêdûnderfining.

![Wer is it hiel dreech om op in 2D-foto fêst te lizzen, mar om dyn digitale kontekst hinne rinne kinne is gewoan geweldich!](https://willem.com/global/images/5a4f6973e68e.webp)

![Dizze finsters binne echt grut en jouwe in gefoel fan grutheid, as in soarte stânbyld](https://willem.com/global/images/2c2238114716.webp)

![As do yn in firtuele omjouwing bist, warskôget de Vision Pro dy as do risiko rinst earne tsjin oan te rinnen, wat in echt gefaar wêze kin as do it hûs mei bern diele, ha!](https://willem.com/global/images/59e46e3dc962.webp)

## Konklúzje

Ik sil de Vision Pro bliuwe ferkenne, der fan leare en der mei eksperimintearje, mar no al bin ik ûnder de yndruk fan de romtlike grutheid fan it digitaal sjen fan de tredde dimensje. It fielt like natuerlik as doe't it touchscreen fan de earste iPhone my laitsje liet elke kear as ik de "slide to unlock"-slider feegde. Der is hjir in soad te ûntsluten; kom en doch mei op dizze nije grins!

![Oer gefaren sprutsen... kofje drinke mei de Vision Pro is in echte útdaging - ha!](https://willem.com/global/images/978ddd83c8cf.webp)

---

## Sûnens- en fitnessgegevens

*Is mear better?* · 2024-01-16 · https://willem.com/fy/2024-01-16_sunens-en-fitnessgegevens/

Sûnt it begjin fan dit nije jier train ik hurder as de moannen dêrfoar. Ik haw wat doelen steld en bin begûn mei in trainingsskema mei hurdrinnen, fytsen en swimmen. Wylst ik troch de groeiende berch trainingsgegevens blêdzje, freegje ik my ôf: betsjut mear gegevens echt bettere fitnessresultaten??

## Dyn prestaasje fiele

De saak mei trainen is dat do dyn eigen gefoel better en better werkenst en begrypst as it ienris in gewoante wurden is. Ik fyts_al_in_pear_jier (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) en ik kin myn_hjoeddeiske_hertslach_ynskatte (https://willem.com/en/2023-05-31_impact-of-training/) hiel krekt, binnen in pear slaggen, itselde jildt foar snelheid en yntinsiteit lykas mjitten troch myn_wattmeter (https://willem.com/en/2019-08-28_riding-with-a-power-meter-on-your-bike/). Ik soe sizze dat gegevens foar my hast gjin geheimen mear hawwe as it om fytsen giet.

## Hurdrinnen leare

Mar ik bin nij yn it hurdrinnen en it sammeljen fan wat mjittingen lykas ôfstân, tiid en hertslach lit my myn úthâldingsfermogen, tempo en foarútgong ynskatte. Mar, miskien as echo fan myn fytsûnderfining, fernaam ik dat ik myn eigen prestaasje werken as ik nei in skoftke yn "de flow" kom. Wichtiger noch, de echte pine dy't ik fiel wurdt troch gjin digitale tracker mjitten, se komt fan myn ûntrainde knibbels en de ferbûne spieren: dit kin ik **allinnich** fiele (en ik kin der better nei harkje, om in blessuere te foarkommen!). Sûnens- en fitnessgegevens bringe my dus mar "sa fier" as it om hurdrinnen giet.

![Ik, learend om te rinnen, fêstlein troch in befeiligingskamera](https://willem.com/global/images/bf1b92151db9.webp)

## Makro- tsjinoer mikrogegevens

Earlik sein moat ik tajaan dat ik net wit wêr't it sweet spot leit as it om sûnens- en fitnessgegevens giet. Myn WHOOP (https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/) band hâldt passyf de gruttere trends yn de gaten en hat sûnt ik myn yntinsivere training begûn bin in ferbettering fan myn rêstende hertslach en HRV opmurken. Ik fyn de wat mear holistyske oanpak moai, dy't rjochte is op makro yn plak fan mikro: do sjochst dyn foarútgong op in bredere horizon. Mar ek dy liket mar in diel fan it hiele byld fan myn better fiele te fangen.

## Wat betsjut "better fiele"?

As do tinkst oan sûnens en lok, ûnthâld dan dat ark lykas psychologyske skalen en biometryske mjittingen wol ynsjoch jaan kinne, mar faak tekoartsjitte om it hiele spektrum fan dyn persoanlike ûnderfining te fangen. De meast autentike barometer fan dyn wolwêzen en lok is dyn eigen selsbewustwêzen.

Harkje nei de sinjalen fan dyn lichem en de refleksjes fan dyn geast. Fielst do dy fol enerzjy of útput? Tefreden of rêstleas? Dizze ynterne sinjalen binne ûnskatber. Meitsje der in gewoante fan om dysels geregeld te kontrolearjen, miskien troch mindfulness of in deiboek, om dyn eigen wolwêzen djip te begripe en te wurdearjen. Dizze op dysels ôfstimde oanpak respektearret net allinne de unike aard fan dyn ûnderfiningen, mar jout dy ek de macht om oanpassingen te meitsjen dy't echt oanslaan by dyn persoanlike behoeften en ambysjes.

![Wat moaie, detaillearre gegevens - mar wat betsjutte se?](https://willem.com/global/images/3b50c735fbfc.webp)

## Konklúzje

Ik tink dat it nei alle gedachten oankomt op persoanlike foarkar en dyn eigen doelen. As do in profesjonele sporter bist dy't in wedstriid winne wol of in (persoanlik) rekôr brekke, dan is it logysk om detaillearre gegevens te sammeljen om noch in pear bits minsklike prestaasje los te meitsjen. Op it lêst giet it foar my om ferbûn wêze mei myn lichem yn plak fan fêstbûn wêze oan in databank.

### Lit it my witte!

Ik hear graach fan dy oer dyn "fitnessfilosofy". Hoe fynst do lykwicht tusken gegevens en yntuysje? Hâldst do ien of oare gegevens by? As dat sa is, wêrom? Stjoer my in mail fia mail@willem.com en/of stjoer my asjebleaft dyn links,_tinzen,_ideeën_en_grafiken (https://willem.com/upload/). Ik bin fan doel dêr in ferfolch op te skriuwen mei dyn feedback!

---

## Backup-rotaasjeskema

*Rotearje dyn backups mei 'rsync-backup-rotator'* · 2023-12-15 · https://willem.com/fy/2023-12-15_backup-rotaasjeskema/

Yn it digitale tiidrek fan hjoed is it beskermjen fan dyn gegevens essinsjeel. Gewoan in kopy fan dyn bestannen meitsje is miskien net genôch, want dy kinne beskeadige reitsje, oerskreaun wurde of troch ransomware blokkearre wurde. Meardere, yn de tiid rotearre (en leafst offsite) backups binne in sterkere ferdigening. Ik haw in nij ark makke, rsync-backup-rotator, om dy hjirby te helpen.

## Backup-rotaasjeskema

Backuprotaasje is in strategy út it gegevensbehear dêr't meardere backupkopyen op ferskillende ynterfallen makke en bewarre wurde, yn plak fan te fertrouwen op ien inkele backupkopy. Dizze metoade is benammen nuttich, om't se ferskate risiko's fan gegevensferlies ferminderet. As bygelyks ien backupkopy beskeadige wurdt, oerskreaun wurdt of kompromittearre wurdt (bygelyks troch ransomware), kinne alle gegevens sûnt de lêste backup ferlern gean. Troch backups te rotearjen meitsje do meardere herstelpunten, wêrtroch't do gegevens weromsette kinst fan ferskillende mominten. Dizze oanpak jout in wiidweidiger feiligensnet, want se beskermet tsjin sawol koartlyn ferlerne gegevens as problemen op langere termyn.

![Rotearjende backup dy't gegevensherstel fan meardere mominten yn de tiid mooglik makket - tiidreizgje foar gegevens!](https://willem.com/global/images/6d3f20d882d7.webp)

It ark **`rsync-backup-rotator`** omearmet dit idee fan backuprotaasje. It automatisearret it meitsjen en behearen fan dizze rotearre backups. Konkreet brûkt it ark in sintrale 'current'-map mei de nijste backupgegevens. Op grûn fan ynstellingen dy't de brûker bepaalt, rotearret it dizze gegevens nei ferskillende mappen. Foar deistige backups makket en bewarret it kopyen yn submappen dy't neamd binne nei elke wykdei, binnen in 'week'-map. Dat betsjut dat der in aparte backup is foar elke dei, lykas 'Monday', 'Tuesday', ensafuorthinne. Foar moanlikse backups makket it op de earste dei fan elke moanne in snapshot yn in byhearrende moanne-submap binnen in 'month'-map, lykas 'January', 'February', ensfh. Dit systeem soarget derfoar dat brûkers in rige backups mei tiidstempel hawwe, wat fleksibiliteit en feiligens jout by it weromsetten fan har gegevens.

## Wêrom rsync?

Rsync is in ark dat backups sawol effisjint as effektyf makket. It wurket troch allinnich de dielen fan bestannen te aktualisearjen dy't feroare binne sûnt de lêste backup, yn plak fan alles opnij te kopiearjen. Dizze oanpak ferminderet de hoemannichte oerbrochte gegevens flink, wat hurde skiven en SSD's spaart en de kosten foar cloudopslach ferleget, want minder gegevensferoaringen betsjutte minder I/O-operaasjes. Rsync soarget yn feite derfoar dat backups rap binne en net folle systeemresources freegje, wêrtroch't it in tûke kar is foar geregelde gegevensbackup en rotaasje.

Rsync (https://rsync.samba.org) is in standert, net-kommersjeel ark dat ynboud is yn in protte bestjoeringssystemen lykas GNU/Linux, BSD-farianten en macOS, wêrtroch't it maklik tagonklik is sûnder ekstra ynstallaasjes of oankeapen. Miljoenen minsken oer de hiele wrâld fertrouwe derop; syn sterke en effisjinte mooglikheden foar gegevensbackup hawwe it ta in betrouber en breed brûkt yndustrystandert makke.

## Backups meitsje mei Rsync

Om ien kopy te meitsjen mei rsync kinst do it kommando **`rsync -arvz SOURCE TARGET`** brûke. Yn in earder berjocht haw ik útlein hoe't do rsync foar backups brûke kinst, dat fynst do hjir: How_to_Use_Rsync_to_Make_Backups (https://willem.com/en/2020-10-30_how-to-use-rsync-to-make-backups/). It is wichtich om soarchfâldich te besluten wat do backuppe wolst: in ienfâldige dokuminten-map of in hiele ynstallaasje. It ark **`rsync-backup-rotator`**, sa't yn dit berjocht beskreaun, giet derfan út dat do in wurkjend kopiearmeganisme hast. Dat meganisme moat in bywurke kopy fan dyn bestannen hâlde yn in map mei de namme "current", op in paad dat it ark berikke kin, sadat effisjinte rotaasje mooglik is.

## It ark: rsync-backup-rotator

Lykas by myn horloazjes, hjir (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/) en hjir (https://willem.com/en/2022-12-22_rolex-datejust-36/), hâld ik fan ark dat tiidleas, selsferklearjend, ienfâldich en tawijd oan syn taak is. De **rsync-backup-rotator** is makke út deselde ûntwerpsfilosofy.

It ark is in bash-skript dat sûnder frjemde ôfhinklikheden of oerstallige ballast draait op hast alle GNU/Linux-, BSD- en macOS-systemen. Ja, do kinst it wierskynlik ek op Windows oan it wurk krije mei de WSL. It is ûntwurpen om syn wurk no en yn de takomst te dwaan, sûnder ûnderhâld of ferplichte fernijings.

Do kinst it ark hjir downloade: https://source.willem.com/rsync-backup-rotator/ Dêr fynst do ek ynstruksjes (https://source.willem.com/rsync-backup-rotator/README.txt) en in changelog (https://source.willem.com/rsync-backup-rotator/CHANGELOG.txt). It ark wurdt ferspraat as frije software ûnder de GPLv3 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.en.html)-lisinsje, bedoeld om dyn frijheid te garandearjen om alle ferzjes fan dit ark te brûken, te dielen en te feroarjen.

### Ynstallaasje

- Download it skript fan https://source.willem.com/rsync-backup-rotator/

- Meitsje it skript útfierber: **`chmod +x rsync-backup-rotator.sh`**

### Gebrûk

Om rsync-backup-rotator te brûken, fier it skript út mei de fereaske arguminten: **./rsync-backup-rotator.sh <parent_directory> [options]**

#### Opsjes:

- -w: Backups foar elke wykdei ynskeakelje.

- -m: Backups foar de earste dei fan elke moanne ynskeakelje.

- --delete: De opsje --delete yn rsync opnimme om bestannen yn de bestimming te wiskjen dy't net mear yn de boarne steane.

- --help: Helpynformaasje toane.

#### Foarbylden:

- In wykdeibackup útfiere: **`./rsync-backup-rotator.sh /path/to/parent -w`**

- Sawol wykdei- as moanlikse backups útfiere, mei it wiskjen fan fuortsmiten bestannen: **`./rsync-backup-rotator.sh /path/to/parent -w -m --delete`**

## Konklúzje

Yn de takomst bin ik fan doel mear ark en applikaasjes frij te jaan as frije software ûnder de GPLv3-lisinsje. Hoewol it in lyts begjin is, is it myn beskieden besykjen om wat werom te jaan oan de wrâld. Bliuw feilich, hâld dyn backups op oarder!

![It ark 'rsync-backup-rotator' v1.0, beskikber as frije software ûnder de GPLv3-lisinsje](https://willem.com/global/images/4404a897ea44.webp)

---

## Apple Watch as tillefoan

*Ferfang dyn smartphone troch in smartwatch* · 2023-11-10 · https://willem.com/fy/2023-11-10_apple-watch-as-tillefoan/

Stel dy in wike foar sûnder dyn smartphone, allinnich ferfongen troch de slanke ienfâld fan in smartwatch. Dizze wike die ik dat: ik liet myn smartphone efter en lei it roer oan in Apple Watch oer. In soad minsken priizgje dit as in befrijende ûntsnapping oan ús oandachtsykjende digitale maten, mar docht it echt wat de hype belooft? Gean mei my op dizze nijsgjirrige reis, dêr't technology en minimalisme inoar moetsje, en ûntdek oft minder echt mear wêze kin.

## Apple Watch Ultra mei Cellular

Foar dit eksperimint keas ik de Apple Watch Ultra 2 mei mobile netwurkferbining (cellular). Dêrmei kin er sels wurkje, los fan de iPhone, en mei syn eigen antennes kommunisearje.

Yn ferliking mei in protte oare horloazjes, ynklusyf klassike modellen lykas de Rolex_DateJust_36MM (https://willem.com/en/2022-12-22_rolex-datejust-36/), is de Apple Watch Ultra grut. Mar foar syn doel past dat, want de gruttere maat soarget foar in gruttere batterij en mear skermromte. Mear as elke oare smartwatch is dizze Apple_Watch_in_moderne_tool_watch (https://willem.com/en/2018-11-02_is-the-apple-watch-the-modern-tool-watch/) neffens my, mei in doel boud en fol technology.

![De Apple Watch Ultra 2 fergelike mei in Rolex DateJust 36MM](https://willem.com/global/images/452c8776d438.webp)

![De Apple Watch Ultra is in mei presyzje makke stik moderne technology - wat do ek fan smartwatches fynst, men moat de muoite fan miniaturisaasje wurdearje dy't yn dizze wearable kompjûter om de pols stutsen is](https://willem.com/global/images/c2115bae1ebb.webp)

## Spesjaal cellular-abonnemint: ien wurde mei dyn tillefoan

Do moatst by dyn mobile netwurkoperator de krekte details neigean, mar yn it algemien fereaskje de cellular-farianten fan Apple Watch in ekstra abonnemint. By it Nederlânske Vodafone-netwurk is dat "OneNumber (https://www.vodafone.nl/abonnement/onenumber)", in passende namme foar wat dizze tsjinst yn essinsje docht: twa apparaten (dyn smartphone en dyn smartwatch) tagelyk mei itselde tillefoannûmer litte wurkje. It is sa ienfâldich as elk belletsje op beide apparaten (los fan inoar) oannimme kinne.

![Ferbûn fiele... Apple Watch Ultra 2 mei Vodafone NL](https://willem.com/global/images/11ee0e74b75e.webp)

## Sûnder tillefoan gean

Troch de jierren hinne haw ik yngeand_eksperimintearre_mei_smartwatches (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/), mar de measten fan harren easken dat ik binnen Bluetooth-berik fan myn smartphone bleau; dat betsjutte dat ik twa apparaten meinimme moast om it te meitsjen. Dizze kear wie ik benammen ynteressearre yn it ferskynsel dat oaren beskriuwe as in befrijend gefoel dat do krijst as do dyn smartphone thús litst.

Do soest dizze_klassike_resinsje_fan_de_earste_Apple_Watch_mei_LTE-stipe (https://www.hodinkee.com/articles/apple-watch-series-3-edition-review) lêze moatte, fan Benjamin Clymer fan Hodinkee, in goed oansjoen horloazjeblog. Yn syn 'wike op de pols' stelt Ben dat do mei gewoan in horloazje en ien inkele (!) AirPod as every day carry (EDC) in lange wei komst.

![Tillefoanleaze EDC mei in Apple Watch en in AirPod (fan Benjamin Clymer, Hodinkee)](https://willem.com/global/images/f08ba5fabdd0.webp)

## Online wêze moatte

Foar my is de smartphone essinsjeel, want it is myn wichtichste poarte nei de online wrâld dêr't ik it_measte_fan_myn_jild_fertsjinje (https://willem.com/blog/work/). Foar myn wurk wikselje ik tusken steaten fan maklik en djip wurk, dêr't it lêste in nivo fan konsintraasje (https://willem.com/en/2018-12-06_do-amazing-things-with-a-focused-mind/) freget dat maklik fersteurd wurdt troch in ferbûn apparaat lykas in moderne smartphone.

Hoewol it wûnders dwaan soe foar myn konsintraasje, wol ik myn smartphone net hielendal útsette. Neist myn ferantwurdlikheden mei cloud-ynfrastruktuer (https://willem.com/en/self-hosting-running-your-own-infrastructure-on-linux/) bin ik de heit_fan_twa_jonge_bern (https://willem.com/en/fatherhood-the-personal-thread-behind-the-technology/) en do wytst nea krekt wannear't "de wrâld my nedich hat". Ek al realisearje ik my dat it mar "in gefoel" is, jout it ferbrekken fan alle kontakt *hielendal* my hast daliks eangst. Earder haw ik besocht in ienfâldige_dumbphone (https://willem.com/en/2016-10-01_harvesting-boredom-to-let-creativity-flourish/) te brûken dy't allinnich belje of ienfâldige sms'en stjoere koe.

![Ûntwurpen om dy in better lykwicht te bieden tusken ferbûn wêze en fersteurd wurde, de mobile tillefoan Punkt MP01 yn myn eksperimint mei in "dumbphone" om kreativiteit te stimulearjen](https://willem.com/global/images/28d360d04130.webp)

In beheinde dumbphone wurket min of mear, mar do komst tekoart as do wol moderne ferbining nedich hast, bygelyks foar it reparearjen_fan_cloud-spullen (https://willem.com/en/self-hosting-running-your-own-infrastructure-on-linux/) of by it nimmen en stjoeren fan in foto. Dus yn plak fan myn smartphone te deadzjen, haw ik my in soad muoite jûn om him sa yn te stellen dat er hiel_selektyf_mar_guon_notifikaasjes_leveret (https://willem.com/en/2021-02-22_the-value-of-notifications/), en dêr bliuw ik oan ôfstimmen. Ik fiel dat der romte is foar fierdere ferbettering en dêrom eksperimintearje ik graach mei ferskillende apparaten, lykas de reMarkable (https://willem.com/en/2021-05-31_using-the-remarkable-paper-tablet/), om myn prestaasje by djip wurk te ferbetterjen; mei as doel in krêftich lykwicht te finen tusken ferbining en iensumens.

## It eksperimint en myn ûnderfining

Dus, nei't ik alles ynsteld hie, lei ik myn smartphone yn in tas en gong ik mei allinnich myn Apple Watch myn gong. Yn myn deistige dwaan en litte beheinde ik de skermtiid fan de smartphone ta in absolút minimum. Yn myn eksperimint hie ik dagen as heit en wat wurkdagen mei ek wat reizgjen. Gewoan in normale mingeling fan "Willem_Life (https://willem.com/blog/lifestyle/)".

Yn en om it hûs fûn ik de Apple Watch benammen sterk, want er makket elke gewoante dea dy't do dy oanwend hast om (automatysk) de tillefoan op te pakken om te sjen oft der wat "nijs is". Do wytst wol, de gewoante om te kontrolearjen allinnich om te kontrolearjen. As do him net mear binnen berik hast, merkst do hoe fêst dizze "refleks" sit. Sûnder dat ik yn it digitale ryk dûkte, fielde ik my folle mear yn it "hjir en no". Dat makket ferskil!

Soms kaam der in notifikaasje binnen dy't daliks aksje easke. Ik hie bygelyks ien mislearjende webtsjinst dy't in uptime_alarm (https://willem.com/en/2021-02-02_realtime-service-uptime-monitoring/) útlosse. Sokke útfal komt komselden foar, mar ik fûn it hiel moai dat ik sûnder fertraging op de hichte brocht waard fan dit probleem. Nei it ûntfangen fan de notifikaasje rûn ik nei myn iPad en gong ik op in hiel bewuste manier oan de slach om it probleem op te lossen. Dat is noch in effekt fan de Apple Watch as primêr apparaat: do brûkst dyn oare apparaten mei mear wilskrêft - do giest mei in spesifyk doel oan de slach yn plak fan wat rûn te sjen. Ek dat fyn ik prachtich.

By it wurk jout de Apple Watch my net sa folle ekstra, it is gewoan noch in skerm as ik al omjûn bin troch oare skermen. Ik tink dat it moai is as er dy warskôget foar in kommend kalinderevenemint of wat op dyn taaklist, mar foar my feroaret it de wize wêrop't ik wurkje net sa hiel folle. As ik wurkje bin ik al goed ferbûn troch de aard_fan_myn_wurk (https://willem.com/blog/work/). Mar fansels kin de ynfloed fan de Apple Watch op dyn wurk oars wêze. Miskien fynst do dit gekke eksperimint wol moai dat ik earder die: programmearjen_op_Apple_Watch (https://willem.com/en/2017-02-16_programming-on-apple-watch/).

Mei twa nijsgjirrige bern wurd ik faak bombardearre mei "de fragen fan it libben", wêrfan ik in protte beäntwurdzje kin, mar guon freegje om wat trivia op te sykjen. Ik tocht dat dit it plak is dêr't Siri op de Apple Watch echt skittert. Yn plak fan nei dyn tillefoan te gripen om wat op te sykjen kinst do Siri gewoan in fraach stelle. De trúk is hjir te witten hoe't do Siri freegje (of 'prompte') moatst om de goede resultaten te krijen. Doe't myn soan my frege nei de grutste fulkaan fan it sinnestelsel, wist ik dat dy op Mars wie, mar myn kennis hie gjin sappige details. *"Hey Siri, look on wikipedia for the volcano on Mars"* jout dy binnen sekonden resultaten, en besparret dy in reis troch it wûnderlân fan sykmasjinereklame. Machtich guod, as do in pear fan dizze prompts ienris ûnthâlden hast.

Kreativiteit ûntstiet as ik yn in konsintrearre tastân bin, faak as ik allinnich oerbleaun bin mei myn tinzen. Ik wit nea krekt wannear en wêr't nije ideeën my treffe. Soms gean ik sitten en brûk myn reMarkable_papiertablet (https://willem.com/en/2021-05-31_using-the-remarkable-paper-tablet/) om myn tinzen te kultivearjen en fêst te lizzen. Mar der binne mominten dat ik him net by de hân haw, bygelyks as ik in rin_troch_it_plattelân (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) meitsje. Ik ûntduts dat de lûdsrecorder in geweldige, wriuwingsleaze en natuerlike manier is om myn tinzen fêst te lizzen. De Apple Watch docht in geweldige baan mei it útfilterjen fan (omjouwingen)lûd út de opnames. Ik fûn dat it werom harkjen nei dizze opnames in hiel weardefolle manier is om te reflektearjen en deiboek by te hâlden, want der sit safolle detail yn de toan fan de stim neist de eigentlike wurden.

![Memo's opnimme op de Apple Watch is ferrassend effektyf foar it fêstlizzen fan kreative ideeën - naadleas syngronisearre mei dyn oare apparaten om letter nei te sjen - wêr't do ek bist](https://willem.com/global/images/fed5373512d7.webp)

## Brutsen perfeksje

As it wurket, belibbe ik magy, mar ik fûn dat de ûnderfining no en dan útinoar foel. De Watch freget in eigen behear, neist dyn smartphone. Hy kin in soad fan de ynstellingen fan de iPhone spegelje, mar net alles.

Ik wie ferrast en op in ergerlike manier fersteurd doe't er op myn pols begûn te sûzjen om my te warskôgjen foar blootstelling oan lûd yn de omjouwing - wylst ik op myn_racefyts (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/) troch in sterke tsjinwyn fytste. Of as er dy fertelt dat do oerein komme moatst... wylst do yn in auto sitst. Of dy "tips" jout oer hoe't do it horloazje brûke kinst - as do him gewoan út 'e wei hawwe wolst. Of it tal fersiken, per app, om tastimming om lokaasjetsjinsten te brûken. Super ergerlik en oerstallich, benammen as do apps al bepaalde tastimming op dyn tillefoan jûn hast (wa wol der no **net** tastean dat de GPS brûkt wurdt yn de Maps-app?)

Mar in djipper probleem dat ik belibbe is dat de Apple Watch gjin trochgeande ûnderfining is. Do moatst him fan dyn pols helje as de batterij leech is. Oars as in smartphone dy't do kinst bliuwe brûke wylst er oplaadt, ferliest de Apple Watch de ferbining en hâldt er op mei wurkjen op de lader. Hy sil dy gjin ynkommende belletsjes of (wichtige) notifikaasjes melde. Om't de Apple Watch geregeld opladen wurde moat, betsjut dat dat do dyn smartphone *noch altyd* hast alle dagen brûke moatst.

Dat ûndergraaft it doel fan in tillefoanleaze ûnderfining wat, want it gedoch tusken ferskillende apparaten freget ek wat mentale muoite. Do moatst foarút plannen (bygelyks "haw ik genôch batterij foar de nacht of net?"). Ik koe gjin natuerlike routine fine om de dingen draaiende te hâlden.

Ik wit dat guon minsken de Apple Watch nachts opladen, as har tillefoan op it nachtkastke leit. Mar dat betsjut dat do de stille wekker of it notifikaasjesysteem fan de Watch net brûke kinst - krêftige funksjes as do dyn bêd mei in partner diele. (Of ien fan de oare mooglikheden fan de Watch om dyn sliepgewoanten by te hâlden, wat dat oanbelanget.).

Oare minsken sette de Apple Watch oan de lader wylst se moarns ûnder de dûs steane. Mei 30 oant 60 minuten rap opladen kinst do de batterij folje oant 80%. Miskien bin ik te rap of te effisjint foar it horloazje, mar myn moarnsrutine duorret mar 15 minuten, mei allinnich in kâlde_dûs (https://willem.com/en/2018-12-06_do-amazing-things-with-a-focused-mind/) en in kopke kofje.

Ik haw ek besocht twa horloazjes fan Apple te brûken, dy't ik wikselje tusken myn pols en de lader. Dat makket de "horloazjetiid om de pols" maksimaal, mar it is bespotlik oerstallich en freget noch mear apparaten, jild, abonneminten en behear. It giet yn tsjin myn wurdearring fan minder_is_mear (https://willem.com/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/). Dit late my ta de konklúzje dat miskien de bêste smartwatch gjin smartwatch is.

![Ried ris wat better is as twa smartwatches? ... gjin inkele!](https://willem.com/global/images/d3d623908ed5.webp)

## Konklúzje

Hoe't wy mei technology omgean is yn prinsipe noch altyd in minsklik beslút, do bepaalst wat do dochst, wat wilskrêft en dissipline freget. Myn eksperimint mei sûnder tillefoan gean wie in konfrontaasje dat alles wat ik nedich hie *minder* en net *mear* technology wie om te kommen wêr't ik echt wêze wol: yn it hjir en no!

---

## En... der is ljocht!

*Dynamo-ferljochting ynstallearje op myn racefyts* · 2023-11-01 · https://willem.com/fy/2023-11-01_en-der-is-ljocht/

De tsjustere dagen binne wer oan 'e gong op it noardlik healrûn, en dus ek de needsaak fan goed ljocht op dyn fyts. Hoewol ljochten op batterijen it wurk dwaan kinne, moatst do se opladen hâlde. Ik woe in ferljochtingssysteem op myn racefyts dat gewoan wurket. Lês mei foar wat ljocht yn it tsjuster!!

Sûnt myn ferhuzing nei it plattelân_fan_Limburg (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) sit ik faker yn hiel tsjuster, want in protte plattelânswegen hawwe gjin strjitferljochting. Mei twa jonge bern moat ik wat kreatyf wêze oer *wannear* ik útgean foar in training; bygelyks as se op bêd lizze. Dat betsjut dat goede fytsljochten gjin lúkse binne, mar essinsjeel foar de wize wêrop't ik myn fyts brûk.

![Wolkom oan de tsjustere (plattelâns)kant... dêr't strjitljochten in seldsume ferskining binne](https://willem.com/global/images/d6659618e0c5.webp)

Neist myn Garmin Edge-fytskompjûter haw ik de Garmin Varia-ljochten, sawol in foarljocht (UT800) as in efterljocht mei radar (RTL515). Dat binne saneamde smart-ljochten, dy't har bundel en yntinsiteit oanpasse op it omjouwingsljocht en dyn snelheid. Dyn Garmin-fytskompjûter regelet dat fia in triedleaze ferbining. It measte fan 'e tiid wurket dat goed, mar net *altyd*... en dan kin it in gedoch wêze om it hiele systeem te resetten (bygelyks beide ljochten en de fytskompjûter opnij starte) en/of de ferskillende triedleaze ferbiningen te kontrolearjen. Soms mislearret it *smart* gewoan en sitst do fêst mei koppige knipperljochten as do ommers in fêste, heldere bundel hawwe wolst. In oare (serieuze) beheining is dat de helderste bundel - dy't do nedich hast yn hiel tsjuster - safolle batterijkrêft brûkt dat er mar 1,5 oere mei (ûnder goede omstannichheden!). *Ik wol gewoan dat myn ljochten wurkje - gjin gedoch of batterijbehear, asjebleaft!*

![Garmin Varia-ljochten op batterijen - prachtich as se wurkje - mar net mear myn ding](https://willem.com/global/images/f1f2957a71e3.webp)

Freonen fan de blog sille witte dat ik in minimalistyske_racefyts_fan_Schindelhauer (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/) haw, in tawijd fytsbouwer út Berlyn. De oanpaste Siegfried Road dy't ik brûk hat gjin dynamo, dus myn oarspronklike kar foar ljochten op batterijen. Om dat te feroarjen haw ik op ien of oare wize in tsjil mei dynamo nedich, elektryske kabels en goede ljochten dy't op dynamo rinne.

De meast effisjinte en ûnderhâldsfrije dynamo's binne naafdynamo's dy't op/yn de as fan dyn tsjil sitte. Dyn tsjil hat wat mear rolwjerstân, mar dêrfoar krijst do in fêste en ûneinige oanfier fan elektryske enerzjy werom. De Dútske SON makket geweldige fytsdynamo's (https://nabendynamo.de/en/products/hub-dynamos/for-standard-forks/), se hearre wier ta de bêsten as it giet om enerzjy-útfier, duorsumens en it algemiene ûntwerp. Alles makke yn Dútslân (https://nabendynamo.de/en/about/production/).

![Foto's út de SON-fabryk yn Tübingen, Dútslân - se meitsje it serieus op de goeie wize](https://willem.com/global/images/c58528d13a2d.webp)

Ik frege de fytsfabryk fan Schindelhauer oft se my in tsjil mei dynamo leverje koene foar myn Schindelhauer Siegfried Road. Guon fan har oare fytsen hawwe ferljochting mei dynamo, dus ik tocht dat ik kâns makke. Spitigernôch koene se my gjin passend tsjil leverje, mar se wiene absolút ree om my te helpen. Se boaden my in oarspronklike felling oan dy't se op foarried hâlden hiene om't er net oan har kwaliteitsnormen foldie: der sieten wat lytse krassen op. Neist de felling joegen se my de spesifikaasjes fan it krekte dynamomodel dat it bêste op myn racefyts wurkje soe: ik hie in SON28-dynamo mei 32 spaakgatten nedich.

No hie ik allinnich noch in feardige tsjilmakker nedich dy't it oanpaste racefytstsjil mei de SON-naafdynamo meitsje koe. Hoewol ik hast alles sels dwaan kin, freget it meitsjen fan in perfekt lykwichtich en spand tsjil om fakmanskip dat myn kapasiteiten te boppen giet. Dus gong ik werom nei myn âlde wenplak Uithoorn, dêr't ik de pleatslike fytswinkel, Ruud_van_der_Schaft (https://www.facebook.com/people/Van-der-schaft-tweewielers/100057147262528/), koe. Ik die myn gekke plan út 'e doeken en hy stimde gelokkich yn om te helpen as ik him alle nedige ûnderdielen levere.

![Van der Schaft tweewielers yn Uithoorn](https://willem.com/global/images/dfb7947e2ca2.webp)

![Myn op maat makke racefytstsjil ophelje yn Uithoorn](https://willem.com/global/images/6df6b4f7b0ca.webp)

Mei it nij makke tsjil mei dynamo moast ik útfine hokker ljochten ik brûke woe en hoe't ik dy oan de naafdynamo keppelje soe. Ik haw hiel goede ûnderfining mei de Supernova (https://supernova-lights.com/en) fytsljochten op myn fyts_foar_nei_it_wurk (https://willem.com/en/2019-11-26_supernova-e3-pro-2-dynamo-powered-headlight/). Se binne in typysk foarbyld fan wat der bart as do Dútsers technology ûntwerpe en ûntwikkelje litst: se geane *hielendal* foar de hiele 100 prosint. Har nijste model, de M99 DY PRO, hat in matrix fan 11 LED's en nije stjoerelektroanika dy't in grutljochtfunksje mooglik makket. It produsearret ljochtwearden oant 1.000 lumen en 200 lux. Sjoch, dat neam ik ljocht! HA! Ik hâld hjir echt fan.

![De Supernova M99 DY PRO is in LED-foarljocht mei dynamo en grutljochtfunksje, goedkard neffens de Dútske ferkearsregels](https://willem.com/global/images/7fe1438b5515.webp)

![De grutljochtfunksje is beskikber fanôf 20KM/h en ljochtet de wei folle fierder foarút op (as it ferkear it tastiet)](https://willem.com/global/images/73b5970e1445.webp)

Foar efteren keas ik de Supernova_E3_Tail_Light_2 (https://supernova-lights.com/en/products/e3-tail-light-2-6v)), dy't goed gearwurket mei it Supernova-foarljocht. Beide Supernova-ljochten hawwe kondensatoren dy't de ljochten oan hâlde, ek as do stopst mei de fyts dy't op dynamo rint, wat de sichtberens fergruttet as do ûnderweis stopje moatst (bygelyks by it ferkearsljocht).

![Supernova E3 Tail Light 2](https://willem.com/global/images/de7766815889.webp)

## Ynstallaasje

It ynstallearjen fan dynamo-ferljochting op in racefyts freget miskien wat neitinke, knutselje en kreativiteit. Myn fyts is makke fan aluminium en guon dielen hiene al gatten dy't ik brûke koe om de elektryske kabels troch te lieden. Mar eardat ik permanente oanpassingen die, haw ik myn ljochten op in 'rap en smoarch' wize keppele om te sjen oft alle ûnderdielen goed gearwurken.

![De ljochten mei dynamo testen mei wat rap keppele losse triedden - it wurket!](https://willem.com/global/images/5664c3d08a10.webp)

Om ferskate redenen, ynklusyf duorsumens en uterlik, woe ik de elektryske kabels safolle mooglik ferbergje. Gelokkich hie myn foarfoarke gatten dêr't ik de haadkabels fan de naafdynamo troch lieden koe.

![Mei in pinset slagge it my úteinlik de tried troch de lytse gatten yn myn foarfoarke te lieden](https://willem.com/global/images/a949cea168b3.webp)

![Brûk in tinne laach tape om de yndividuele kearnen tydlik te ferbinen - dat makket it lieden fan de kabel makliker](https://willem.com/global/images/9b7048146285.webp)

De haadútdaging op myn fyts wie de kabel troch it frame te krijen. Dat easke it boarjen fan in lyts gat yn ien fan de buizen. Ik bin tige ûngenegen om gatten yn myn fyts te boarjen, mar ik tocht (nei oare fytsen te oardieljen dy't hjir gatten hawwe) dat it de strukturele yntegriteit fan myn frame net skea sil.

![De tried nei it efterljocht giet yn in nij boarre gat yn myn fytsframe - mei krekt genôch kabel oer foar it draaien fan myn stjoer](https://willem.com/global/images/c332265ab587.webp)

Myn fyts hat aerodynamysk foarme buizen, se binne net perfekt rûn, wat wat fertikale romte litten hat by it trapaslager dy't ik genôch achte foar in elektryske kabel om troch te gean. Úteinlik moast ik myn trapaslager, trapearmen en pedalen fuortsmite om by de gatten yn it frame te kommen.

![Doe't it trapaslager der út wie, koe ik de gatten yn it fytsframe sjen.](https://willem.com/global/images/7055cbfd8a66.webp)

Eardat ik de eigentlike (tinnere) kabels lei, brûkte ik in dikkere en stevigere koperen kabel as liedtried. It is folle makliker om in stevige kabel te 'stjoeren'.

![As do goed sjochst, kinst do in stik koperen kabel yn it gat sjen](https://willem.com/global/images/2595fd299535.webp)

![Hoera! Ik haw him der troch lutsen!](https://willem.com/global/images/681a778de11a.webp)

Letter brûkte ik dizze stevige kabel om de eigentlike kabel troch te lûken. It freget geduld en muoite, mar úteinlik kinst it wurkje krije. Ik haw de eigentlike tried tydlik oan de liedtried soldearre om it lûken wat makliker te meitsjen. Ik brûkte in klem om in stevige ferbining tusken beide kabels te meitsjen.

![De eigentlike kabels tydlik oan in koperen liedkabel soldearje om it lûken troch it fytsframe mooglik te meitsjen](https://willem.com/global/images/bfe2ac93489b.webp)

De efterlampe hat in kabel dy't ik troch myn sadelpen lei; er giet troch in lyts gat dat krekt ûnder myn sadel sit. Dy kabel rint hielendal nei ûnderen nei it trapaslager, dêr't er de oare kabel fan de foarkant fan myn fyts moetet.

![It efterljocht op myn sadelpen monteare mei de kabel dy't yn de sadelpen giet](https://willem.com/global/images/b15664144a4d.webp)

Úteinlik koe ik alle triedden ferbine, de yndividuele kearnen byinoar soldearje **en** krimpkous derom hinne sette. Ik haw wat ekstra kabellingte yn de sadelpen litten mei twa klemferbiningen, sadat ik it fuortsmite kin as it nedich is.

![De yndividuele kearnen byinoar soldearje en krimpkous derom hinne](https://willem.com/global/images/03c162fe268b.webp)

![De resultearjende ferbining mei krimpkous is sawol funksjoneel as bestindich](https://willem.com/global/images/7656b2eecaca.webp)

Nei't ik alles wer byinoar set hie, is it resultaat geweldich. Beide ljochten wurkje goed en ik bin tige tefreden mei hoe't it útpakt is. Ik krige wat opmerkingen dat it hast liket as wie dit fabryksynstallaasje - dat nim ik as kompliminten!

![Beide ljochten wurkje - it resultaat](https://willem.com/global/images/7bcd4eefe2c3.webp)

![It foarljocht is op myn remklauw monteare - om myn stjoer frij te hâlden foar takomstige bikepacking-aventoeren](https://willem.com/global/images/7178959ab906.webp)

![De bundel is geweldich - it wurket gewoan, echt goed!](https://willem.com/global/images/92d4e9b4b638.webp)

## Konklúzje

En der wie ljocht! WOW! It naam wat tiid en muoite (..) mar it wie it wurdich. De dynamo-ljochten nimme it gedoch mei triedleaze ljochten op batterijen fuort en ferfange se troch in bestindige oplossing dy't op 'e lange termyn folle minder omtinken freget. It wurket gewoan!

![De opwurdearre fyts in rûntsje nimme by de eardere Nederlânske loftmachtbasis Soesterberg](https://willem.com/global/images/417d2fa23471.webp)

---

## AI-training jaan

*Minsken leare oer de superkrêften fan GPT* · 2023-10-14 · https://willem.com/fy/2023-10-14_ai-training-jaan/

Juster hie ik it genot om in trainingssesje te jaan oer de tapassing fan avansearre AI-techniken, lykas de grutte taalmodellen (GPT) fan OpenAI, foar in team fan minsken mei ferskillende eftergrûnen, opliedingsnivo's en disiplines. De resultaten ferrasten my!

Ik kaam in oere te betiid oan - net mei de trein (fanwegen in steuring), mar mei de auto - in tafal dat al gau gelokkich bliek te wêzen. Dat joech my de kâns om foarôf rêstich de sfear op te snuven en ûnferwachte, mar noflike petearen te hawwen oer ûnder oaren racewagens en sûnensgegevens.

Wy dûkten yn de wrâld fan sûnensgegevens en de wichtige rol dy't grutte gegevensmodellen spylje yn de sûnenssoarch en persoanlike coaching. Ik die se kennis meitsje mei WHOOP (https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/), in 24/7 sûnens- en fitnesssensor, en wiisde derop dat syn rykdom oan gegevens no tagonklik is fia OpenAI (https://openai.com), wat coachingadvys op maat mooglik makket dat ôfstimd is op dyn fysike kondysje en persoanlike doelen.

![De nije yntegraasje fan WHOOP mei OpenAI makket it in persoanlike coach, dy't dy advys op maat jout oer training, sûnens en fit fiele](https://willem.com/global/images/d2b9090d8a35.webp)

De trainingssesje sels wie in spannende mingeling fan demonstraasjes, dy't sjen lieten hoe't men sawol betsjuttingfolle as grappige ferhalen út tekst meitsje kin. Wy ferkenden hoe't men ynhâld ôfstimme kin op bepaalde doelgroepen - of dat no bern, tieners of sels senioren binne dy't gek binne op snelheid. Wy bepraten hoe't men OpenAI brûke kin om strategyen te betinken, lykas in kampanje foar sosjale media of in ferkeappraat, fol mei oanpaste gegevens en details dy't relevant binne foar in potensjele klant.

Ik beklamme it krúsjale idee dat dyn unike oanrekking altyd sichtber wêze moat yn de útkomsten. Dit is gjin iensidige "tekstgenerator"; it liket mear op in útwikseling mei in soarte fan digitale assistint oan wa't do ideeën presintearrest en fan wa't do saakkundige antwurden krijst. Ik die ek oare ark sjen, lykas de iA_Writer_app (https://ia.net/writer), dy't mei syn minimalistyske ynterface ôfliedingen flink fermindert - wêrtroch't it in perfekt ark is foar kreativiteit.

Wy sloegen ôf mei in plan fan fiif aksjes, dat de dielnimmers praktysk ark en tagonklike ynstruksjes joech om nei de training echt ta te passen.

## Wat foar dy?

Ferkenne de transformearjende krêft fan AI mei in unike, praktyske trainingssesje dy't fier fan in standert lêzing ôfstiet. Ik bring in dynamyske, ynteraktive oanpak fan ferhalen fertelle dy't dielnimmers belutsen en ynvestearre hâldt. Dit is wêrom myn AI-training in ûnskatbere ynvestearring is foar dyn organisaasje:

- **Direkte ynfloed**: Belibje daliks tastbere foardielen as dyn team praktyske AI-ynsichten opdocht dy't fanôf de earste dei tapasber binne.

- **Ynhâld op maat**: Elke sesje wurdt sekuer opsteld om oan te sluten by de spesifike behoeften en ambysjes fan dyn organisaasje.

- **Praktyske oanpak**: Boppe teoryen jou ik dielnimmers útfierbere strategyen en ark foar de echte útdagings.

Myn sesjes binne net allinnich ynformatyf; se binne boeiend en sa opset dat se de oandacht fan begjin oant ein fêsthâlde. Ree om dyn team yn de AI-oandreaune takomst te lansearjen? Nim kontakt mei my op fia mail@willem.com foar in foarstel op maat, oan te passen per tal dielnimmers en lokaasje fan it evenemint. Lit ús tegearre it potinsjeel fan dyn organisaasje ûntsluten!

![Ferkenne tegearre de krêft fan AI troch my út te nûgjen foar in praktyske trainingssesje - ik doch it graach!](https://willem.com/global/images/00ff3e9402ee.webp)

## Konklúzje

It jaan fan dizze trainingen is tige beleanjend. Mei eigen eagen de ynfloed sjen fan dizze bysûnder krêftige nije technologyske foarútgong op minsken en in organisaasje - letterlik oan tafel - wie neat minder as spannend. De feedback dy't ik krij op alles wat ik útlein haw, jout my enoarm folle enerzjy en fiedt myn winsk om it wurd oer AI noch fierder te fersprieden. Is dit wat dyn organisaasje goed brûke kin? Nim dan asjebleaft kontakt op!

---

## Hoi, frjemdling

*Mei frjemden prate* · 2023-10-13 · https://willem.com/fy/2023-10-13_hoi-frjemdling/

Wylst ik genoat fan myn farske wok-lunch yn Amsterdam, foel my wat frjemds op: oare minsken dy't kamen om wat te iten negearren de persoan dy't by de toanbank stie en bestelden leaver fia in digitale kiosk. It gekke hjirfan? Se steane krekt in pear sintimeter fan inoar ôf!

Se steane eins sa ticht by inoar dat de meiwurker mei op it display sjocht om al in foarsprong te nimmen op it kiezen fan de goede grienten - alles sûnder dat der in wurd sein wurdt. No, ik begryp it: moderne technology lit ús effisjinter wêze, mar ik tink dat ik tsjûge bin fan wat djippers: wy prate net mear graach mei inoar.

Miskien sjoch ik dizze dingen om't ik it boek "The_Power_of_Strangers:_The_Benefits_of_Connecting_in_a_Suspicious_World" (https://duckduckgo.com/?q=The+Power+of+Strangers%3A+The+Benefits+of+Connecting+in+a+Suspicious+World) fan Joe Keohane lês. Yn syn boek besprekt de skriuwer syn eigen eksperiminten mei praten mei tafallige frjemden, fersterke mei ûndersyk en histoaryske literatuer oer de oarsprong fan de minskheid, gastfrijens, en de suvere needsaak om mei oaren ferbûn te wêzen om te oerlibjen.

Tink der efkes oer nei. Wannear hast do de lêste kear immen groete dy't do net koest? Wannear bist do spontaan yn petear rekke? Wierskynlik wytst do it net iens mear! Meastal wiest do of de oare persoan "dwaande" mei oare dingen (lykas oan it spyljen mei in smartphone).

As minskesoarte binne wy kommen wêr't wy hjoed binne om't ús foarâlden gearwurken. Do hoechst net op jacht nei iten, wol? Wy binne evoluearre fan stammen nei gruttere mienskippen dêr't it moetsjen fan frjemden de kâns joech om tagong te krijen ta iten en oare boarnen. Ûnbekende minsken waarden behannele as gasten en krigen dêrom royale gastfrijens oanbean.

No, mei de opkomst fan digitale technologyen, kin men net oars as fiele dat der wat op it spul stiet, in ûnskatbere priis fan moderne effisjinsje: ús fermogen om mei frjemden te praten.

Wy keapje online, scanne ús boadskippen by de selsscankassa, bestelle in taksy fia in app, en sitte efter ús skermen yn it kafee of de kofjebar. Kontakt mei tafallige frjemden wurdt hieltyd seldsumer. Dochs hat in ienfâldich petear mei immen dy't do net kenst ferrassende foardielen.

Sels in koart en ienfâldich petear kin dy goed fiele litte. Do leerst miskien wat ûnferwachts, en sûnder twivel hat it de krêft om dyn begryp fan oaren te ferrykjen. Lykas de skriuwer fan it boek oer it moetsjen fan frjemden, gong ik op paad om sels te sjen oft dit echt wier wie.

De ôfrûne wiken haw ik petearen fierd mei tafallige minsken: op it treinstasjon, yn de supermerk, op strjitte en yn de stêd. Ik begjin altyd foarsichtich, gewoan ien groetsje of in 'maklike opmerking' meitsje oer dingen as it waar of wat like ûnskuldichs. As do ienris in reaksje krijst, kinst do maklik 'fiele' oft de persoan iepen stiet foar fierder petear. In iepen fraach, lykas "wêr giest hinne?" (op in treinstasjon), jout faak geweldige resultaten. Ik haw meardere petearen hân dêr't minsken mear fertelden as allinnich har bestimming, faak mei detaillearre redenen foar har reis. In goede harker wêze soarget derfoar dat it petear fansels streamt.

It is echt noflik. Ik haw in protte ûnferwachte dingen leard, lykas it libben yn Suriname, hoe't de rol fan treinkonduktuers de ôfrûne jierren feroare is, hoe't de fulkanen op Iislân binne, en de tinzen fan in beliedsmakker oer de ynfloed fan AI op it begryp dat minsken fan de wrâld hawwe.

## Konklúzje

Ik leau echt dat mear minsken ferbining sykje moatte mei oaren troch gewoan op in analoge en natuerlike wize te praten. It kin in better begryp fan inoar befoarderje en tsjinnet as in krêftich tsjingif tsjin de tanimmende polarisaasje fan ús moderne wrâld.

![In sône sûnder laptops yn in kafee yn Amsterdam - ik freegje my ôf wannear ik de earste sône sûnder smartphones tsjinkomme...](https://willem.com/global/images/435657f06239.webp)

---

## Itselde, oars

*Wêr't do bist makket út* · 2023-08-23 · https://willem.com/fy/2023-08-23_itselde-oars/

It is mear as in heal jier lyn dat ik fan de stêd nei it plattelân ferhuze. Ik reizgje geregeld tusken dy plakken foar wurk en frije tiid. As fytsentûsjast haw ik op beide plakken in fyts stean, en dat hat my wat grappichs ûntdekke litten.

Ferline novimber bin ik nei it_plattelân_fan_Limburg (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) ferhuze, nei't ik in protte jierren by Amsterdam wenne hie. Ik bin noch altyd oan it wennen oan myn nije omjouwing, en ik gean as in ûntdekkingsreizger op_myn_fyts_op_paad (https://willem.com/en/2023-04-20_tips-for-long-distance-cycling/), eksperimintearjend mei ferskillende rûtes. Elke bocht yn de wei hat de potinsje om te ferrassen, in hiel oare ûnderfining as de iensidigens fan in deistige_rit_nei_it_wurk (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/)!

![De Garmin Edge 1030 brûke om te navigearjen en te ferkennen - wa soe tocht hawwe dat ik ticht by Limburg in "Amstel" tsjinkomme soe?](https://willem.com/global/images/6fa4cc572ca6.webp)

Ik haw noch altyd in fyts op myn kantoar yn Amsterdam, en soms gean ik in rûntsje. Soms is in azem frisse lucht alles wat nedich is om in lestich wurkprobleem te kreakjen. Ik hâld der fan. Op beide plakken genietsje ik fan it fytsen troch de natuer, want it helpt my tinke. Wetter liket noch better te wurkjen om myn geast te stimulearjen. Dêrtroch rinne in protte fan myn leafste fytsrûtes lâns rivieren, beken of marrekanten.

Faak beskreaun as in wolkom ûntkommen oan de drokke stêd, biedt de rûte "Ronde_Hoep (https://www.nederlandfietsland.nl/fietsroute/rondehoep-fietsroute/)" by Amsterdam fytsers in ûnderdompeljende ûnderfining yn de natuer. Do kinst genietsje fan panoramyske útsichten as do lâns de bochten fan de rivieren de Amstel en de Waver slingerest.

![Natuer yn Amsterdam: Ronde Hoep](https://willem.com/global/images/c49b37977398.webp)

Wiidstrekt en tin befolke, fielt de "Peel (https://en.wikipedia.org/wiki/Peel,_Netherlands)" yn Limburg foar my as in ûnferkend lân op himsels. Hoewol de histoaryske winning fan turf as brânstof syn spoaren neilitten hat, hat de natuer it lân no weromwûn. Grutte stikken binne ûnoantaaste, en guon gebieten hawwe sels de status fan Nasjonaal_Park (https://en.wikipedia.org/wiki/De_Groote_Peel_National_Park) krigen.

![Natuer yn Limburg: De Peel](https://willem.com/global/images/efe974414a8b.webp)

Sjoch de ferskillen mar! Fan de wei (of it ûntbrekken dêrfan), oant de strjitljochten, de bewegwizering en de gebouwen. Beide plakken wurde as "natuer" beskôge, en dochs kin it kontrast amper grutter wêze.

![Stedsbewenners wurde ferwenne mei har moaie fytspaden - yn 'e wylde natuer wachtet dy in modderige rit!](https://willem.com/global/images/efd19da09579.webp)

## Konklúzje

Deselde aktiviteit belibje yn ferskillende omjouwingen makket dy bewust hoe't betsjutting ferskille kin ôfhinklik fan dyn lokaasje. Wêr't do bist makket bûtengewoan folle út. In protte minsken ferlitte har habitat nea. It makket dy tinke: hoefolle fan de problemen fan de wrâld komme fan it ûntbrekken fan ferskillen yn betsjutting fan begripen dy't wy foar fanselssprekkend nimme?

---

## Ynfloed fan training

*De trendgegevens fan WHOOP analysearje* · 2023-05-31 · https://willem.com/fy/2023-05-31_ynfloed-fan-training/

Dizze moandei haw ik 235KM op myn fixed gear-fyts ôflein by de Fietselfstedentocht 2023. It wie in moaie rit mei moai waar en geunstige wynomstannichheden. Dochs naam ik de útdaging serieus en haw ik my taret mei in goede training. Yn dit berjocht sjoch ik nei de trendgegevens fan myn WHOOP yn de tarieding op de Elfstedentocht.

## Fietselfstedentocht

By dit evenemint fan ien dei fytse sa'n 16.000 minsken troch de Nederlânske provinsje Fryslân. It doel is om stempels te sammeljen yn ferskillende doarpen en stêden. By de finish wurdt dyn stempelkaart kontrolearre en as alles yn oarder is, krijst do in tige begearlik "Elfstedenkruisje". Dizze medaille wurdt op dyn namme registrearre. Der is spesjale omtinken foar minsken dy't "De Tocht" meardere kearen folbrocht hawwe, guon mear as 60 kear!

It is in noflik evenemint, mar it iepen (en faak winderige) plattelân fan Fryslân kin as úthâldingsrit tige útdaagjend wêze. It evenemint fan ferline jier wie slopend: mar 9.661 minsken kamen oan de finish (fan de 16.000 dy't mochten starte). Ik wie ien fan har en de oantinkens oan ferline jier stimulearren my om myn training serieus te nimmen.

## In wrâld fan ferskil

Dizze Elfstedentocht soe de sechsde kear wêze, mar alles wat foarôfgie oan de edysje fan dit jier wie oars foar my. Lykas freonen fan dizze blog miskien witte, bin ik ferhuze_fan_de_stêd_nei_it_plattelân_fan_Limburg (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/). Dat ferbruts effektyf myn routine fan mei_de_fyts_nei_it_wurk_gean (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/). Myn deistige riden nei en fan it kantoar wiene (efterôf sjoen) tige wichtich foar myn algemiene kondysje. Ik draach_WHOOP (https://willem.com/en/2022-01-14_wearing-whoop-4-0/), in biometryske tracker en dy tsjûge dúdlik fan it efterútgean fan de kondysje fan myn lichem:

![Myn HRV-mjittingen gean nei ûnderen... as gefolch fan it gebrek oan training by de ferhuzing fan myn famylje fan de stêd nei it plattelân](https://willem.com/global/images/1181d0bcaf43.webp)

WHOOP mjit in soad dingen, ien dêrfan is hertslachfariabiliteit (HRV). Under oare is it in moaie yndikator foar hoe fit en ûntspand do bist. Hoe heger, hoe better. Mar pas op: dizze mjitting is tige persoanlik. Myn HRV hat de oanstriid om leech te wêzen - wylst oare minsken mjittingen hawwe yn de hûnderten millisekonden. **As do nei HRV sjochst, moatst do nei de relative trend sjen om der wat fan te begripen.** Yn myn WHOOP-gegevens kinst do dúdlik sjen dat dingen nei ûnderen gean: myn kondysje hie lêst fan de stress en feroaringen dy't mei de ferhuzing fan myn famylje nei in nij plak te meitsjen hiene.

![Ik bin swierder wurden doe't ik kondysje ferlear: dat befêstiget dat WHOOP wat op it spoar is: der liket in omkearde korrelaasje te wêzen tusken myn gewicht en de HRV-trends](https://willem.com/global/images/adf1087d21df.webp)

## It tij keare

Hoewol ik noch altyd oan it wennen bin yn Limburg, makke ik it in prioriteit om wer te begjinnen mei fytsen om it efterútgean fan myn kondysje (en gewichtstanimming) te stopjen. Om't myn fyts mei fatsoenlik ljocht útrist is, brûkte ik de kâns om letter yn de nacht (as de bern sliepe) in rit te meitsjen - of by de lunch as ik thús wurkje. Ik bin noch oan it útfinen, mar it haaddoel wie om myn oeren op de fyts te ferheegjen, op elke_fyts (https://willem.com/en/2022-09-15_the-ultimate-freedom-bike/) dy't_it_is (https://willem.com/en/2019-06-25_assembling-a-cargo-bike/).

![Opportunistysk traine: oefenje op in opfâldbere fyts by guon dagen thús - do lûkst grif de oandacht yn folsleine lycra op in Brompton!](https://willem.com/global/images/e430be10aa2d.webp)

![Traine op in net-elektryske bakfyts! De bern fine it prachtich! Gjin fancy GARMIN-fytskompjûters nedich: WHOOP kin dyn trainingen folgje op elk fiertúch.](https://willem.com/global/images/ff497fc80057.webp)

## COVID-19

De earste wiken fan training wiene echt ellindich, man, wat wie it swier. Om it noch slimmer te meitsjen... krige ik yn febrewaris in ergerlik effektive COVID, dy't in grutte ynfloed hie op myn lichem. Ik fielde my ellindich, sels rinne fielde as in ynspannend ding. By ien fan de earste riden nei myn ynfeksje wie myn prestaasje sa min dat ik serieus oan myn fermogen twivele om dizze Elfstedentocht te fytsen.

![Posityf testen op COVID, dat wolst do net as do de training wer oppakst...](https://willem.com/global/images/d8d3937d17cd.webp)

![... as oplate fytser is dizze ritgegevens net goed: hertslach fan 180BPM by in gemiddelde snelheid fan 22KM/h - dit is 'it COVID-effekt' op myn lichem - ELLINDICH DELUXE](https://willem.com/global/images/784e1c4fd557.webp)

## It tij keare

Ik oertsjûge mysels dat ik mei wat wilskrêft noch dingen omdraaie koe, it tempo opfiere en COVID út myn lichem slaan. Der wiene noch moannen te gean oant de Elfstedentocht, genôch tiid om serieus_wat_kilometers_te_meitsjen (https://willem.com/en/2023-04-20_tips-for-long-distance-cycling/). It wie net maklik, mar it wurke! Ik fielde my better en better, ik krige it fertrouwen dat nedich wie om de grand fondo te riden op myn fixed_gear-fyts (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/).

![Laitsje en bliuw fytse! Úteinlik wurde dingen BETTER.](https://willem.com/global/images/29adc3847b24.webp)

![De lêste moannen haw ik it tempo opfierd, mei mear "strain" (dat is WHOOP-taal foar 'trainingsynspanning')](https://willem.com/global/images/40c9de1cefc4.webp)

![Training hat gefolgen: myn gemiddelde HRV giet wer omheech!](https://willem.com/global/images/141e7b4d99fa.webp)

![Myn rêstende hertslach (betiid moarns) giet ek nei ûnderen! It korrelearret omkeard mei myn HRV dat omheech giet. Guon nachten sakje nei de lege 50, hege 40 - ik kom wer yn foarm!](https://willem.com/global/images/db5b815fabcc.webp)

![Sels myn gemiddelde hertslach oer de dei, ynklusyf al myn taken as moderne heit, giet nei ûnderen, om't myn hert (en hert- en bloedfetsysteem) wer effisjinter wurdt](https://willem.com/global/images/9e4e025d111c.webp)

## De Elfstedentocht

Dus, ferline moandei (29 maaie 2023) wie it tiid foar de Elfstedentocht fan dit jier. It wie in hiel moaie rit! It waar wie moai en de wynomstannichheden wiene op grutte stikken fan de rûte fan 235KM geunstich. Tegearre mei myn broer Kevin en swager Rob hawwe wy de rûte folbrocht en ús Elfstedenkruisje wûn!

![Troch it Fryske plattelân by de Fietselfstedentocht 2023](https://willem.com/global/images/48dc1e3958e6.webp)

![Alle stempels sammelje om in "Elfstedenkruisje"-medaille te fertsjinjen](https://willem.com/global/images/39f0f951599e.webp)

![Kevin (broer), ik en Rob (swager) by de finish!](https://willem.com/global/images/cb9a48109003.webp)

By de dei brûkte ik sawol myn WHOOP as Garmin om gegevens te sammeljen. Do kinst dúdlik sjen dat de ynspanning yn de rin fan de dei fariearret, mei in hertslach dy't foar perioaden op en del giet.

![De tige detaillearre gegevens fan Garmin's Edge 1030 Plus omfetsje: hertslach, fermogen, lokaasje, sykheljefrekwinsje, pedaalbalâns, trapfrekwinsje, temperatuer en ôfstân](https://willem.com/global/images/c95d8d040476.webp)

As do yn de details ynteressearre bist, kinst do de eigentlike gegevens besjen fan de Garmin Edge 1030 Plus-kop fan myn fyts, ynklusyf alle rauwe sensorgegevens. Fyn_it_op_Garmin_Connect (https://connect.garmin.com/modern/activity/11225284239).

![De gegevens fan WHOOP oer de hiele dei fan de Fietselfstedentocht](https://willem.com/global/images/4f89389630c1.webp)

Yn ferliking mei Garmin biedt WHOOP in bredere gegevensset mei gegevens fan foar en nei it evenemint. Hjir kinst do sjen dat myn hertslach nei it grutte evenemint substansjeel heger is yn ferliking mei de nacht derfoar: it lichem hat tiid nedich om te herstellen.

![De moarns nei de tocht berekkenet WHOOP hoe ree myn lichem is om (nije) trainingsbelêsting oan te nimmen - do kinst dúdlik sjen dat myn lichem him yn de nacht net herstelde: mar in herstelskoare fan 7%!](https://willem.com/global/images/5243b2fa7175.webp)

Nei in goede nachtrêst wie myn lichem noch altyd oan it herstellen fan it grutte evenemint. WHOOP berekkene in herstelskoare fan 7% - in mjitting ôflaat fan it modellearjen fan myn normale biometryske wearden op in tafallige dei. Profesjonele atleten blinke út yn it fluggere herstellen nei slopende dagen. Hjir is romte foar ferbettering!

## Konklúzje

Yn in jier dêr't foar my alles feroare, fielde it as in grutte prestaasje om krekt itselde te dwaan as in jier earder: de Elfstedentocht folbringe! Lykas Alice yn Wonderland: *"Sjoch, hjir hast do al it rinnen nedich dat do dwaan kinst om op itselde plak te bliuwen."* Ik sjoch út nei it kommende jier fan "Willem yn Wonderland"!

### Sammelje sels gegevens: krij hjoed in WHOOP fergees!

De bêste tiid om biometryske gegevens te sammeljen wie 10 jier lyn.... de twadde bêste tiid? Hjoed! Bou dysels no in referinsjedataset op, wêrmei't do effekten op de lange termyn op dyn wolwêzen folgje kinst. Ek as do hjoed net traine of oefenje - it kin letter noch nuttich wêze. Do kinst fia dizze link in fergese WHOOP-band en dyn earste moanne fergees krije: https://join.whoop.com/willem

---

## Tablet as ark

*De iPad Pro wurdearje: in oar perspektyf* · 2023-05-08 · https://willem.com/fy/2023-05-08_tablet-as-ark/

De nuttichheid fan de iPad Pro hat de lêste tiid in soad debat oproppen. Guon brûkers beweare dat er teloarstellend is en net foldocht oan de ferwachtingen dy't tradisjonele laptops skept hawwe. Der binne lykwols minder foar de hân lizzende foardielen fan de iPad dy't it beskôgjen wurdich binne. Dit berjocht giet dêr djip op yn en dielt ynsjoch yn de persoanlike ûnderfining fan it brûken fan in iPad Pro.

Ien sokke krityk op de iPad Pro komt fan in artikel dat ta tinken stimulearret fan @vincelwt (https://vincelwt.com/ipad). Hoewol in protte punten dy't yn it artikel oanfierd wurde terjochte binne, is it wichtich om de unike sterke kanten fan de iPad Pro te ferkennen. Troch dizze aspekten te besjen hopet dit berjocht ljocht te smiten op hoe't de iPad Pro in alsidich en krêftich ark wêze kin as er effektyf brûkt wurdt.

Foar dyjingen dy't mear eftergrûn wolle oer wurkjen mei tablets: ik_haw_nochal_wat_artikels_skreaun (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) dy't in djipgeand byld jouwe fan myn ûnderfining mei it brûken fan ferskillende tablets as ark, ynklusyf dyjingen mei Windows en Linux as bestjoeringssysteem. Inkele hichtepunten:

- iPad_as_haadkompjûter (https://willem.com/en/2018-03-07_tablet-as-main-computer/): de Surface Pro en iPad fergelykje

- Myn_tablet-ûnderfining_ferfine (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/): Debian GNU/Linux op Surface Go

- Wat_makket_in_geweldige_tablet? (https://willem.com/en/2020-04-14_talking-tablets-what-makes-a-great-tablet/) Wurkje mei de Surface Pro X (ARM)

- In_papieren_tablet_brûke: (https://willem.com/en/2021-05-31_using-the-remarkable-paper-tablet/) lêze, skriuwe, tinke en werhelje mei reMarkable

Dizze rykdom oan kennis kin weardefolle ynsjoch jaan foar lêzers dy't mear witte wolle oer de praktyske tapassingen fan tabletapparaten yn ferskillende konteksten.

## Kies de lytsere iPad-modellen

As do nei de ferskate beskikbere iPad-modellen sjochst, is it krúsjaal om te ûnthâlden dat grutter net altyd better is. De 12,9-inch iPad Pro is mei it Magic Keyboard swierder as in MacBook Air, wat net ideaal is foar brûkers dy't mobiliteit foarop stelle. De 11-inch iPad Pro en lytsere iPad Mini-modellen biede in lichter alternatyf, sûnder folle yn te leverjen op krêft en funksjonaliteit. Troch foar dizze kompaktere opsjes te kiezen, kinne brûkers genietsje fan de foardielen fan in krêftige tablet en it tagelyk maklik meinimme, wat se ideaal makket foar produktiviteit, fermaak en kreativiteit ûnderweis.

## Omearmje de portretmodus

De iPad yn portretmodus brûke jout in natuerliker en yntuïtiver ûnderfining foar it lêzen en annotearjen fan dokuminten, dy't tichtby it gefoel fan tradisjoneel papier of boeken komt. Dizze oriïntaasje past goed by taken dy't konsintraasje en omtinken foar detail freegje, lykas it besjen fan lange teksten of studearjen. Troch 'dark mode' en 'night shift' yn te skeakeljen tegearre mei in skerm mei fermindere helderheid ferbettert de iPad de ûnderfining fierder, troch minder blau ljocht út te stjoeren, wat helpe kin om eagespanning te foarkommen en in bettere sliep te befoarderjen. Dêrneist profitearret de lêsmodus fan Safari fan dizze oriïntaasje, wêrtroch't it makliker is om online ynhâld op in noflikere en fisueel oansprekkende wize troch te nimmen en te konsumearjen.

![Yn portret lêze mei de "lêsmodus" fan Safari helpt alle ôfliedingen fan (hast) elke website te ferwiderjen](https://willem.com/global/images/115f20806576.webp)

## Kies foar 5G / LTE-ferbining

Ynvestearje yn in iPad mei 5G- of LTE-ferbining soarget derfoar dat do altyd tagong ta it ynternet hast, wêr't do ek bist. It fermogen fan de iPad om naadleas te wikseljen tusken Wi-Fi en mobile gegevensnetwurken betsjut dat do ferbûn bliuwe kinst sûnder te fertrouwen op mobile hotspots of te sykjen nei iepenbiere Wi-Fi. Dat gemak komt út it "iPhone-DNA" fan de iPad, dat deselde mobile ferbiningstechnology omfettet dy't yn de smartphones fan Apple sit. Dêrtroch kinst do genietsje fan ûnûnderbrutsen sykjen op it web, streame en online kommunikaasje, wat produktiviteit en fermaak ûnderweis ferbettert.

## Slach it Magic Keyboard mei Trackpad oer

Yn plak fan te kiezen foar it Magic Keyboard mei trackpad kin it nuttiger wêze om de Smart Keyboard Folio te beskôgjen, dy't gjin mûs omfettet. De wiere sterkte fan de iPad leit yn syn multi-touchskerm foar 10 fingers, dat yntuïtivere en natuerlikere ynteraksje mei it apparaat mooglik makket. Fertrouwe op in mûs triuwt brûkers ûnbewust werom nei tradisjoneel laptopgedrach, wat it folsleine potinsjeel fan de touchinterface fan de iPad beheint. Troch de mooglikheden fan it touchscreen te omearmjen kinne brûkers ynhâld better manipulearje en genietsje fan in mear ûnderdompeljende ûnderfining. Foar in detaillearre fergeliking fan dizze toetseboerdopsjes, lês myn folsleine_fergeliking_tusken_it_Magic_Keyboard_en_it_Smart_Keyboard_Folio (https://willem.com/en/2020-08-11_the-best-keyboard-for-ipad/), en ûntdek hoe elk aksessoire ynfloed hat op de algemiene iPad-ûnderfining.

## Syngronisearje wylst do sliepst

iPads hawwe it bysûndere fermogen om bywurke en yn syngronisaasje te bliuwen, sels as se net brûkt wurde, benammen mei 5G-ferbining. Dizze funksje soarget derfoar dat dyn apparaat aktueel bliuwt mei e-mails, notifikaasjes en software-fernijings, wat in effisjinte en naadleaze brûkersûnderfining mooglik makket. As do dyn iPad dêrom oppakst, is er klear foar gebrûk sûnder dat do weardefolle tiid kwytreitsje moatst oan it bykommen mei de lêste kommunikaasje of it wachtsjen op ynstallaasje fan fernijings. Dizze altyd-oan-ferbining besparret net allinnich tiid, mar lit dy ek rjochtsje op de taken en aktiviteiten dy't it measte betsjutte, wat dyn produktiviteit en wille fan de iPad ferheget.

## Brûk de krêft fan de Apple Pencil

Ek as do dysels net as keunstner beskôgest, bliuwt de Apple Pencil in treflik ark foar it annotearjen fan dokuminten en skermôfbyldings. It jout in presyse en yntuïtive manier om tekst of ôfbyldings te markearjen, wêrtroch't do ideeën en feedback effektiver kommunisearje kinst. Nei't do dyn annotaasjes makke hast, kinst do dyn wurk mei de dielfunksjes fan de iPad rap fersprieden fia e-mail, iMessage, Signal of sosjale media. Dit ienfâldige proses hellet it gedoch fan bestannen behearre fuort, sadat do dysels allinnich op de ynhâld rjochtsje kinst. Yn essinsje ferheft de Apple Pencil de iPad-ûnderfining, en feroaret de iPad yn in alsidich en effisjint ark foar sawol profesjoneel as persoanlik gebrûk.

![Hast alles yn kontekst annotearje (sûnder de app te ferlitten) is tige krêftich as do ienris in idee of suggestje oerbringe moatst](https://willem.com/global/images/208efacb8a68.webp)

## Gearwurking mei dyn iPhone

As do dyn iPad-apps op deselde wize regelest as op dyn iPhone, kinst do profitearje fan itselde spiergeheugen foar sweeps en tikgebearten. Dizze fertroudens soarget foar in gearhingjender brûkersûnderfining, wêrtroch't do naadleas tusken apparaten wikselje kinst en úteinlik dyn algemiene produktiviteit ferbetterest. Dêrneist kin it hawwen fan deselde apps op sawol dyn iPad as iPhone in grut foardiel wêze, want it soarget foar konsekwinsje yn funksjonaliteit, ynstellingen en gegevens oer dyn apparaten hinne. Dizze syngronisaasje befoarderet in effisjintere workflow en lit dy maklik trochgean wêr't do bleaun bist, wat foar apparaat do op in bepaald momint ek brûkst.

![Fermannichfâldigje it spiergeheugen foar oanreitsjen en sweepjen as dyn tablet him gedraacht lykas dyn tillefoan](https://willem.com/global/images/848e6b3bdb32.webp)

## Programmearje op de iPad

Programmearje op de iPad wurdt in realistyske opsje mei help fan de Blink_app (https://blink.sh) en in Virtual Private Server (VPS) mei Mosh. Hoewol der kosten oan ferbûn binne, kinne de foardielen fan it kinne útfiere fan build- en deploytaken sels as dyn iPad útskeakele is ûnskatber wêze foar ûntwikkelders dy't fleksibiliteit en effisjinsje sykje. It is wichtich om te erkennen dat teksteditors lykas VIM of Emacs net foar elkenien de foarkar hawwe, mar foar guon brûkers, ynklusyf mysels, biede se in noflike en effektive programmearomjouwing. Dizze oanpak omearmje kin it potinsjeel fan de iPad ûntsluten as alsidich ark foar softwareûntwikkeling en oare technyske taken.

![Programmearje op iPad Pro mei Blink, tmux en VIM fia Mosh (op in VPS op ôfstân)](https://willem.com/global/images/9f1c47d0c305.webp)

## (Web)applikaasjes debuggje op iPad

Debuggje en ynspektearje fan webapplikaasjes op de iPad Pro wurdt in realistyske opsje tanksij de Inspect Browser. Hoewol dy miskien net deselde ûnderfining biedt as de populêre Firefox of Chrome DevTools, leveret de Inspect Browser in prizenswurdige prestaasje by it leverjen fan essinsjele debugging- en ynspeksjefunksjes. De kompatibiliteit mei de iPad Pro lit webûntwikkelders effisjint oan har projekten wurkje sûnder te fertrouwen op in tradisjonele buro- of laptopopstelling. Dit gemak soarget net allinnich foar mear fleksibiliteit, mar lit ek de oanpassingsfermogen fan de iPad Pro sjen as krêftich ark foar ferskate profesjonele taken, ynklusyf webûntwikkeling, ûntwerp en ûnderhâld.

![Inspect Browser op iPad biedt essinsjele debugging- en ynspeksjefunksjes foar webapps](https://willem.com/global/images/c062923679f2.webp)

## Konklúzje

Nei de iPad ferskate jierren brûkt te hawwen, bin ik ta de konklúzje kommen dat er in laptop net yn tradisjonele sin ferfange kin. Mar troch opnij te betinken hoe't do wurkest en gebrûk te meitsjen fan de foardielen fan in tablet kin de iPad in krêftich en alsidich ark wêze. Úteinlik sille persoanlike foarkarren ferskille, en dêrom bliuwt Apple njonken har iPad-rige ek geweldige laptops meitsje.

![It is gjin hammer, en ek gjin liniaal - mar do kinst de iPad grif as ark brûke!](https://willem.com/global/images/e8488334073c.webp)

---

## AI brûke om koade te generearjen

*Programmearje mei superkrêften* · 2023-05-03 · https://willem.com/fy/2023-05-03_ai-bruke-om-koade-te-generearjen/

As ûnderdiel fan myn ynspanningen om software te optimalisearjen en cloudkosten te besunigjen, moast ik in besteand, net bot effisjint stik serversoftware ferfange troch wat dat gebrûk makket fan robúustere (mar fersnippere) ark yn Debian GNU/Linux. Koe it taalmodel GPT4 my in bytsje AI-magy leverje? Lês mei!

In diel fan de cloudtsjinsten fan myn bedriuw is de saneamde "Lemmid Manager", in yntegrearre ynhâldsbehearsysteem dat rauwe ynfier (tekst, fideo's, ôfbyldingen) omsmyt ta prachtige, tige flugge statyske websites. Konfrontearre mei tanimmende_cloudkosten (https://willem.com/en/2023-04-05_cutting-cloud-costs/) skriuw ik dielen fan de software om, sadat se effisjinter wurde: minder kompjûterkrêft foar deselde resultaten.

## Ôfbyldingen draaie

Miskien wist do it net, mar as do mei dyn tillefoan in foto makkest, wurdt dy altyd lizzend (of breedbyld) bewarre. As do in steande (of oprjochte) foto makkest, foeget dyn tillefoan gewoan in bytsje ekstra ynformaasje ta oer hoe't do de kamera holdst, sadat de foto ek goed stiet as do him letter wer besjochst. It is flugger om ien bytsje (ekstra) ynformaasje te skriuwen as om de bits en bytes fan dyn ôfbylding sels te draaien.

Sa lang as de foto op dyn tillefoan bliuwt is dat alles prima, mar as men him op in website sette wol, moat er optimalisearre wurde foar it web. De werklike bits en bytes moatte dan oerienkomme mei de werklike ynhâld fan de foto. De ôfbylding kin dan fierder_optimalisearre_wurde_foar_laadsnelheid (https://willem.com/en/2018-09-26_optimising-images-for-the-web-and-performance/) en foar ferskillende skermgruttes.

## Automatysk draaie op grûn fan EXIF

Moderne (smartphone)kamera's bewarje de oriïntaasje yn de saneamde EXIF dy't by de eigentlike ôfbyldingsgegevens heart. Om de ôfbylding (de bits en bytes) de oriïntaasje fan de kamera goed werjaan te litten, moat men de EXIF-gegevens lêze en op grûn fan de oriïntaasje in draaialgoritme op de bits en bytes fan de ôfbylding tapasse.

### De hjoeddeistige oplossing

De oarspronklike (hânmakke) oplossing brûkt NodeJS en in module mei de namme "lwip" (LightWeight ImageProcessor) om dit te dwaan. Dat wurket yn de measte gefallen prima, mar sûnt ôfbyldings grutter wurden binne (troch mear megapixels), is de behoefte oan wurkgeheugen flink tanommen. It neidiel fan alles yn ien NodeJS-proses dwaan is dat it hiele ding in bytsje in geheugenfretter wurdt: de hiele NodeJS-backend hat der lêst fan as do him oan syn limiten brocht mei it ferwurkjen fan tûzenen foto's.

In gewoane strategy om flessehalzen yn software oan te pakken is om se út it haadprogramma te heljen. Yn stee fan ôfbyldings yn NodeJS sels te ferwurkjen, wol ik gewoane ark fan Debian GNU/Linux (dy't har bewiisd hawwe) brûke foar it automatysk draaien. Út NodeJS kin ik dan de eksterne 'auto_rotator' oanroppe en wachtsje oant er klear is. As in NodeJS-proses op in asynchroan resultaat (callback) wachtet, is it fuortdaliks wer beskikber foar oare fersiken.

## GPT4 as koadegenerator

It moaie fan frije (as yn libre) software is dat der safolle boustiennen binne dy't do brûke kinst om dyn eigen programma's mei te bouwen. Ik wist dat Debian GNU/Linux ark hat dat ôfbyldings op grûn fan EXIF-gegevens draaie kin. De útdaging is om ien skript te meitsjen dat dizze ferskillende ark gearwurkje lit en tagelyk goed omgiet mei flaters.

In stee fan my sels djip yn alle beskikbere kommando's en opsjes te ferdjipjen, besleat ik GPT4 te freegjen in skript foar my te generearjen dat presys die wat ik woe, mei standert ark fan Debian GNU/Linux:

![Koade generearje is sa ienfâldich as in beskriuwende prompt yntype](https://willem.com/global/images/6054ff996aac.webp)

Yn in pear sekonden generearre GPT4 fan OpenAI in bash-skript dat ImageMagick (https://imagemagick.org/) (in gewoan grafysk ark) brûkt om op grûn fan de EXIF-gegevens wizigingen oan in opjûn ôfbyldingsbestân oan te bringen. De AI keas "exiftool" om de oriïntaasjegegevens te lêzen en liet op grûn fan de útfier fan dat ark it kommando "convert" fan ImageMagick rinne om de goeie rotaasje ta te passen.

![De troch GPT4 generearre koade "auto_rotate.sh" dy't ôfbyldings draait mei ImageMagick op grûn fan EXIF-oriïntaasje](https://willem.com/global/images/03aeba6c5949.webp)

De folsleine koade (dy't yn sekonden generearre waard) is prachtich fan kommentaar foarsjoen, wat dy in poerbêst gefoel jout fan wat der bart. It is opboud en optimalisearre foar minsken om te lêzen.

## Dokumintaasje

Neist de eigentlike wurkjende koade levere de AI dokumintaasje dy't útlis jout oer hoe't do de nij generearre software brûke kinst, ynklusyf ynstallaasje-ynstruksjes. Dat is wat dat de measte programmeurs oersjogge (technyske dokumintaasje is faak in neigedachte).

![De ynstruksjes fan de AI oer hoe't men de generearre koade brûkt: de measte echte programmeurs kinne leare fan de dúdlikens fan syn kommunikaasje](https://willem.com/global/images/fba52b536d22.webp)

## Konklúzje

Yn in pear minuten hie ik in wurkjend, dokumintearre stik koade dat in flessehals yn in stik cloudsoftware oplost. Dat is gewoan geweldich: it besparre my tiid (dy't ik doe brûkt haw om dit blogberjocht te skriuwen).

Men kin him allinnich mar ôffreegje wat foar effekt grutte taalmodellen as ChatGPT/GPT4 hawwe sille op hoe't wy wurkje. Ik omearmje AI-ark folslein: witte hoe't men se brûkt, sil yn de hiel tichte takomst essinsjeel wêze (tink ik)!

![In programmeur út de takomst, sa't DALL-E fan OpenAI him foarstelt](https://willem.com/global/images/887c6d5c5349.webp)

---

## Earst offline wurkje

*Leare fan in 15 jier âlde ThinkPad X200* · 2023-05-01 · https://willem.com/fy/2023-05-01_earst-offline-wurkje/

As ûnderdiel fan in grutter plan om myn hiele wurkproses te optimalisearjen, doch ik dizze moanne in lyts eksperimint: ik brûk in 15 jier âlde ThinkPad X200-laptop as haadkompjûter. Hy komt út in tiidrek fan foar “de cloud” en is populêr ûnder leafhawwers fan frije/libre software. Wat kinne wy leare fan dit antytype fan moderniteit?

## ThinkPad X200

Oarspronklik útbrocht yn 2008, waard de ThinkPad X200 beskreaun as in lichte, stevige laptop mei in soad hardwareopsjes, ynklusyf ferskillende opslachopsjes, geheugenkonfiguraasjes en in brede kar oan processors.

![De ThinkPad X200 út 2008](https://willem.com/global/images/2f7652ee0613.webp)

It web stiet fol mei “leafdesferhalen”(https://duckduckgo.com/?t=ftsa&q=thinkpad+iconic+design) oer de neilittenskip en it symboalyske ûntwerp fan de ThinkPad. As do it ding net kinst, moatst dochs ris sjen op de wikipedia-side (https://en.wikipedia.org/wiki/ThinkPad). Koartsein: it is in kompjûter dy't hiel sterk op funksje rjochte is, makke om betrouber en bekwaam te wêzen en maklik te reparearjen.

![De IBM ThinkPad 700C út 1992 waard fuortdaliks erkend as in grut ding foar de yndustry](https://willem.com/global/images/d0a484d3189c.webp)

![Klassike ThinkPad-advertinsje “Syn mem wie in mainframe, syn heit in Maserati”](https://willem.com/global/images/8689bbd6620e.webp)

Oars as in soad goedkeape moderne kompjûters binne de ThinkPads fan eartiids makke om lang mei te gean. Se kinne reparearre wurde en brûke in soad gewoane ûnderdielen. Op de (ûnder)panielen stean sels oanwizings hokker skroeven hokker ûnderdielen fêsthâlde, wêrtroch't ûnderhâld tige maklik is. Do kinst de kompjûter opwurdearje mei ûnderdielen fan oare fabrikanten, lykas geheugen en (SSD-)opslach. De batterij is útnimber (mei in ienfâldige, stevige klik) en kin ferfongen wurde wylst de kompjûter draait (op netstroom).

## It eksperimint

Werom soe men sa'n âlde kompjûter brûke wolle? Ik tink dat der in soad te learen falt oer de ‘moderne wurkwize’ troch krekt it tsjinoerstelde te dwaan. Yn stee fan in brede rige cloudtsjinsten te brûken om dingen dien te krijen, brûk ik dizze masine om in folslein cloudûnôfhinklike, offline-earst wurkproses te ûntwikkeljen om myn saken te regeljen.

Omdat de moderne tsjinhingers fan de X200, lykas Microsoft Surface of Apple MacBook, folslein yntegrearre binne mei cloudtsjinsten (do hast bygelyks in Microsoft-ID nedich om yn te loggen op Windows 11), is it hast ûnmooglik om dit mei in moderne masine te dwaan. Dy stjoert dy hieltyd wer werom de cloud yn.

![Dit skarnier fan it laptopdeksel, makke fan metaal, is makke om lang mei te gean. Let derop dat it toetseboerd toetsen hat dêr't in moderne MacBook allinnich fan dreame kin (PageUp/PageDown, Home, End, Delete).](https://willem.com/global/images/852658db3add.webp)

Om dit wurkjen te krijen haw ik in modern bestjoeringssysteem op de X200 ynstallearre: de nijste stabile ferzje fan Debian GNU/Linux. Ik haw earder skreaun oer it belang_fan_frije_software (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/); koartsein: **do hast de kontrôle**. It moaie dêrfan is dat al myn favorite software-ark hjir natyf beskikber binne. Gjin knoeierij mei pakketbehearders fan tredden lykas Homebrew (https://brew.sh/), Chocolatey (https://chocolatey.org/) of Scoop (https://scoop.sh/). Moaie software is mar ien “apt-get install” fuort!

![It toetseboerd fan de ThinkPad is in dream om op te typen en hat in “leaf of haat it” TrackPoint (ik sit yn de “leaf”-ôfdieling!)](https://willem.com/global/images/8da6c5fd81ac.webp)

Dizze X200-laptop is ien mei in útskeakele Intel_Management_Engine (https://en.wikipedia.org/wiki/Intel_Management_Engine) en de eigen BIOS-firmware is ferfongen troch Libreboot (https://libreboot.org/). Hoewol't ik my noflik field by moderne, sletten apparaten lykas in iPhone of iPad, stean ik iepen foar de krityk fan de Electronic_Frontier_Foundation (https://www.eff.org/), dy't in oertsjûgjend_ferhaal_oer_de_feiligensrisiko's (https://www.eff.org/deeplinks/2017/05/intels-management-engine-security-hazard-and-users-need-way-disable-it) hawwe dy't ynherint binne oan de macht fan dizze djip yntegrearre subsystemen. Better feilich as sorry.

![Folop hardwarepoarten, ynklusyf in PC-card-slot, yntegrearre gigabit-ethernet, USB-A en in hardwareskeakelder om WiFi út te setten](https://willem.com/global/images/703ca50ccbf7.webp)

As do fan doel bist om sels in âlde masine te brûken, tink dan oan it ferfangen fan âlde hurde skiven troch moderne SSD-opslach. Ik haw de oarspronklike, trage skiif ferfongen troch in moderne Samsung 8TB SSD. Dy is fluch en biedt in gigantyske hoemannichte opslach, dêr't allinnich in moderne MacBook Pro fan $6499 oan hâlde kin.

![De moderne MacBook Pro fan $6499 is ien fan de pear laptops dy't hjoed konfigurearre wurde kinne mei 8TB flashopslach...](https://willem.com/global/images/3d55939e002f.webp)

![... mar myn 15 jier âlde ThinkPad X200 hat ek 8TB SSD-opslach (in Samsung 870 QVO SSD)](https://willem.com/global/images/04ba0f71d231.webp)

Mar alles is net geweldich. It skerm fan de X200 lit dúdlik syn leeftiid sjen: swart is grizich en do sjochst de yndividuele piksels. Ik ferwachtsje net dat ik mei dit skerm ûntwerpprizen (foar web of app) winne sil, mar it biedt wol in (frij) konfrontearjende oare blik op moderne (faak tige ljochte/tinne) typografy. Ik tink dat as do dyn software dúdlik en moai kinst meitsje op in middelmjittich skerm, alle brûkers dêr foardiel fan hawwe (ynklusyf dyjingen mei HiDPI/Retina-skermen).

![Sjoch de piksels op in grizichswart eftergrûn: it skerm fan de X200 kin net oan tsjin moderne HiDPI-microled- of OLED-monitors](https://willem.com/global/images/97c45c534ab1.webp)

Ik haw in side út it ûntwerpboek fan Apple helle en ekstra muoite dien om de software-ynstallaasje by de hardware te litten passen. Yn stee fan in opblaasde software-ûnderfining haw ik soarchfâldich in hânfol apps en ark útsocht om op de âlde kompjûter te draaien. Yn stee fan in folsleine buroblêdomjouwing as GNOME of KDE haw ik keazen foar in saneamde tiling Window Manager dy't besiket de beskikbere skermromte sa folle mooglik te benutten. Ik brûk SwayWM (https://swaywm.org/), in drop-in ferfanging foar i3 (https://i3wm.org/), mar basearre op it moderne Wayland_displayprotokol (https://en.wikipedia.org/wiki/Wayland_%28protocol%29). Ik haw in soad fan deselde ferfinings brûkt dy't ik tapast haw op myn “WillemOS”_tablet-eksperimint (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/).

## It doel

It doel is om de X200 de kommende wiken as haadkompjûter te brûken. Myn moderne_MacBook (https://willem.com/en/2020-12-15_why-apple-silicon-is-a-big-deal/) en iPad (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/) steane út. Ik wol myn wurkproses optimalisearje troch te learen oer myn ôfhinklikens fan de cloud en wegen te finen om mear selsfoarsjennend, bestindich en ûnôfhinklik te wurden.

Omdat de âlde laptop my minder kompjûterkrêft jout, twingt er my om tige soarchfâldich te wêzen yn it optimalisearjen fan software. Dat is it oare haaddoel, want cloud_kosten_binne_omheech_gien_troch_tanimmende_enerzjykosten (https://willem.com/en/2023-04-05_cutting-cloud-costs/). Ik ite hjir myn eigen hûnekost, lykas se sizze.

![Wurk yn útfiering: myn X200-eksperimint](https://willem.com/global/images/a80c9a69bcc1.webp)

## Konklúzje

De tiid sil leare hoe fier de X200 my bringt, mar ien ding is dúdlik: dit soarte eksperiminten triuwe dy út de noflike sône, nei in plak dêr't do alle kâns hast om te learen. Myn hypoteze is dat de lessen dy't ik leare sil, my (en myn klanten) yn de takomst foardiel opleverje sille.

---

## Tips foar fytse oer lange ôfstannen

*204KM fytse op in fixed gear* · 2023-04-20 · https://willem.com/fy/2023-04-20_tips-foar-fytse-oer-lange-ofstannen/

Yn de foarbereiding op de Fietselfstedentocht (236KM) fan dit jier pakte ik myn fyts en gie ik op in aventoerlike rit troch de helte fan Nederlân. It wie myn earste lange rit nei't ik mei COVID besmet rekke wie. Wolst do sels ek in lange rit oan, lês dan mei en ûntdek de weardefolle tips en trúkjes út myn ûnderfining.

Alle jierren fyts ik graach mei yn de Fietselfstedentocht, in lange-ôfstânsrit fan ien dei troch de Nederlânske provinsje Fryslân. It is in ongelooflik_evenemint (https://willem.com/en/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/) wêrby't tûzenen minsken dy oanmoedigje om stempels te sammeljen yn ferskate stêden. It kin in serieuze útdaging wêze, ôfhinklik fan it waar, en dêrom hasto better wat muoite dien om dysels te oefenjen!

![De Fietselfstedentocht fan ferline jier wie in epyske rit mei myn broer, in drege edysje mei in soad stoarm en rein! ](https://willem.com/global/images/9e3840ce38f3.webp)

![Myn foltôge stempelkaart fan de Fietselfstedentocht 2022: let op hoe't de rânen troch min waar gien binne... ](https://willem.com/global/images/f4c5ddae058d.webp)

## Hegelsom - Amsterdam

Der is wierskynlik gjin bettere manier om dy foar te meitsjen op in lange rit as om (stadichoan) mear lange ritten te riden. Nei't ik myn rûnen ‘om de stêd’ by my_thús (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) yntinsiver makke hie, wie ik klear foar serieus fytse oer lange ôfstannen. Ik besleat mei de fyts fan Limburg nei Amsterdam te gean, mei in lytse omwei fia Venlo, Nijmegen, Arnhem en Flevoland. Ik keas dizze rûte mei opset, sadat der in soad ôfwikseling yn it lânskip wêze soe en der in pear lange rjochte stikken oer winderige diken yn sieten (eat dat do yn Fryslân ek tsjinkomst).

![Nasjonaal Park Maasduinen yn Limburg](https://willem.com/global/images/d7de40ad82f3.webp)

Plan dyn rûte fan tefoaren, want by de rit bist al drok genôch mei it útride. Do kinst in navigaasjesysteem brûke of de wegwizers folgje. Hoe dan ek is it ferstannich om de wichtichste rûtepunten en plakken lâns de rûte te ûnthâlden. Dat jout dy by de rit in gefoel fan oriïntaasje, wat nuttich is as do de goeie dosearring fan ynspanning sykje moatst.

![Folgje de wegwizers of brûk in GPS-navigaasjesysteem: wat do ek dochst, soargje derfoar dat do in idee hast wêr't do hinne giest](https://willem.com/global/images/c0f6cc5d1683.webp)

## Fyts en spullen

Fytse oer lange ôfstannen freget wat mear foarbereiding as in gewoane flugge rit troch de stêd. Do moatst derfoar soargje dat dyn fyts technysk yn goede steat is, do moatst reservebannen en ark meinimme, en do moatst neitinke oer hoe't do dysels ûnderweis “opladst”. It kin in goed idee wêze om te oefenjen mei it reparearjen_fan_in_lekke_bân (https://willem.com/en/2021-11-19_escaping-the-flat-tires/), as do dat noch nea dien hast.

![Ik haw myn fyts klearmakke foar in nij fytsseizoen mei farske banen en stjoerlagers](https://willem.com/global/images/1ba63cc196da.webp)

![De dei foar myn fertrek haw ik myn fyts goed neisjoen en sels in lytse proefrit troch de stêd makke](https://willem.com/global/images/8d7c932a893f.webp)

In oare útdaging dêr't it goed moat is de klean. Fytse oer lange ôfstannen duorret faak meardere oeren op de fyts. De waarsfoarsizzingen binne lokaal en mar ‘sa-sa’ betrouber. Skaf dysels klean oan dy't net te kâld en net te waarm is. Do wolst al dyn enerzjy op de rit sels rjochtsje, net op kâld of al te hjit hawwe by it riden.

## Mentale stipe

Omdat wy yn moderne tiden libje, kinst do beskôgje om freonen en famylje yn te setten foar stipe lâns de rûte. Dêrfoar haw ik myn Garmin Edge keppele oan myn iPhone, sadat dy ynkommende berjochten op it skerm fan de fytskompjûter trochjaan koe. Mei de live tracking-funksje fan Garmin kinst do dyn rûte en foarútgong (ynklusyf hjoeddeistige posysje, snelheid en hertslach) diele mei dyn famylje en freonen. Ik haw foar myn fertrek in berjocht klearmakke en dat mei in tsiental minsken dield, wat de solo-útdaging in bytsje minder iensum makket. Leau my, dit kin in grut ferskil meitsje as do troch de “wêrom woe ik dit ek al wer”-faze hinne giest dy't do yn de rin fan de rit úteinlik tsjinkomst.

![Keppelje dyn fytskompjûter oan dyn tillefoan om berjochten fan stipe fan famylje en freonen ûntfange te kinnen](https://willem.com/global/images/e5e33079ac6a.webp)

## Begjin rêstich

As ik op in lange rit gean, begjin ik altyd rêstich: as do noflik 30KM/h ride kinst, tink dan oan begjinne mei 25KM/h. Enerzjy is yn de earste oeren maklik opmakke, want do fielst dy fris en fit. De echte útdaging is om genôch enerzjy yn de proverbiale tank oer te hâlden om de lêste oeren te foltôgjen. Meitsje dy dêrop klear troch te oefenjen mei in hertslachmeter en út te finen wêr't dyn grinzen lizze, en besykje dan in optimale snelheid te finen dy't do oeren folhâlde kinst. Dat freget wat oefening en it feroaret mei de omstannichheden (lykas it waar of hoe goed do sliept hast). Learje te harkjen nei dyn lichem en ferheegje dyn ynspanning allinnich stadichoan ûnderweis!

![Myn hertslach by de rit fan 10 oeren fan Amsterdam nei Hegelsom: let op hoe't ik myn hertslach yn de earste oeren relatyf leech hâlden haw!](https://willem.com/global/images/b42e688740ab.webp)

## Myn rit

Nei in rêstige moarn thús yn Hegelsom gie ik op paad nei Amsterdam. It waar wie moai, mei wat matige tsjinwyn yn it earste diel fan de rûte. Ik haw myn rûte pland fia ferskate Nederlânske nasjonale parken (Maasduinen, Hoge Veluwe) en troch ferskillende stêden en doarpen. Sa soe ik in grutte ôfwikseling yn it lânskip hawwe en genôch kânsen om te “opladen”. As foarsoarchsmaatregel foar it gefal dat myn prestaasje net genôch wêze soe (nei't ik mei COVID besmet rekke wie), soarge ik derfoar dat ik myn OV-chipkaart meinaam, om út de rit stappe te kinnen troch de trein nei Amsterdam te nimmen.

![Fuortgean út myn nije wenplak Hegelsom, Limburg](https://willem.com/global/images/918e7e99a1ce.webp)

By it fuortgean haw ik myn live_trackinglink (https://twitter.com/wlmiddelkoop/status/1648945912511643652?s=20) dield mei freonen en famylje op Twitter (https://twitter.com/wlmiddelkoop/status/1648945912511643652?s=20). Neist de realtime gegevens pleatste ik de hiele dei foto's, om minsken in idee te jaan fan wat ik seach. Dat is in noflike manier om oantinkens te meitsjen (en te dielen).

## Yndrukken

In oar fantastysk ding oan lange fytstochten is de ûnbidige hoemannichte yndrukken dy't do yn ien dei opdochst. Ik haw ris foar de grap sein dat sa'n rit oanfielt as in grutte fakânsjereis. As do troch it lân hinne reizgest, sjochst do in soad ferskillende dingen, in soad ferskillende minsken (yn har ‘natuerlike habitat’) en belibbest do ferskillende emoasjes en gedachten wylst do fierder trapst.

![Hoewol in soad fytsers ite wylst se ride, stopje ik leaver en genietsje fan it momint wylst ik wat ite](https://willem.com/global/images/35c389e5e2ef.webp)

![Do wurdst ferbjustere troch de dingen dy't do tsjinkomst, lykas de moaiens fan it Nederlânske Nasjonaal Park Hoge Veluwe...](https://willem.com/global/images/939e679db681.webp)

![... of troch in ûnferwachte wegôfsluting, dy't dy de “ûnbekende” (rûte) yn stjoert](https://willem.com/global/images/f8f6b79ec8d0.webp)

Nim de tiid om fan de omjouwing te genietsjen: it binne do, dyn fyts en dyn rûte. Ik tink dat it ien fan de “suverste” manieren is om fan dyn lân te genietsjen, ik hâld derfan.

![Opladen by in tankstasjon](https://willem.com/global/images/f34098469657.webp)

![Dit field as in passend plak foar in lytse drankstop... Willemsplein yn Arnhem! ](https://willem.com/global/images/e775bf274648.webp)

![Prachtich lânskip: lange rjochte stikken op diken by Flevoland](https://willem.com/global/images/290e39b9d95e.webp)

![Blommen út Amsterdam... kweekt yn Flevoland!](https://willem.com/global/images/d235eca5f95e.webp)

## De man mei de hammer

As de ôfstân fan dyn rit lang genôch is, is de kâns grut dat do de proverbiale “man mei de hammer” tsjinkomst. It momint dat do dy kapot, leech, sûnder enerzjy en motivaasje field. It bart, en do moatst der net bang foar wêze. In maklike oplossing is derfoar te soargjen dat do wat (lytse) hapkes by dy hast om te iten wylst do in koart skoft nimst. Mar in pear minuten op in bank kinne in wrâld fan ferskil meitsje. As do mear ûnderfining opdochst, field do it oankommen en kinst do dêrop plannen. Skamje dy net om fan de fyts te stappen: it is de iennige manier om troch te gean!

![Op sa'n 80% fan de rûte field ik myn skonken en rêch echt kleie... dizze bank wie in wolkom ôfwikseling foar myn bealch op it sadel](https://willem.com/global/images/41e797762568.webp)

## Oerwinning

As do dyn rit foltôge hast, field do dy oerwinnend, op in “rauwe” en “primityf” manier. Dit gefoel fan eufory duorret dagen, mooglik wiken. It is in prachtige beleanning foar dyn ynspanningen: genietsje dêrfan mei grutskens!

![De lêste brêge oer nei Amsterdam field as in oerwinning.](https://willem.com/global/images/90842261f5cb.webp)

![Hallo Amsterdam! It is my slagge!](https://willem.com/global/images/30e572072ef8.webp)

![Sjoch ris wa't #1 fan Nederlân is yn WHOOP op it mêd fan strain! Eufory!](https://willem.com/global/images/90587eae69a3.webp)

## Konklúzje

Fytse oer lange ôfstannen is wat bysûnders, de ynfloed giet fierder as allinnich de kilometers dy't do ride. It is fysyk en mentaal. Do leart dysels kennen op in manier dy't mar in pear oare ûnderfiningen kinne. As do der oer neitinkst om dit te dwaan, nim dan myn advys oan: DO IT, do silst der fan hâlde.

Besjoch myn ritgegevens op Garmin_Connect (https://connect.garmin.com/modern/activity/10946133420)

![De moarns dêrnei: wês aardich foar dysels, nei sa'n yntinsive ynspanning hat dyn lichem tiid nedich om te herstellen. Myn WHOOP fernaam dit dúdlik, sels nei in goede nachtrêst.](https://willem.com/global/images/796fe5d75342.webp)

---

## Cloudkosten ferleegje

*It belang fan software-optimalisaasje* · 2023-04-05 · https://willem.com/fy/2023-04-05_cloudkosten-ferleegje/

Lykas in protte oaren krige ik te meitsjen mei sterk tanimmende kosten foar cloudtsjinsten foar myn klanten, wat my wekker skodde. Om boppe wetter te bliuwen is it essinsjeel om software-optimalisaasje yn te setten as strategy om cloudútjeften yn de hân te hâlden. Lês mei hoe't ik oant 90% op myn cloudkosten besparre troch te optimalisearjen!

## Cloudkosten begripe

Foar in protte minsken liket “de cloud” ûnbegryplik, wat it lestich makket om te begripen wat krekt de kosten fan de cloud útmakket. Ienfâldich sein bestiet de cloud út kompjûters sûnder skerm, ûnderbrocht yn grutte kasten dy't hiele keamers of gebouwen folje. Dizze kompjûters ferskille net bot fan dyn persoanlike apparaten, lykas laptops.

![De cloud bestiet út kompjûters sûnder skerm](https://willem.com/global/images/666d74824f8d.webp)

![Ûnderbrocht yn grutte kasten dy't hiele keamers of gebouwen folje](https://willem.com/global/images/00337c3ca6cf.webp)

Hoe mear taken do op in cloudkompjûter útfiere litst, hoe mear kompjûterkrêft en geheugen der nedich is om te foarkommen dat er stadich wurdt of ynstoart. Cloudoanbieders rekkenje dy de hoemannichte kompjûterkrêft en geheugen oan dy't do brûkst.

![Yn de cloud liedt in tanimmende fraach nei opslach yn in datasintrum ta mear hurde skiven, en dus mear enerzjyferbrûk](https://willem.com/global/images/cc991dc9663a.webp)

Sa't de batterij fan dyn laptop of tillefoan flugger leech rekket as do him hurder wurkje litst, brûke cloudkompjûters mear elektrisiteit as se op folle kapasiteit wurkje.

De resinte stiging fan cloudkosten komt foaral troch tanimmende enerzjykosten. Cloudoanbieders jouwe dy kosten troch oan de einbrûkers fan har tsjinsten: DO!

Hoewol’t ik myn prizen ek ferheegje moast, fielde it net goed om de rekken gewoan troch te stjoeren en ôf te dwaan as “net myn probleem”. Ik leau dat it foar myn bedriuwen essinsjeel is om de folsleine ferantwurdlikens te nimmen foar de tanimmende kosten, om duorsum te bloeien. Dêrom bin ik oan de slach gien om myn cloudkosten te ferleegjen.

![In soad cloudwurk wurdt op ôfstân dien, mar sa no en dan is in konsoleskerm nedich foar spesjalisearre ûnderhâldstaken.](https://willem.com/global/images/40ac00e2ec67.webp)

![Hallo út de cloud! ](https://willem.com/global/images/5979fe5a829f.webp)

## Hoe kinst do cloudkosten ferleegje

Lit ús nei trije ienfâldige strategyen sjen om cloudútjeften te ferleegjen: taken minder faak dwaan, ûnnedige gegevens wiskje en taken oan oaren delegearje.

### Minder (faak) dwaan

Earst kinst do kosten besunigje troch bepaalde taken minder faak út te fieren. Analysearje dyn prosessen en bepaal hokker hannelingen in soad middels frette. Besjoch of dizze taken minder faak útfierd wurde kinne sûnder dyn doelen yn gefaar te bringen. Troch prosessen dy’t in soad middels brûke minder faak út te fieren, kinst do middels besparje en dyn totale cloudútjeften ferleegje. Bygelyks:

- Betink oft dyn cloudapplikaasjes ûnûnderbrutsen draaie moatte, of dat do yn rêstiger perioaden, lykas nachts, ôfskale kinst. Troch dyn wurkdruk te analysearjen, kinst do patroanen ûntdekke dy't kânsen foar optimalisaasje biede.

- Fier taken ien kear út en lever de resultaten út in cache. Bygelyks: yn stee fan de prizen fan in webshop foar elke besiker apart út te rekkenjen, dochst do de berekkening ien kear en leverest de resultaten oan alle besikers.

- Yn stee fan funksjes standert yn te skeakeljen, kinst se opt-in meitsje op grûn fan in 'need-to-have'-prinsipe. Tink der sa oer: as do allinnich thús bist, setst do dan alle lampen yn it hûs oan, of allinnich dy yn de keamer dêr't do yn sit?

### Gegevens wiskje

In oare strategy is om ûnnedige gegevens geregeldwei te wiskjen. Omdat opslachkosten in flink part fan dyn cloudútjeften útmeitsje kinne, is it wichtich om dyn bewarre gegevens te kontrolearjen en ferâldere of irrelevante bestannen te ferwiderjen. Dêrmei kinst do weardefolle opslachromte frijmeitsje en ûnnedige kosten te foarkommen foar gegevens dy't do net mear nedich hast. Bygelyks:

- Wiskje âlde logbestannen, want it is net altyd nedich om se ûnbeheind op de cloud te bewarjen, wat liede kin ta hegere opslachkosten. Tink der oer om de logs oer te bringen nei in oare kompjûter of e-mailynboks.

- Optimalisearje foto's, ôfbyldings, muzyk en fideo's mei moderne kompresjetechniken. Mei ferliesleaze kompresje kinst do oant 80% opslach besparje sûnder kwaliteit op te offerjen. Lês_myn_berjocht_oer_ôfbyldingsoptimalisaasje (https://willem.com/en/2018-09-26_optimising-images-for-the-web-and-performance/)

- Wês selektyf yn wat do yn it foarste plak bewarrest: hast do wier nedich om alles te loggen, op te slaan of te bewarjen? It is in bytsje as net “it hiele restaurant opite” as do allinnich foar it jûnsmiel dêr bist.

### Lit oaren it dwaan

As lêste kinst do beskôgje om bepaalde taken oan oaren te delegearjen of rekkenmiddels oan de kant fan de klant te brûken. Der binne in soad tsjinsten dy't har spesjalisearje yn it ôfhanneljen fan bepaalde cloudhanneling, faak effisjinter as dat do se sels yn eigen hûs behearje kinst. Troch guon fan dizze taken út te besteegjen oan spesjalisten of de flugge processors en it geheugen fan apparaten fan brûkers yn te setten, kinst do profitearje fan har ekspertize en middels, wylst do de lêst op dyn eigen cloudynfrastruktuer ferleechst. Lês_myn_berjocht_oer_it_ynsetten_fan_kompjûterkrêft_oan_de_kant_fan_de_klant (https://willem.com/en/2020-05-11_scalable-application-design-without-magic/). Dizze oanpak kin liede ta sawol kostenbesparrings as bettere prestaasje. Bygelyks:

- Tink der oer om middels lykas ôfbyldings en fideo's oan de kant fan de klant te komprimearjen en yn grutte te feroarjen foardat se nei dyn cloudtsjinst opladen wurde, of de optimalisaasjetaken oan spesjalisearre online tsjinsten oer te litten.

- As dyn applikaasje in sykfunksje hat, tink dan oer it folslein oan de kant fan de klant útfiere mei JavaScript en in JSON-gegevensstruktuer. Do silst fernuvere stean hoe flug dit tûzenen records ôfhannelje kin.

- As do animaasje of ynteraktive grafiken brûkst, tink dan oan it benutten fan de krêftige grafyske chips fan moderne klantapparaten, benammen foar (webbasearre) spultsjes of diagrammen

## It sels dwaan

Nei moannen fan soarchfâldich wurk slagge it my om myn cloudfuotôfdruk mei 66% te ferleegjen, wylst ik sa'n 80% fan alle funksjes en tsjinsten behâlde. Tsjin it ein fan it jier ferwachtsje ik fierdere ferminderingen, om't guon kontrakten ôfrinne.

![Hardware út it datasintrum helje: it toppunt fan enerzjybesparjende tsjoenderij!](https://willem.com/global/images/99ff67fb68de.webp)

Oan it begjin like de taak ûnoerwinlik; it wie ûndúdlik wêr't ik begjinne moast. Mar doe't ik mear fertrouwen krige en foarútgong makke mei myn optimalisaasjestrategy, krige ik der gefoel foar en fûn ik ûnderweis hieltyd mear kânsen om te optimalisearjen.

![In “cloudkar”, mei dêrop in bûten gebrûk steld kompjûter, bûten it datasintrum](https://willem.com/global/images/e79eab6420dd.webp)

## Konklúzje

Cloudkosten ferleegje hoecht gjin yngewikkeld proses te wêzen. Troch dizze ienfâldige strategyen oan te nimmen (taken minder faak dwaan, ûnnedige gegevens wiskje en taken oan oaren delegearje) kinst do in flinke ynfloed hawwe op dyn cloudútjeften en dyn hiele bedriuwsfiering optimalisearje. Uteinlik fynst it miskien nuver dat do net earder begûn bist. Sa't it sizzen giet: better let as nea!

![Wolken boppe it KPN DC2-datasintrum yn Amsterdam](https://willem.com/global/images/95da32d82f1e.webp)

---

## Werom nei de universiteit

*Dûke yn wittenskiplik programmearjen* · 2023-02-08 · https://willem.com/fy/2023-02-08_werom-nei-de-universiteit/

Dizze moanne gie ik werom nei de universiteit foar in bysûndere kursus oer wittenskiplik programmearjen. Mei alle resinte foarútgong yn machine learning (yn PowerPoint-taal “AI” neamd), ynklusyf ChatGPT, fielde it as it perfekte momint om Python-programmearjen yn te dûken. Gean mei op dizze reis.

## Wêrom Python foar wittenskiplik programmearjen?

Python (https://www.python.org) is tige populêr wurden yn de wittenskiplike mienskip, en net sûnder reden. De ienfâld en lêsberens meitsje it tagonklik foar nijkommers, wylst it de krêft hâldt om yngewikkelde taken oan te pakken. Troch de fleksibiliteit fan de taal kinne ûndersikers en wittenskippers algoritmen en modellen relatyf maklik útfiere.

In grut oanbod fan biblioteken foar wittenskiplik rekkenjen, lykas NumPy (https://numpy.org), SciPy (https://scipy.org), Pandas (https://pandas.pydata.org) en Matplotlib (https://matplotlib.org), fersterket de posysje fan Python op dit mêd. Dizze biblioteken biede wiidweidige funksjes en ark foar gegevensanalyse, statistyske modellering en fisualisaasje, wat it proses fan wittenskiplik programmearjen ienfâldiger makket.

Yn ferliking mei oare programmeartalen, lykas JavaScript of Ruby, dy't faak yn net-wittenskiplike konteksten brûkt wurde, lykas webûntwikkeling, hat Python in ienfâldiger syntaksis. Dêrmei kinne brûkers har rjochtsje op it probleem sels, yn stee fan te wrakseljen mei de yngewikkeldheden fan de taal. Dêrnjonken makket it wiidweidige wittenskiplike ekosysteem fan Python it in geskiktere kar foar ûndersyksapplikaasjes.

Besjoch de folgjende twa koadefoarbylden, ien yn C++ en ien yn Python 3. Elk programma docht deselde dingen: it freget om de namme en berteboarte fan de brûker, docht in basale kontrôle fan de ynfier en lit úteinlik de hjoeddeistige leeftiid fan de brûker sjen.

![C++-foarbyldkoade: de leeftiid fan de brûker bepale](https://willem.com/global/images/d7d44f31e43e.webp)

![Python 3-foarbyldkoade: de leeftiid fan de brûker bepale](https://willem.com/global/images/779bab33d53c.webp)

Men sjocht maklik it ferskil yn syntaksis tusken de twa talen, mei Python dy't mear liket op deistich Ingelsk. Dat makket Python foar in protte brûkers better lêsber en begryplik.

In oare faktor dy't bydraacht oan it sukses fan Python yn wittenskiplik programmearjen is de bloeiende mienskip. Ûndersikers en ûntwikkelers út ferskate dissiplines diele kennis, biede stipe en drage by oan open-sourceprojekten, wat in omjouwing fan gearwurking en trochgeande ûntwikkeling skept.

## De kursus

Yn de kursus waard de absolute basis fan it programmearjen ferkend troch problemen út ferskate wittenskiplike domeinen oan te pakken. Oan it ein hie men in solide begryp fan programmearprinsipes opdien, mei de mooglikheid om se yn ferskillende fjilden en projekten ta te passen.

![De Universiteit van Amsterdam op de campus Science Park: freonen fan it blog sille myn fyts werkenne](https://willem.com/global/images/8534073ce0ee.webp)

De basis fan it programmearjen opnij besjen, sels foar betûfte programmeurs (lykas ik), kin tige weardefolle wêze. Yn de rin fan de tiid is it net ûngewoan dat programmeurs gewoanten of ôfkoartingen ûntwikkelje dy't net oerienkomme mei de bêste praktiken. Troch werom te gean nei de fûneminten kinst do skealike gewoanten ôfleare en wer in sterke basis yn programmearprinsipes lizze. Dêrnjonken betsjut de rappe aard fan de techbranche dat der hieltyd ynnovaasjes en fernijingen opdûke. Troch de basis te werhelje kinne betûfte programmeurs bywurke bliuwe mei de lêste ûntjouwingen en metoaden. Dit opnij beoardieljen biedt ek de kâns om programmearjen mei in skjin blêd te benaderjen.

![Ik nim diel oan in programmearles oan de universiteit (meistudinten ûnskerp makke om privacyredenen)](https://willem.com/global/images/9b78d21c6e59.webp)

De kursus bestie út meardere modules, te begjinnen mei Nivo 1, dêr't keazen waard tusken ALGORITHMEN, dat him rjochte op it opdielen fan yntuïtive problemen yn stappen dy't in kompjûter begripe kin, en GETALLEN, in wiskundich rjochte module dy't him dûkte yn de eigenskippen fan getallen sûnder foarôfgeande wiskundekennis te freegjen. Op Nivo 2 wie de kar tusken TEKST, dat him rjochte op natuerlike taalferwurking en sentimintanalyse fan tweets, en NUMERYKE YNTEGRAASJE, dêr't wichtige techniken leard waarden om it oerflak ûnder funksjes te bepalen as tradisjonele yntegraasje net genôch wie. Nivo 3 gie oer wurkje mei BIG-DATA, it analysearjen fan grutte gegevenssets en waarpatroanen yn Nederlân. In opsjoneel bonusnivo, BEWEGING, bea in simulaasje fan it graven fan in tunnel troch de planeet en ferkende natuerkundige problemen dy't mei help fan de kompjûter oplosber binne.

![De wyklikse labsesjes binne in noflike kâns om op koers te bliuwen mei dyn programmearavontoer, mei in helpende hân fan oaren as do earne fêstrinst.](https://willem.com/global/images/4cabf419ba55.webp)

![Hielendal mei de tiid mei in hypermoderne geslachtsneutrale húske](https://willem.com/global/images/ccb637c740eb.webp)

## Konklúzje

Hoe âld of wiis men ek is, der is altyd romte om wat nijs te learen, benammen mei de foarútgong yn machine learning lykas GPT4. Boppedat is werom nei de universiteit gean in ferfrissende feroaring, mei in folslein oare kontekst as de kommersjele of profesjonele wrâld dêr't ik normaal yn wurkje. Omearmje it mantra: stay hungry, stay foolish!

![Húskewiisheid](https://willem.com/global/images/a8111c91accb.webp)

---

## Rolex DateJust 36

*In kroan foar elke prestaasje* · 2022-12-22 · https://willem.com/fy/2022-12-22_rolex-datejust-36/

It jier 2022 wie tige bysûnder foar my: nei hiel hurd wurkjen om it mooglik te meitsjen, makken myn famylje en ik úteinlik de grutte ferhuzing nei Limburg. Om dizze mylpeal te betinken haw ik mysels in tiidleas horloazje jûn: de Rolex DateJust 36. Lês mei om te sjen hoe't dat is!

## 2022

Earder haw ik beskreaun hoe_myn_famylje_en_ik_de_grutte_ferhuzing (https://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/) makken fan it drokke Amsterdam nei it rêstige plattelân fan Noard-Limburg. Om dat mooglik te meitsjen, sawol finansjeel as profesjoneel, moast ik nochal wat bergen ferpleatse. Uteinlik kaam alles byinoar en wenje wy no tefreden, yn it midden fan nearne (ha!)

![Dit jier waard myn kofjemok myn rêdingsliny, doe't ik ûntelbere nachten sûnder sliep en yntinsyf wurk trochmakke: ik waard in kafeïne-superheld](https://willem.com/global/images/d61ef1c573be.webp)

## Op syk nei dat bysûndere horloazje

Nei't ik myn passy foar horloazjes op in hast nerdich meganysk nivo dield hie, krige ik in útnûging om treflike Patek Philippe-masterwurken oan te probearjen. Dizze yngewikkelde keunstwurken kinne it opnimme tsjin de kosten fan in húske_yn_Limburg (http://willem.comhttps://willem.com/en/2022-11-01_moving-to-the-countryside/). Ik fyn de fergeliking grappich, mar ik tink net dat it momint goed wie om sa'n protserich horloazje te dragen. As tawijd heit sit ik hieltyd middenin de drokke wrâld fan bern: LEGO bouwe, rollespultsjes dwaan, helpe yn it bad en heldedieden op de glydbaan. Dizze rumoerige omjouwing liket amper it ideale hillichdom foar in ferfine Patek Philippe Grand Complications-horloazje.

![Wolkom field yn de Patek Philippe-boutique, dy't liket op in bûtengewoane snoepwinkel fan geweldige praal](https://willem.com/global/images/780bc09bf309.webp)

![Mei in Patek Philippe Nautilus jierkalinder: de Nautilus waard oarspronklik ûntwurpen troch de ferneamde horloazje-ûntwerper Gerald Genta, in ikoan](https://willem.com/global/images/fd49e1bd0371.webp)

## Rolex DateJust

Sûnt syn begjin yn 1945 hat de Rolex DateJust him in plak as symboalysk horloazje ferovere. Dit klassike polshorloazje hat in karakteristyk ûntwerp dat boppe tydlike trends útstiet, mei syn elegante foarm en tiidleaze útstrieling. As earste polshorloazje mei automatyske opwining en mei in automatysk feroarjende datum op de wizerplaat liet de DateJust Rolex' ynset foar ynnovaasje en presyzje sjen. Yn de rin fan de jierren is dit masterwurk ferskate kearen ferfine, mar it hat noch altyd syn oarspronklike sjarme en bliuwende útstrieling.

![Oarspronklike Rolex DateJust-advertinsje út de jierren 1960](https://willem.com/global/images/d5a45ae4ab64.webp)

De skiednis fan de Rolex DateJust is ferweefd mei bekende figueren, ûnder wa de Amerikaanske presidint Dwight D. Eisenhower, dy't it horloazje droech yn syn amtstermyn. Los fan de assosjaasje mei bekende persoanen hat de DateJust de pols fan aventoeriers en ûntdekkingsreizgers sierd, wat syn fleksibiliteit en betrouberens sjen lit. Dit horologyske klassyk, te krijen yn ferskate materialen, maten en wizerplaten, boeit horloazje-leafhawwers oer de hiele wrâld.

![De DateJust 36 fan hjoed (referinsjemodel 126234) mei groefde bezel en felblauwe wizerplaat op in jubilee-band](https://willem.com/global/images/563b4fb54a07.webp)

## It fine

Troch faktoaren as spekulaasje, ynflaasjesoargen en kontantbeperkingen hawwe Rolex-horloazjes resint in sterk tanimmende fraach belibbe, wat liedt ta tekoarten yn de foarried. As do der ien by in lokale autorisearre dealer fine kinst, rekkenje dy dan gelokkich. Dan kinst do keapje foar de katalogusprys, en foarkomst de hege opslagen fan de twaddehâns- of grize merk, dêr't guon modellen in opslach fan 200% hawwe.

![In Rolex keapje is net sa maklik as dyn âlde horloazje op tafel lizze en gewoan om in nije freegje, mar dat die ik :-)](https://willem.com/global/images/47138c3c4044.webp)

Miskien wie it gelok, miskien wie it lot, mar ik kaam in Rolex DateJust 36 tsjin dy op foarried wie by Gassan_Amsterdam (https://www.gassan.com/en/shop-in-shop-rolex-boutique). Hoewol't ik net bysûnder byleauwich bin, tocht ik dat 22 desimber in passende datum wie om in horloazje te keapjen om it jier '22 te betinken. Doe't it freonlike personiel dus de betoverjende wurden “dizze is beskikber” sei, antwurde ik entûsjast mei in lûd “JA, graach!”

![It jier ’22 fiere mei in Rolex DateJust 36, kocht op 22 desimber (ik haw wat mei getallen, tink ik)](https://willem.com/global/images/4070152dce0c.webp)

Dit bepaalde Rolex DateJust-model hat de klassike maat fan 36 millimeter trochsneed. Hoewol't dy ôfmjitting foar in manshoarloazje neffens hjoeddeistige noarmen lyts lykje kin, wurdearje ik de ynhâldende ferhâldingen fan al myn besittings, of it no myn tillefoan (https://willem.com/en/2021-12-09_for-the-love-of-mini/), tablet (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) of horloazjes binne, lykas de Tudor_Black_Bay_36 (https://willem.com/en/2020-06-17_tudor-black-bay-36-long-term-review/) of myn op_maat_makke_ochs_und_junior_jierkalinder (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/).

![De DateJust hat in felblauwe wizerplaat, beklamme troch in sunburst-effekt dy't him in gefoel fan dynamyk jout](https://willem.com/global/images/ba3b2f29699f.webp)

![It spultsje mei it ljocht is neat minder as betoverjend, want it strielet libbene enerzjy út](https://willem.com/global/images/ecd1dd9d41f1.webp)

![De dikte en de algemiene ferhâldingen fan it horloazje binne krekt goed; as men it yn hannen hat, is it dúdlik wêrom't it in tiidleas klassyk is.](https://willem.com/global/images/412ae466b229.webp)

It horloazje hat in libbene blauwe wizerplaat dy't yn direkt ljocht oergiet fan in weardich hast-swart nei in briljant ljochtgjevende tint. Mei in groefde bezel fan wyt goud (Rolesor, yn Rolex-taal) wint dizze DateJust-fariant, kombinearre mei de jubilee-band, bewûndering fan sawol leafhawwers as noviezen.

![It sit noflik om de pols en giet mei hast elke outfit goed, lykas in blauwe jeans](https://willem.com/global/images/6bdf9d58bf13.webp)

Ik koesterje de hoop dat ik dit horloazje de kommende jierren yn goede sûnens drage kin. Yn sekere sin roppe de ôfmjittings en kleuren oantinkens op oan it horloazje fan myn lette heit, dat op syn beurt de grutte hie fan it horloazje fan myn pake, dy't ek ferstoarn is. As de jierren foarby gean, sille myn bern miskien mei waarmte weromsjen op my en dit horloazje, en sa ûntstiet in bliuwend erfskip dat generaasjes oerstekt, de takomst hat einleaze mooglikheden.

![Erfstikken: links it horloazje fan myn lette heit, mei in felblauwe wizerplaat (in bytsje min te sjen), en rjochts it horloazje fan myn pake fan in fergelykbere grutte. Ik swar dat ik de datums op de horloazjes foar de foto net ynsteld haw, se binne gewoan op 22 en 12 stean bleaun... in knik fan boppen nei myn horloazje?](https://willem.com/global/images/20137a331918.webp)

## It drage

De DateJust 36 is de ultime wingman, altyd ree om in hân te jaan, wat it libben dy ek yn de wei smyt. Wolst do in LEGO-toer bouwe? Dy hat dyn rêch. In kâld bierke iepenmeitsje mei de jonges op it wurk? Dy is der gewoan by. Nei it kasino foar in jûntsje gokken? Gjin probleem, de DateJust 36 is ree om mei te dwaan.

![Guon soene sizze dat de DateJust 36 it ultime GADA-horloazje is](https://willem.com/global/images/2f5dbfa96ff4.webp)

![LEGO bouwe op in stienharde ûndergrûn? Gjin soargen, dit horloazje giet net yn stikken!](https://willem.com/global/images/b6d7b6c6fd54.webp)

![In pear bierkes mei dyn bruorren op kantoar? Gjin probleem, dit horloazje is altyd te finen foar in gesellich momint!](https://willem.com/global/images/57f1a3233710.webp)

![Mei dit horloazje nei it kasino is in feilige weddenskip, ferwachtsje allinnich net dat it dy in fortún opsmyt!](https://willem.com/global/images/7af2c82d4e1e.webp)

En as do dy aventoerlik field, nim him dan mei op in rit mei de fyts of draach him wylst do de badkeamer skrobbest: hy is stoer genôch om alles oan te kinnen. Gean dus gewoan foar it bêste libben mei de DateJust 36 oan dyn side, jou him allinnich gjin skuld as do mei in kater of in ynstoarte LEGO-toer wekker wurdst.

![De DateJust is gjin type dat de hân yn de ring smyt as it tiid is foar in badkeamerskrob!](https://willem.com/global/images/18c1bcc65802.webp)

![Stoer genôch om as perfekt horloazje mei dy op in fytsaventoer te gean, wat my in lokkich man makket!](https://willem.com/global/images/58359bd4c2b9.webp)

## Konklúzje

De DateJust is in betrouber maat oan de pols, dy't ûnder de jierren dy't komme sil oerlibje. Wat in passende manier om in bysûnder jier te betinken! Hoe it by alles past en hoe noflik it draacht is wier leaflik. Omdat tiid sa weardefol is, helpt dit horloazje der poerbêst by om it ferrinnen dêrfan te folgjen!

---

## Ferhúzje nei it plattelân

*De grutte stêd ferlitte foar in lyts doarp* · 2022-11-01 · https://willem.com/fy/2022-11-01_ferhuzje-nei-it-plattelan/

Dizze moanne wie “de grutte ferhuzing”: myn famylje ferhuze fan Amsterdam nei it plattelân fan Noord-Limburg. Mei as driuwfear de langstme fan myn frou nei har woartels en ús winsk nei romte fielde it tiidstip goed. Doe't ús âldste bern hast fjouwer jier wie en nei de basisskoalle moast, beskôgen wy om it libben op it plattelân te omearmjen. Soe it ruiljen fan it drokke Amsterdam foar in nij tempo de muoite wurdich wêze? Lês mei!

## Amsterdam en Willem

Berne healwei de jierren '80 groeide ik op by Amsterdam, foardat ik myn bachelor Information Technology en letter myn master Information Studies die oan de Universiteit van Amsterdam. Nei it keapjen fan in appartemint begûn ik trije bedriuwen, dy't hûnderten klanten tsjinnen. Myn bân mei Amsterdam is djip, want ik hâld fan it ferskaat, de enerzjy en it feit dat alles tichteby is. Foar fytsleafhawwers lykas ik biedt Amsterdam de ideale omjouwing om op twa tsjillen te ferkennen.

![Belibbe de spanning fan it libbene nachtlibben yn Amsterdam, alles binnen berik fan dyn fyts!](https://willem.com/global/images/45b0b7a6cb73.webp)

Hoewol’t de stêd sjarmant is, hat Amsterdam neidielen dy't ik mar al te goed kenne leard haw. Rêst is dêr amper te finen, want fleantugen en auto's meitsje dei en nacht in oanhâldend lûd. Ik haw de tsjustere kant fan it stedslibben út earste hân belibbe: de stellerij fan de tsjillen fan myn auto en de benearjende moeting mei in ynbrekker yn myn sliepkeamer yn it appartemint, doe't ik betiid wekker waard.

![Fleantugen yn de buert binne moaie ûnderwerpen foar closeup-foto's, mar har oanhâldende, lawaaierige oanwêzigens kin ek ergerlik wêze](https://willem.com/global/images/e28e6b8ef31b.webp)

![Dude, wêr binne myn tsjillen?!](https://willem.com/global/images/05e645ef02e9.webp)

De strjitten fan de stêd, fol libben, kinne ferrinne ta smoarge stegen, dêr't rotten troch de skaden rinne en in oerweldigjend gefoel fan drokte hearsket. De eigenskippen dy't Amsterdam sa libbendich meitsje, kinne it ek feroarje yn in lestich plak om te wenjen, dêr't de striid om rêst en feiligens soms de sjarme fan de drokke metropoal oerskadet.

![De smoarge kant: rommel op strjitte yn Amsterdam op Keningsdei](https://willem.com/global/images/019d2906fec3.webp)

Hoewol't ik genietsje fan de spanning fan it stedslibben en de libbendichheid dy't dêrby heart, twingt myn rol as heit fan twa bern my om myn prioriteiten opnij te besjen. Troch myn bern in feilige omjouwing te jaan om fan har bernetiid te genietsjen, wol ik in lykwicht fine tusken har beskermje tsjin de hurdere kanten fan it stedslibben en har stadichoan yntrodusearje yn de spannende, rappe wrâld dy't har wachtet. Troch har groei yn in feilige omjouwing te stimulearjen, hoopje ik har fertrouwen en wjerstân mei te jaan, sadat se de útdagings en de spanning fan it stedslibben oankinne as de tiid der is.

![De gamechanger: net mear libje foar mysels, mar foar myn twa bern](https://willem.com/global/images/65043b74d322.webp)

## Noord-Limburg

Ferskûle yn it súdeasten fan Nederlân boeit Noord-Limburg mei bosken, heuvels, beken, buorkerijen en doarpen. Yn stee fan ien metropoal dy't it ritme fan it libben bepaalt, hat Limburg tal fan lytse doarpen, elk fol ferienings en klups. Ynwenners, dy't inoar goed kenne, binne grutsk op it ûnderhâld fan har omjouwing.

![De beek “De Groote Molenbeek” slingert troch bosken en plattelân, in prachtich gesicht en in typysk plaatsje foar dizze regio](https://willem.com/global/images/014814f41fd3.webp)

In pear freonen en saaklike kontakten warskôgen yn in grapke dat it plattelânslibben in pear desennia efter de lêste stedske ûntjouwingen oan efterlei. Mar doe't ik de goede en minne kanten fan dit stadiger tempo ôfwage, frege ik my ôf oft it ruiljen fan guon resinte stedske ûntjouwingen, lykas tanimmende kriminaliteit en oerbefolking, foar in rêstiger bestean de muoite wurdich wêze koe. Der is mar ien manier om dat út te finen!

![Ferhúzje nei Limburg: pak dyn libben yn in doaze en hoopje dat it net brekt!](https://willem.com/global/images/4b39899c875c.webp)

![Nije freonen meitsje... op de plattelânsmanier!](https://willem.com/global/images/76d4f8a09479.webp)

Wy fûnen in rom hûs yn it doarp Hegelsom (±1965 ynwenners yn 2021), op kuierôfstân fan de basisskoalle. De strjitten hawwe amper ferkear en fleantugen fleane mar selden heech boppe ús. By it ynlûken ûntfongen de gastfrije doarpsbewenners ús freonlik en nûgen ús út foar ferskate buertaktiviteiten.

![Ús hûs yn Hegelsom, in lyts doarp yn de provinsje Limburg, yn it súdeasten fan Nederlân](https://willem.com/global/images/7d914e86eb26.webp)

![In feilich skûlplak (... sa'n bytsje) foar de lytsen](https://willem.com/global/images/e809b9a3fb2f.webp)

Rommel op strjitte sjen is seldsum en de ynwenners hâlde har huzen yn oarder. De pleatslike ynwenners prate yn har eigen dialekt, dat foar stedsbewenners frjemd klinke kin. Nei in desennium mei myn frou en har famylje bekend te wêzen haw ik har bysûndere taal lykwols begripe leare.

![De yndrukwekkende pracht fan Memme Natuer, mar in lyts stikje fan ús nije foardoar](https://willem.com/global/images/9d4a3f76b6a0.webp)

![Dwale troch de wyldernis op in beferzen moarn by deibrek](https://willem.com/global/images/9bbc7f2982ae.webp)

## Metropoal en plattelân ferbine

It tichteby (te foet) lizzende stasjon fan ús nije hûs, mei in direkte ferbining nei Amsterdam, is gjin tafal. Hoewol't ik net mear yn de stêd wenje, haw ik myn Amsterdamske appartemint hâlden as pied-à-terre en kantoar, sadat ik nei hertlust fan it stedsrumoer genietsje kin en tagelyk myn famylje in feilich skûlplak en mominten fan rêst jaan kin.

![It stasjon is as in teleporter dy't my direkt de stêd yn stjoert: ik bin eins in moderne Star Trek-personaazje](https://willem.com/global/images/56f0d0adc86f.webp)

![De ekspresrit fan 1u45 is myn kâns om te feroarjen yn in rappe saakman, dy't mei in fatsoenlik flotte 140KM/h yn myn mobyl kantoar fljocht](https://willem.com/global/images/65a5b1254412.webp)

## Konklúzje

Ferhúzje nei Limburg field soms as in sprong yn it ûnbekende, mar it biedt my in nije wrâld om te ferkennen, fan te learen en yn te wenjen. Ik bin benijd hoe't dizze ferhuzing myn deistige rutine en libbensstyl yn de rin fan de tiid foarmje en beynfloedzje sil. Ik bin der wis fan dat de ynfloed op myn libben fierder giet as allinnich in nij adres!

![“De Limburgers heten u welkom”: no bin ik der ien... of net? :-) “Het is een kwestie van geduld”: ferset is nutteleas! Ha!](https://willem.com/global/images/3b1a98856df9.webp)

---

## MUSE yn Carré

*Rock moetet elegânsje* · 2022-10-23 · https://willem.com/fy/2022-10-23_muse-yn-carre/

Ferline snein belibbe ik in sykheljende fúzje fan de leginde rockband MUSE en it symboalyske Royal Theatre Carré yn Amsterdam. It elektrisearjende lûd fan de band yn de ferfine sfear fan it teater die bliken in resept foar in ûnferjitlike nacht te wêzen.

## MUSE

MUSE komt út Teignmouth, Devon, en kaam yn de lette jierren '90 op de muzykscene op. Se krigen gau omtinken mei har unike miks fan alternative rock, elektroanika en progressive eleminten. It trio bestiet út sjonger en gitarist Matthew Bellamy, bassist Chris Wolstenholme en drummer Dominic Howard, en hat in krêftich lûd makke, karakterisearre troch hege sang, yngewikkeld gitaarwurk en dynamysk drummen. Yn de rin fan de jierren hat MUSE publyk oer de hiele wrâld boeid mei har elektrisearjende optredens en ta neitinken stimulearjende teksten. Se krigen meardere prizen en ferovere har plak as ien fan de meast ynnovative en ynfloedrykste bands fan har generaasje.

![MUSE](https://willem.com/global/images/5a6f69ea3b41.webp)

## Royal Theatre Carré

Sûnder mis in symboalysk kultureel oriïntaasjepunt yn it sintrum fan Amsterdam, giet de skiednis fan it Royal Theatre Carré werom nei 1887. Oarspronklik betocht as sirkusteater troch Oscar Carré, is it útgroeid ta in earbiedweardige ynstelling dy't bekend stiet om syn klassike útstrieling en ferskaat oan optredens fan wrâldnivo. Carré boeit it publyk mei treflike arsjitektuer, elegante ynterieurs en in betoverjende sfear dy't bysûndere ferfining útstrielet. Yn 1991 krige it teater de titel “Royal”, wat syn prestiizje fierder fergrutte. Hjoed de dei is Royal Theatre Carré noch altyd in grutsk symboal fan de kulturele scene fan Amsterdam, dat besikers bekoart mei tiidleaze sjarme en boeiende artistike ûnderfiningen.

![Royal Theatre Carré yn Amsterdam by nacht](https://willem.com/global/images/083a60ae0805.webp)

## Yntime wjerklank

Sjoch it foar dy: it elektrisearjende optreden fan MUSE dat wjerklinkt binnen de yntime muorren fan Carré's klassike omjouwing. Elke opsteande noat en elk yngewikkeld gitaarriff wurdt fersterke troch de treflike akoestyk fan it teater, wylst ferbjusterjende lampen dûnsje en glinstere, wjerspegele troch de elegante ynterieurs. Yn dizze fúzje fan rauwe enerzjy en tiidleaze sjarme wurdt it publyk ien mei de muzyk, ûnderdompele yn in betoverjende, ûnferjitlike ûnderfining dêr't de grinzen tusken ferline en hjoed, tradysje en ynnovaasje, gewoan yn de sfear ûntbine.

![It publyk sammelet him yn it klassike teater](https://willem.com/global/images/507bee98a59d.webp)

![Folle seal: it teater hat in kapasiteit fan mar in pear tûzen](https://willem.com/global/images/d6bd2c44ced1.webp)

![Blau ljocht fan it poadium dat perfekt past by it elektrisearjende lûd fan MUSE](https://willem.com/global/images/43a2d929eb13.webp)

![Helle flitsen ferljochtsje it publyk en litte it klassike ynterieur fan Carré sjen](https://willem.com/global/images/f33dff882d73.webp)

![Bellamy rockt op de gitaar!](https://willem.com/global/images/97fd1dcedc3d.webp)

![It publyk sjongt mei!](https://willem.com/global/images/04d941e65bf2.webp)

![Matthew Bellamy spilet gitaar: do witst dat do yn in lyts teater bist as do de tekst op syn shirt / broek lêze kinst](https://willem.com/global/images/979457723e20.webp)

![Dûnsje yn Theatre Carré!](https://willem.com/global/images/a35ddfdcf770.webp)

![Bassist Chris Wolstenholme](https://willem.com/global/images/6eb532d7720e.webp)

![In mosh pit yn Theatre Carré!! ](https://willem.com/global/images/c3b19869f06a.webp)

![Moderne rockband op in klassyk poadium](https://willem.com/global/images/6300c66954f0.webp)

MUSE levere in boeiende setlist, mei in miks fan âlde klassikers en farsk materiaal, wylst koel, lykwichtich ljocht elk nûmer nei in heger nivo tilde. De yntime teaterset liet de ekspressive gesichten fan de band sjen, wylst it fassinearre publyk, in ûngewoan gesicht yn Carré, meisong en meidûnse. Dizze unike ûnderfining kulminearre yn har finale “Knights of Cydonia”, mei mûleharp, wêrby't elkenien yn ferbjustering werom bleau.

![Do kinst de útdrukking op har gesichten sjen!](https://willem.com/global/images/0016277996c6.webp)

![Haadsjonger Matthew Bellamy sjongt](https://willem.com/global/images/210cf8205414.webp)

![Chris Wolstenholme spilet mûleharp foar de finale “Knights of Cydonia”](https://willem.com/global/images/b3f0370231db.webp)

## Konklúzje

Wow! Ik fiel my gewoan tige lokkich dat ik de magy fan MUSE binnen de muorren fan Carré meimeitsje mocht. In nacht dy't mear wie as de som fan syn dielen!

---

## De ultime frijheidsfyts

*Op de Brompton-fouwfyts riden* · 2022-09-15 · https://willem.com/fy/2022-09-15_de-ultime-frijheidsfyts/

Selden haw ik my sa fernuvere oer in fyts: de lêste 5 moannen, sûnt ik myn Brompton-fouwfyts yn Amsterdam ophelle haw, wiene tige noflik! No, sa'n 500KM fierder, diel ik graach in pear fan myn ûnderfiningen mei dit geniale stik technyk, lês mei!

## Oer Brompton

Yn 1975 betocht Andrew Ritchie in fyts mei in fouwing yn 3 dielen: in ferfiermiddel dat himsels omfoarmje liet ta in lyts pakket en oeral mei hinne kin. Yn de jierren dêrnei slipe Andrew mei in obsesje oan syn útfining yn in hierde wurkpleats by in pleatslik yngenieursbedriuw.

![Andrew Ritchie, útfiner fan de Brompton-fouwfyts mei 3 dielen](https://willem.com/global/images/27a6a91e0280.webp)

Hoewol’t der fraach wie, krige Andrew einleaze ôfwizingsbrieven fan banken en fytsbedriuwen om te ynvestearjen. Dat feroare yn 1987, doe't in ûnder de yndruk rekke Brompton-eigner en oprjochter fan Naim Audio, Julian Vereker, ynstapte: de Brompton-fouwfyts wûn de begearde Best Product Award op de Cyclex Bike Show yn Londen. De rest is skiednis, sa't se sizze!

![Iere Brompton-model](https://willem.com/global/images/78a1e7268536.webp)

## Symboalysk ûntwerp

Hjoed binne der mear as 1500 offisjele dealers en 15 Brompton Junctions oer de hiele wrâld, ynklusyf ien yn Amsterdam. It oarspronklike ûntwerp hat in protte oare fytsmakkers beynfloede, dêrom kin it maklik beskôge wurde as in symboalyske fyts mei in bewiisd trackrecord en fans fan oeral op de wrâld.

![De Brompton Junction yn de “Negen Straatjes” yn Amsterdam mist ien fyts... riede ris wêr't dy hinne gien is? HA!](https://willem.com/global/images/2a19e2d7b5b8.webp)

![Myn moderne Brompton-fouwfyts: let op hoe gelyk er is oan it eardere model](https://willem.com/global/images/f2bd67b2fef9.webp)

## Moderne Brompton

Myn oranje M6L Superlight Brompton bringt alles wat in Brompton makket nei in heger nivo mei lichtgewicht ûnderdielen fan titanium. Myn fyts kaam mei 6 fersnellingen (2 mei in derailleur, 3 yn de naaf) en dynamolampen. Ik haw in Brooks Cambrium-sadel ynstallearre en keas foar in yntegrearre ark-set. Foarsjoen fan myn favorite lekfrije_banen (https://willem.com/en/2021-11-19_escaping-the-flat-tires/) fan Schwalbe tocht ik dat dizze fyts perfekt wêze soe foar serieuze aksje.

![De ljochten wurde oandreaun troch in dynamo: nea mear tinke oan batterijen!](https://willem.com/global/images/34f552cf78e8.webp)

![It blok foar de foartas makket it maklik om tassen en frames oan en út te klikken en is kompatibel mei alle Brompton-modellen](https://willem.com/global/images/d98037afab64.webp)

![Ik hoopje dat ik it net gau nedich haw; mar myn fyts hat in perfekt passende ark-set yn it fouwfytsframe: wat slim!](https://willem.com/global/images/7cce2f2032a9.webp)

![Myn fyts hat sawol in 2-snelheids efterderailleur as in 3-snelheids ynterne naaffersnelling, wat in totaal fan 6 fersnellingen mei in tige breed berik jout](https://willem.com/global/images/120b10499c01.webp)

![Do kinst sjen dat it Brompton-fytsûntwerp ferfine en folwoeksen is: dingen lykas de super sterke fersterke spatboerden jouwe dy folop fertrouwen om de fyts gewoan te brûken, let ek op it titanium efterframe](https://willem.com/global/images/8c980000a1b4.webp)

## Hoe fytst er?

Fouw de fyts yn sa'n 20 sekonden út en do bist klear om te riden! De earste kilometers hie ik efkes tiid nedich om te wennen oan it behindige stjoer. Yn ferliking mei myn single_speed_Schindelhauer_Siegfried_Road (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/)-fyts komt de Brompton fluch op snelheid en stjoert er tige direkt. De lytsere tsjillen binne gjin probleem, want de fersnellingen en it frame binne goed op har ôfstimd. Troch ienfâldige geometryske wittenskip makket de lytsere omtrek de remmen effektiver.

![Myn Brompton-fouwfyts fergelike mei myn Schindelhauer Siegfried Road: twa hiel ferskillende masines](https://willem.com/global/images/0c6afd72eb83.webp)

Omdat ik fan_fytsen_hâld (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/), koe ik mei myn trainde skonken maklik folle flugger gean as ik mooglik achte op in fouwfyts. De Brompton jout dy gau it fertrouwen om him te behanneljen as in *normale* fyts. Goed behanneljen kin wol as tafelinsatsen beskôge wurde foar elke fyts, mar ik sjoch spitich genôch dat in protte moderne “designerfytsen” *dat* memo mist hawwe. Elke fyts moat in nocht wêze om op te riden, foar alles!

![Riden op de Brompton-fouwfyts field ferrassend net folle oars as op in normale fyts: it jout dy gau it fertrouwen om flugger te gean (as do dat wolst)](https://willem.com/global/images/db752d4c2039.webp)

![Sjoch de GCN-fideo op YouTube dêr't profesjonele fytser Andrew Feather de Brompton mei in super racefyts fergeliket yn in heuvelklim](https://willem.com/global/images/ea9d196da4a2.webp)

Nim myn wurd net foar wier, sjoch dochs de fideo_fan_GCN_dêr't_se_útfine_wat_der_bart_as_men_in_profesjonele_fytser_op_in_Brompton_sette (https://www.youtube.com/watch?v=CCAwg9OMa84), om him út syn komfortsône te heljen? Kin in fouwfyts klimme? Hoe ferhâldt it him ta in topklasse racefyts? Se hawwe de mearfâldige Britske heuvelklim-kampioen Andrew Feather meinommen om dat út te finen!

## Wêr't er blinkt: fleksibiliteit

Hoewol't it riden op de Brompton in nocht is, blinkt er pas echt út as do ôfstapst. Do kinst him prinsipieel oeral mei hinne nimme! Kombinearje dyn fytsen mei it iepenbier ferfier: metro, bus, tram en trein. Do kinst dyn Brompton sels op it fleanfjild as bagaazje ynleverje!

![Kombinearje dyn fytsen mei iepenbier ferfier: berik elk stasjon of tichteby lizzend adres mei gemak](https://willem.com/global/images/b66c0a439693.webp)

![Hy is kompakt en lichtgewicht, sadat do him maklik oer it perron en yn de treinen ferpleatse kinst (<10KG)](https://willem.com/global/images/48e2ac12cdb5.webp)

![In fouwfyts yn de trein kostet gjin ekstra: er wurdt beskôge as “gewoan bagaazje”](https://willem.com/global/images/a21c97827361.webp)

As do famylje of freonen mei in auto hast, silst do fernuvere wêze oer hoefolle ekstra mooglikheden der binne om de fouwfyts te brûken *en* mei te riden. Do kinst meidwaan en/of opsplitse wannear't it dy útkomt. Oars as in gewoane fyts hat de fouwfyts gjin ûnhandige fytsdrager nedich om op de auto te fêstmeitsjen.

![De Brompton yn ús famyljeauto: nimt minder romte yn as in bernewein!](https://willem.com/global/images/d7eb752895f1.webp)

As do yn in stedsgebiet wennest, silst it miskien moai fine dat it tige maklik is om de fyts binnen mei te nimmen. Gjin ûnhandige slotten nedich en gjin ûnnedich bleatstellen oan de eleminten of dieven. De kâns is grut dat do altyd in plak foar dyn fyts fine kinst, sels yn dyn favorite_kofjebar (https://www.facebook.com/people/Louffee-Coffee/100063489670875/).

![De fyts is lyts genôch om mei te nimmen: hy sil grif net út it plak útsjen wylst do fan dyn latte genietsjest!](https://willem.com/global/images/14df7d035531.webp)

![Yn myn lytse appartemint yn Amsterdam set ik myn Brompton boppe-op de kuolkast: men kin it sels in oar keunstwurk neame, ha!](https://willem.com/global/images/f59eff081687.webp)

## Konklúzje

De Brompton is in prachtige fyts dy't yn in lyts pakket fouwt: dat makket him tige fleksibel. Ik bin noch hieltyd manieren oan it ûntdekken om dizze fyts te brûken dy't ik my mei gjin fan myn oare fytsen yntinke koe! Hy kin wêr't oare fytsen net kinne: dat fergruttet de frijheid dy't do as fytser hast!

![Wêr en wannear do ek hinne giest: de Brompton-fouwfyts is as in freonlike maat dy't altyd ree is om mei te gean!](https://willem.com/global/images/8eca65e85081.webp)

---

## Computer seit nee

*Hoe keunstmjittige yntelliginsje hjoed de dei hearsket* · 2022-09-11 · https://willem.com/fy/2022-09-11_computer-seit-nee/

Hjoed moarn genietsje ik fan myn fytstocht op in hast leech fytspaad, wylst perfekt skildere sinnestrielen de dauwe boppe de fjilden om my hinne ferljochten. Wêr wiene al dy oare fytsers? Ik fermoed dat it wat te meitsjen hat mei populêre waarapps. It falt my op hoe grut de kontrôle fan kompjûters op it libben fan minsken al is.

Blykber wie der hjoed moarn kâns op rein, sa't de waarapp fan de iPhone oanjoech. Hoewol't ik gjin drip rein tsjinkaam, liet dat lytse reinwolkjeikoan op de tillefoan minder minsken út fytse gean.

Wis, ik begryp it: net in protte minsken wurde graach wiet op har moaie fytsen. Mar wat is der bard mei eins út it finster sjen om it werklike waar te kontrolearjen? In rappe blik hie elkenien de perfekte omstannichheden foar in rit sjen litten. Nimst do besluten op grûn fan de waarapp (https://en.wikipedia.org/wiki/Weather_rock)?

![Waarsteen: krekter as dyn favorite app (ôfbyldingskredyt Wikipedia)](https://willem.com/global/images/3bb701f68379.webp)

## Wat is keunstmjittige yntelliginsje (AI)?

Hoewol’t it resint syn renêssânse belibbet yn de rigen fan “buzzword_bingo (https://en.wikipedia.org/wiki/Buzzword_bingo)”, binne begripen as keunstmjittige yntelliginsje en machine learning hielendal net sa nij. It idee om learen te brûken as middel om in ienfâldiger systeem op te bouwen nei minsklik nivo fan yntelliginsje, giet teminsten werom nei Alan Turings begryp fan in “bernemasine” yn 1950. Yn stee fan te besykjen in programma te meitsjen dat de folwoeksen geast simulearret, wêrom net leaver ien dat dy fan it bern simulearret? As dat dan ûnderwurpen waard oan in passende oplieding, soe men it folwoeksen brein krije.

![In foto fan humanoïde robotbern dy't nei skoalle gean](https://willem.com/global/images/f062a73c56f8.webp)

In syn boek “Superintelligence”(https://duckduckgo.com/?t=ffab&q=superintelligence+book&ia=web) ferkent Nick Bostrom yngeand de mooglike wegen nei it meitsjen fan in keunstmjittige yntelliginsje. Wat bart der as masines de minske yn algemiene yntelliginsje oertreffe? Sille keunstmjittige aginten ús rêde of ferneatigje? Sels Elon_Musk_is_it_mei_my_iens_dat_elkenien_dit_boek_lêze_moat (https://duckduckgo.com/?q=elon+musk+book+superintelligence&t=ffab&ia=web).

Hoewol’t de algemiene konsensus is dat in wiere algemiene keunstmjittige yntelliginsje noch net bestiet, soe ik beweare dat de maatskippij yn it algemien perfekt klearstiet foar in AI om de kontrôle oer te nimmen. De metafoar fan de siedende_kikkert (https://en.wikipedia.org/wiki/Boiling_frog) is dêr in krêftige manier om oer nei te tinken: de kikkert fernimt it gefaar net fan wetter dat stadichoan opwaarme wurdt oant it siedt. Wy moatte net tastean dat wy troch immen siede wurde, lit stean troch in AI!

![In foto fan humanoïde robots dy't wetter siede yn in grutte pan op in wite eftergrûn](https://willem.com/global/images/03f3d7062e06.webp)

## Foarbylden fan de kompjûterkontrôle fan hjoed

Wylst ik hjoed moarn fan it lege fytspaad genietsje, kaam it by my op dat de waarapp net de iennichste is dy't it gedrach fan minsken kontrolearret. Tink oan de folgjende foarbylden:

- **wêr't minsken wenje**: it is maklik te begripen wêrom't finansjele ynstellings it risiko fan it lienen fan jild oan immen ynskatte wolle, mar de kompjûters fan hjoed dy't dyn kredytskoare berekkenje, kontrolearje yndirekt dingen as hokker hûs do keapje kinst, wêr't do wenje silst en nei hokker skoalle dyn bern gean. Machine learning is in hot_topic (https://duckduckgo.com/?t=ffab&q=credit+rating+machine+learning&ia=web) yn de jildsektor, en sûnder dat in soad minsken it witte, sjogge dy algoritmen net allinnich nei dyn finansjele gegevens. Ien fan de wrâldlieders yn kredytbeoardieling, GDS Link, is iepen_oer_dit (https://www.gdslink.com/credit-risk-scorecard-model-development-monitoring/): de betellingshistoarje fan in liener is essinsjeel, mar it makket noch mar krekt mear as in tredde fan de kredytscoare út. 

- **meteo-alarmen:** dyn waarapp is oergeunstich op de macht dy't meteo-alarmen hawwe op de maatskippij: hiele lannen kinne sluten wurde op grûn fan de waarkompjûter dy't “koade read” oanjout. Elkenien begrypt de foar de hân lizzende redenen fan feiligens. Mar men kin him ôffreegje hoefolle minsklik lijen der eins feroarsake wurdt troch it annulearjen fan fakânsjes, it sluten fan diken, it stopjen fan treinen, it sluten fan skoallen en it beheinen fan sikehûstsjinsten.

- **wat minsken sjogge: ** de autoplay-funksje fan elkenien syn favorite fideowebside brûkt algoritmen om dyn folgjende fideo te bepalen. Sels as do bewust beslist om ien_bepaalde_fideo (https://www.youtube.com/watch?v=0n_Ty_72Qds) te sjen, wurdt dy dêrnei automatysk wat oars foarsteld. Itselde jildt foar populêre apps lykas TikTok (https://newsroom.tiktok.com/en-us/how-tiktok-recommends-videos-for-you) en Instagram (https://duckduckgo.com/?t=ffab&q=instagram+algorithm&iar=news&ia=news).

- **wat minsken hearre: ** tink net dat de shufflefunksje op dyn iPod (https://www.wsj.com/articles/SB115876952162469003) of Spotify-app wier tafallich is. Dizze_útlis (https://www.quora.com/Is-Spotifys-shuffle-feature-truly-random-I-keep-hearing-the-same-songs-in-my-library-too-often-for-it-to-be-a-mere-coincidence-Does-Spotify-use-some-kind-of-special-algorithm-to-determine-what-song-plays-If-so-why/answer/Mattias-Petter-Johansson) fan eardere Spotify-yngenieur Mattias Petter Johansson is nijsgjirrich om te lêzen.

- **wat minsken lêze: ** Elon_Musk_begrypt_wêrom't_it_wichtich_is_om_newsfeed-algoritmen_lykas_de_Twitter-feed_iepenbier_te_meitsjen (https://edition.cnn.com/2022/04/19/tech/twitter-algorithm-open-source-elon-musk/), want it bepaalt wat minsken lêze! Mar omdat net elkenien koade begrypt, tink ik dat it mar in diel fan de oplossing wêze soe.

![In gekke nijsredakteur mei in typemasine dy't in brânende krante lêst](https://willem.com/global/images/a591dfa4b729.webp)

## Konklúzje

Nije technology makket minsken altyd benaud. Doe't de earste fytsen ferskynden, joegen minsken ûnderhand_hast_alles_de_skuld_fan_harren (https://twitter.com/paulisci/status/1561848479470694403)! Dochs binne se no op in frijwat goede manier yn ús libben yntegrearre. Minsken kenne de risiko's en in protte hannelje dêrnei. Helmen (https://willem.com/en/2020-07-09_repairing-a-giro-aeon-bicycle-helmet/) en fytsljochten (https://willem.com/en/2019-11-26_supernova-e3-pro-2-dynamo-powered-headlight/) binne tige gewoan. Uteinlik ferwachtsje ik itselde foar kompjûterisearre beslútfoarming: wy sille leare der op in goede manier mei om te gean.

Yntusken moatte wy aktyf nijsgjirrich bliuwe en genietsje fan de moderne wûnders fan de technology, lykas it ferbjusterjende DALL-E_AI-systeem (https://labs.openai.com/about) dat orizjinele, realistyske ôfbyldings en keunst meitsje kin. Ik haw dermei wurke om it keunstwurk by dit blogberjocht te meitsjen. De resint begûne diskusje_oer_wa_de_generearre_wurken_besit (https://duckduckgo.com/?t=ffab&q=dall-e+copyright) ferrast my hielendal net. Beliedsmakkers soene wiis wêze om de gruttere fragen om keunstmjittige yntelliginsje net te negearjen!

![It keunstwurk foar dit blogberjocht is makke mei DALL-E, it ferbjusterjende AI-systeem dat orizjinele ôfbyldings genereart](https://willem.com/global/images/9e681973fa62.webp)

---

## CAPTCHA-alternatyf

*Beskermje dyn formulieren op in brûkersfreonlike manier* · 2022-07-30 · https://willem.com/fy/2022-07-30_captcha-alternatyf/

Grutte kâns dat do al ris in CAPTCHA tsjinkommen bist: se beskermje webformulieren troch dy frjemd ferfoarme tekens oertype te litten of troch foto's oan te klikken dêr't in bepaald ding op stiet. Wêrom wurde se brûkt en is der in brûkersfreonlik alternatyf?

## Wat is CAPTCHA?

CAPTCHA's binne makke om kompjûters en minsken fan inoar te ûnderskieden en freegje faak om wat dat kompjûters net maklik kinne. Dêrom stiet de ôfkoarting foar: Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart. Websitemakkers brûke CAPTCHA's om har webformulieren te beskermjen tsjin automatyske spam en misbrûk.

![Typyske CAPTCHA's dy't do op it web tsjinkomme kinst (byldkredyt: Wikipedia en Google)](https://willem.com/global/images/a95bd60124e8.webp)

## Wêrom hast do formulierbeskerming nedich?

In typysk webformulier brûkt twa stappen:

- **ynformaasje ynfiere:** Do fierst wat ynformaasje yn en dan klikst do op "VERSTJOER" (of wat dêrop liket) om troch te gean.

- **ynformaasje ferwurkje:** De ynformaasje dy't do ynfierd hast, wurdt troch in server ferwurke, dy't dyn berjocht of fersyk miskien trochjout oan immen syn e-mail.

![In typysk webformulier: de server ferwurket ynformaasje fan in persoan en stjoert it troch nei oare minsken, lykas dysels. Kwea-aardige partijen kinne de ôfstjoerder maklik neimeitsje, sadat automatysk misbrûk fan dyn ferwurkjende server mooglik is](https://willem.com/global/images/062f9ea6ddbf.webp)

It probleem fan dizze typyske oanpak is dat de earste stap maklik automatisearre wurde kin troch kwea-aardige partijen. Se brûke in oare kompjûter om hieltyd wer ynformaasje nei de server te stjoeren, sadat dy in hiele bulte ynformaasje ferwurkje moat, faak mei spamberjochten deryn. Hackers binne benammen skerp op webformulieren dêr't se it "TO"-adres manipulearje kinne, want dan kinne se dyn server brûke om spamberjochten nei elkenien op de wrâld te stjoeren.

In CAPTCHA beskermet dyn formulier troch te foarkommen dat in kompjûter automatysk ynformaasje nei dyn server stjoert.

## Problemen mei CAPTCHA

Earlik sein fyn ik se ûnsjoch en ûnhandich, en ik_bin_net_allinnich (https://duckduckgo.com/?q=do+not+use+captcha). Se meitsje in drompel foar minsken: legere konversaasjesifers, minder klikken, ensfh. Boppedat binne se faak tige ûnfreonlik foar minsken mei in beheinde sicht.

Kritisy klage ek oer Google, ien fan de populêrste oanbieders fan fergese CAPTCHA-tests. Men kin har ôffreegje wêrom't se sa'n tsjinst fergees oanbiede. It is in treflike manier foar har om in plak te krijen yn in soad (kommersjele) klantreizen en har algoritmen mei mear gegevens te fieden om minsken te profilearjen. It is wat om oer nei te tinken as do privacy en de GDPR- en cookiewetten wichtich fynst.

## Alternatyf

Dêrom bin ik oan it wurk gien om in effektyf alternatyf foar CAPTCHA's te meitsjen foar de webformulieren dy't ik foar myn klanten bou. Myn oanpak is twafâldich:

- **ferbergje:** de measte kwea-aardige partijen sykje nei mooglike doelen troch te sykjen nei de FORM-tag, dy't faak brûkt wurdt om webformulieren te bouwen. Myn formulieren hawwe gjin FORM-tag, mar brûke oare gewoane eleminten lykas DIV: in perfekte kamûflaazje. As se it net fine kinne, kinne se it net brekke. 

- **fersterkje:** myn webformulieren brûke in ekstra stap om misbrûk dêrfan dreger te automatisearjen. Ik neam it "in postsegel helje" foar it ferstjoeren.

## Kryptografyske hantekening foar it ferstjoeren: de postsegel

Do moatst begripe dat kwea-aardige partijen ekonomysk tinke: se dogge allinnich safolle muoite as de mooglike opbringst it wurdich is. As do it har dreech genôch makket om dyn webformulier te misbrûken, is de kâns grut dat se fierder gean en it der by litte. Foardat ik útlis wat ik dien haw, moat ik dy warskôgje:

**Disclaimer:** *Do moatst nei it doel fan dyn formulierbeskerming sjen, by my is dat it (sterk) fermindere fan it oantal spamberjochten, en tagelyk de brûkersfreonlikens bewarje. Dat lit my in systeem betinke dat net per se "absolút feilige" beskerming jout, mar as do kearngeheimen beskermje wolst, past dizze oanpak miskien net by dy. Hâld altyd rekken mei dyn bedrigingsmodel!*

Om webformulieren te beskermjen haw ik in ekstra stap yntrodusearre dy't ik "in postsegel helje" neamd haw. De stappen fan it beskerme webformulier wurde dan sa:

- **ynformaasje ynfiere:** Do fierst wat ynformaasje yn en dan klikst do op "VERSTJOER" (of wat dêrop liket) om troch te gean.

- **postsegel helje:** Krekt foardat de eigentlike ynformaasje ferstjoerd wurdt, nimt dyn apparaat kontakt op mei de server om te freegjen om in kryptografysk token dat past by de skaaimerken fan de eigentlike ynformaasje *en* de ôfstjoerder. Dat bart yn in pear millisekonden, minsken fernimme it net. Sjoch it token as in postsegel, spesifyk foar it pakket dat do ferstjoerst en mar ien kear te brûken.

- **ynformaasje ferwurkje:** De ynformaasje dy't do ynfierd hast, wurdt kombinearre mei it kryptografyske token en nei de server stjoerd. As it token jildich is, wurdt de ynformaasje as gewoanwei ferwurke. Tokens dy't net jildich binne wurde gewoan negearre, wat wichtich is om reverse engineering tige dreech te meitsjen, om't der gjin inkelde reaksje is (de server seit altyd "OK" :-) )!

![Troch foar elk berjocht in unyk token yn te fieren dat mar ien kear brûkt wurde kin, wurdt it foar kwea-aardige partijen folle dreger om it ferstjoeren fan berjochten te automatisearjen: dyn formulier is beskerme tsjin spammers](https://willem.com/global/images/53152b30a5b4.webp)

Ik brûk dizze oanpak sûnt 2016 en de ferwurkjende servers hawwe letterlik miljoenen berjochten ôfhannele, mei ekstreem pear berjochten (<100) dy't spam wiene. By neiere besjen is it measte spam dat der trochhinne komt "hânwurk": miskien binne it kwea-aardige partijen dy't it meganisme ûndersykje. Om't it blykber te folle muoite is om it systeem te brekken, is it tige effektyf foar myn doel: it beskermjen fan de webformulieren.

## Konklúzje

CAPTCHA's binne begryplik tige populêr, mar it is net altyd nedich om se op dyn webformulieren te setten as do alternativen yn de rekken hâldst. Myn advys is: meitsje it dreger foar kwea-aardige partijen en makliker foar dyn publyk!

---

## Offline muzyk

*Alternatyf foar streamingmuzyk* · 2022-07-17 · https://willem.com/fy/2022-07-17_offline-muzyk/

Muzyk hat de universele krêft om minsken te rekken. Ferskillende ritmen, emoasjes en stimmen meitsje it mooglik om tige persoanlik fan muzyk te genietsjen. Muzyk leit my tige nei oan it hert en ik wol net dat der wat tusken komt. Dêrom ferlit ik my net op streamingtsjinsten, mar behear ik myn eigen offline muzykbibleteek.

Foardat streamingtsjinsten as Spotify of Apple Music opkamen, hiene minsken oare manieren om muzyk te lústerjen. Minsken kochten platen, cd-albums en guon kopiearren sels yllegaal muzyk mei tsjinsten as Napster of Kazaa. Digitale muzyk lústerje kaam yn opkomst doe't Apple de iPod útbrocht, wêrmei't it tige maklik waard om dyn muzyk yn dyn bûse te hawwen.

![Orizjinele iPod-advertinsje: Say hello to iPod. 1000 songs in your pocket](https://willem.com/global/images/b143eee6b578.webp)

![Orizjinele iPod-advertinsje út 2005: it advertearret suvere emoasje, gjin technyske spesifikaasje](https://willem.com/global/images/6099f6099ad9.webp)

De iPod hie in monumintale ynfloed op hoe't minsken muzyk lústerje. Yn it begjin imitearren de earste smartphones it gedrach fan de iPod, mar moderne apparaten brûke har altyd oanwêzige ferbining om nije manieren te meitsjen om muzyk te ûntdekken en te lústerjen.

Streamingtsjinsten binne tige populêr, om't se in handige manier bieden om muzyk te lústerjen: do hoechst neat te behearen. Gewoan ôfspylje. Oerslaan wat do net moai fynst en de algoritmen passe harsels automatysk oan dyn smaak oan. Wa soe sa'n soarte fan magy no net wolle, soe men tinke?

## Wêrom dyn eigen muzyk behearskje?

Streamingtsjinsten binne tige handich, mar der binne goede redenen om dyn eigen muzykbibleteek te behearen:

- **frijheid:** as do in plaat of cd keapest, is dy fan dy. Nimmen easket periodike betellingen fan dy. Do kinst der sa lang fan genietsje as do wolst, op sa'n bytsje elk apparaat dat do hast.

- **mei opset:** artysten bepale de folchoarder fan de nûmers mei opsetsin, faak fertelt in muzykalbum in ferhaal mei djipte en betsjutting. Gjin algoritme friemelet oan de folchoarder fan de nûmers dêr't do nei lústerest. 

- **lûdskwaliteit:** hoewol streamingtsjinsten better wurde, binne âlde cd's noch hieltyd tige goed. En guon minsken ferkieze sels de waarmte fan in analoge plaat. Streamingtsjinsten dy't kompresje mei ferlies brûke, smite letterlik stikjes muzyk fuort. Do fynst it ek net moai om in boek te lêzen as der letters misse, net?

- **jacht:** as do fan muzyk hâldst, hast miskien wol nocht oan de jacht derop. Gean nei in muzykwinkel, lês der oer en praat mei minsken. Muzyk bringt minsken byinoar, miskien meitsje do ûnderweis wol nije freonen. 

## Ik en myn muzyk

Minsken witte dat ik fan muzyk hâld en freegje my soms hoe't ik muzyk fyn, sammelje, digitalisearje en lústerje. Lit my it útlizze:

- **muzyk fine:** sa no en dan besykje ik platewinkels yn Amsterdam en praat ik mei minsken oer muzyk. Dêr ûntdekst do nije útjeften en artysten. Muzykfestivals (https://willem.com/en/2018-07-10_enjoy-a-festival-without-alcohol/) kinne in prima jachtgebiet wêze foar nije dingen, benammen as do de lytsere poadia besjochst. Fansels kinst do ek online_nei_nije_muzyk_sykje (https://artsexcellence.com/blog/category/music-reviews/)!

- **sammelje:** ik keapje al myn muzyk op cd's, ik haw der in soad. Tûzenen nûmers op hûnderten albums. Ik keapje nij en twadehâns, do silst fernuverje wat der yn dyn pleatslike twadehânswinkel te finen is.

- **digitalisearje:** Om wat fan it moderne gemak te kopiearjen, digitalisearje ik al myn cd's nei audiobestannen sûnder kwaliteitsferlies. Dêr brûk ik in âlde MacBook_Air (https://willem.com/en/2017-09-14_saving-a-macbook-air-with-exploded-battery/) mei iTunes foar. Ik nim de tiid om dit mei de hân te dwaan. Ik kontrolearje en korrizjearje de metadata en de albumhoes. Al myn cd's bewarje ik yn opslach. 

- **lústerje**: tink oan in moderne iPod op steroïden, myn Astell&Kern_Ultima_SP2000 (https://www.astellnkern.com/product/product_detail.jsp?productNo=18). Dy stjoert myn Shure_SE846_lûdisolearjende_earphones (https://www.shure.com/en-US/products/earphones/se846_wired) oan fia in balansearre_DreamDuet-kabel (https://www.crystalcable.com/products/crystal-cable-portable/duet/dream-duet/). Ik fyn it prachtich.

![Cd's digitalisearje mei iTunes op in âlde MacBook Air](https://willem.com/global/images/dbbea05b99d0.webp)

![Astell&Kern Ultima SP2000: it ferbynt mei koptelefoans, stereo-ynstallaasjes en kin sels sûnder kabel streame fia Bluetooth APT(X)](https://willem.com/global/images/0265a4c5db8f.webp)

![Myn privee konserthal: Shure SE846-earphones op de DreamDuet-kristalkabel, aktive lûdsdemping is net nedich, want dizze earphones isolearje perfekt](https://willem.com/global/images/ee0b9c2aa347.webp)

## Konklúzje

Om't ik echt fan muzyk hâld, haw ik gjin muoite mei de lytse ekstra ynspanning om myn eigen offline muzykbibleteek te behearen. It jout my frijheid en kontrôle, mar boppe alles: suver wille!

---

## Snake '97 Highscores

*Keunst ynspirearre troch in spultsje, fan Zena Van den Block* · 2022-04-18 · https://willem.com/fy/2022-04-18_snake-97-highscores/

Ferline wike krige ik in tige freonlike útnûging fan in Belgyske keunstenares om har keunstútstalling yn Antwerpen by te wenjen. It wurk dat te sjen wie, gie oer it Snake '97-spultsje dat ik makke haw. Sûnder wurden en fol optein sei ik de útnûging mei in grutte laits ta!

## Snake 97: Retro-tillefoanspultsje

Grutte kâns dat do it spultsje dat ik makke haw wolris sjoen of heard hast: Snake_97 (https://snake97.com). De dot-matrixgrafyk en de monotone lûden jouwe miljoenen fans in portsje nostalgy yn retro-tillefoanspultsjes. Hoewol ik_it_spultsje_per_ûngelok_makke_haw (https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/), hâldt de ynfloed derfan my noch hieltyd yn ferbjustering.

![Snake '97: dyn portsje nostalgy fan retro-spultsjes ](https://willem.com/global/images/ead2fd53cae7.webp)

## Zena Van den Block

Tusken de fans fan it spultsje sit Zena Van den Block (1995), in Belgyske keunstenares dy't ynspirearret troch op ûnferwachte manieren byldzjende keunst te meitsjen. Faak troch spiel en tafal sykje se nei fertalingen fan patroanen dy't se ûntdekt yn weromkearende gewoanten, mei help fan bylden út de populêre kultuer. Troch kontekst te meitsjen of dy mei opsetsin om te draaien, makket har wurk dat do opnij neitinkst oer de bylden dy't do (tinkst te) kennen.

![Wurk fan Zena Van den Block (boarne zenavandenblock.com)](https://willem.com/global/images/3fd210797619.webp)

Foar har wurk mei it Snake-spultsje hat se mei soarch har game-over-skermen sammele. De lêste opstelling fan de Snake, faak yn hast ûnmooglike kronkels, brûkt se as bouwstiennen op har doek.

![Snake-keunstwurken yn SECONDroom Antwerpen: "High Scores" fan Zena Van den Block](https://willem.com/global/images/0eb1e4ab051c.webp)

Njonken de dot-matrixlinen op it doek giet de funky âld-skoalle griene kleur yn it tsjuster gloeie. It kostet har moannen om it goede miks te finen en har oanbringtechnyk te perfeksjonearjen. De "High Score"-keunstwurken binne ôfwurke mei in plestikeftich oerflak, dat de retrosfear fan tillefoanskermen fan fergetten tiden perfekt ôfmakket.

![De keunstwurken gloeie yn it tsjuster](https://willem.com/global/images/b71d3e7bd7fb.webp)

## SECONDRoom Antwerpen

SECONDroom (https://secondroom.org/), neamd nei de orizjinele útstallingsromte yn it appartemint fan de oprjochter, organisearret útstallingen mei in koart duorjende fernissaazje, wat de útstallingen in yntym karakter jout. Yn dizze sfear kinst do ferbining meitsje mei de keunstner en oare besikers.

![Zena Van den Block moetsje: it yntime karakter fan SECONDroom jout genôch romte om kontakt te meitsjen](https://willem.com/global/images/107dfd912670.webp)

As skepper fan Snake_97 (https://snake97.com) haw ik de grafyk fan it spultsje in *bazillion* kear sjoen. Mar de grafyk belibje as echte keunst fielt hielendal oars. Beskieden en sûnder wurden besjoch ik dizze keunstwurken.

![Spultsjegrafyk ferheven ta echte keunstwurken](https://willem.com/global/images/cd7e20bbdb90.webp)

![Ferbjusterjende details: griene dot-matrixdoek, hânmjittige kwastslaggen en in glânzjend plestikeftich oerflak ](https://willem.com/global/images/75d5e0fdfce5.webp)

## Konklúzje

Ik kin mar ien wurd betinke om te beskriuwen hoe't it is om Snake as keunst útstald te sjen: WOW! Minsken freegje my faak wat it Snake-spultsje my opbrocht hat... No, ik kin my amper wat weardefolliers betinke as it privileezje om fantastyske minsken as Zena te moetsjen. De bekende slogan fan Nokia *"Connecting People"* liket hieltyd better op Snake fan tapassing. Ik bin ûnbidich tankber!

- Website fan Zena Van den Block (https://zenavandenblock.com) en Instagram (https://www.instagram.com/zenavandenblock/)

- SECONDroom_Antwerpen (https://secondroom.org)

- Snake_97_spylje (https://snake97.com)

![Sjoch ris, mem: ik stean njonken Snake-keunst! WOW!](https://willem.com/global/images/d6a3bdaa5b45.webp)

---

## WHOOP 4.0 drage

*Wêrom do in biometryske sensor drage soest* · 2022-01-14 · https://willem.com/fy/2022-01-14_whoop-4-0-drage/

Hoe faak sjochst do yn de spegel? Wierskynlik mear as in pear kear yn de wike! Ik tink dêr oer nei sûnt ik myn nijste WHOOP 4.0 biometryske sensor krigen haw. Hy is geweldich. Mar wêrom drage ik him? Wat leveret it op? Wêrom soest do him drage?

## Wat is WHOOP?

Earst it earste: lit my WHOOP yn in notedop útlizze. WHOOP is oprjochte troch in groep hertstochtlike minsken en makket sûnt 2012 biometryske sensors en software. De sensors sammelje sûnens- en fitnessgegevens, dy't mei avansearre algoritmen ferwurke wurde om elke drager persoanlike ynsichten te jaan.

![Makke om 24/7 droegen te wurden, sammelet de WHOOP-band biometryske gegevens oer in lange perioade en jout dy persoanlike ynsichten yn dyn sûnens en fitness](https://willem.com/global/images/06db9f1b2e02.webp)

Troch hjoeddeiske mjittingen te fergelykjen mei persoanlike histoaryske gegevens, kin WHOOP sizze oft do klear bist foar maksimale prestaasjes of oft der wat net klopt. Under oare registrearret it de effekten fan iten, drinken, sykte, medikaasje, trainen, menstruaasjesyklus en sliep.

## WHOOP 4.0

De nijste generaasje sensor hjit "WHOOP 4.0" en hat in soad ferbetteringen boppe syn foargonger, dy't ik_yn_in_eardere_post_besprutsen_haw (https://willem.com/en/2019-12-31_whoop-strap-review-24-7-wearable-sensor/). Hy folget no:

- hertslach

- hertslachfariabiliteit (HRV)

- sykhellingsfrekwinsje (sykheljen per minút)

- hûdtemperatuer

- soerstofsatuaasje yn it bloed

- sliep (duorre, syklusen)

![WHOOP 4.0 is lytser as syn foargonger, hat mear sensortechnyk en kin opladen wurde wylst do him draachst](https://willem.com/global/images/50e3638c0e83.webp)

![De WHOOP-sensor is lyts, lytser as in protte gewoane horloazjes](https://willem.com/global/images/c8d9e089c57b.webp)

Op ferskate punten ferskilt hy opmerklik fan syn foargonger:

- hy is 33% lytser, wat wichtich is foar wat do op dyn lichem drage moatst

- hy hat in trilfunksje om dy diskreet wekker te meitsjen op in bepaalde tiid of as dyn lichem genôch útrêst is

- hy hat 5 LED's dy't 3 ferskillende golflingten ljocht brûke om mjittingen te dwaan mei 4 fotodioden

- hy kin ûnder de dûs opladen wurde mei it nije wettertichte batterijpakket

- hy kin om de pols droegen wurde of op oare plakken fan dyn lichem mei "ANY-WEAR"-klean, ynklusyf boxershorts, shorts, leggings, bh's en tops

Mei letterlik jierren_ûnderfining_mei_biometryske_sensors_om_it_lichem (https://willem.com/en/wearable-sensors-measuring-the-body-questioning-the-data/) kin ik tige koart wêze oer WHOOP 4.0: **hy is geweldich**. Echt, ik fergelykje him faak mei in goede_smartphone (https://willem.com/en/2021-12-09_for-the-love-of-mini/) of in noflik pear sneakers: do tinkst der net mear oer nei, hy ferdwynt op de eftergrûn en lit dy fierder gean mei dyn libben:

- gjin puzelwurk nedich

- gjin ûnferwachte trillingen of toanen

- gjin ûnderbrekkende notifikaasjes

- net ôfdwaan en wer omdwaan

- gjin ynteraksje nedich

![WHOOP jout dy ferskate manieren om him te dragen, ik drage myn graach om de biceps mei in gruttere band en wikselje om de pear dagen tusken myn beide earms](https://willem.com/global/images/53dd72074c24.webp)

![Om de biceps droegen ferskûlet WHOOP him maklik ûnder dyn klean (oanjûn mei blauwe pylken) en bliuwe dyn polzen frij foar meganyske horloazjes](https://willem.com/global/images/ef8a5e8d4ee0.webp)

Do kinst dyn gegevens besjen wannear't do wolst, fan dyn smartphone of op in kompjûter mei grut skerm. Hy sammelet *alle gegevens, de hiele tiid*, it is net nedich om mjittingen mei de hân te starten en te stopjen lykas_op_Apple_Watch (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/). De holistyske oanpak fan WHOOP by it sammeljen fan gegevens makket it mooglik om alle aktiviteiten te registrearjen. Ik fyn it prachtich om te sjen hoe't myn_aventoeren_as_heit (https://willem.com/en/2021-09-30_inspiration-from-a-child/) fergelykje mei fytsen_op_myn_fyts (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/). Doe't_myn_dochter_berne_waard,_hie_WHOOP_de_ynfloed_op_heit_tige_dúdlik_registrearre (https://willem.com/en/2021-07-13_the-birth-of-a-child/).

![Myn dochter waard berne op tiisdei 13 july, de gegevens litte dúdlik de ynfloed op myn lichem sjen en hoe't it stadichoan wennet oan dit nije heitskip](https://willem.com/global/images/17eb98bbd260.webp)

Gjin domme dingen as stappen telle, aktiviteitsringen of oerstallige gamifikaasje mei bernlike stickers of prestaasjes.  WHOOP is net it apparaat dat dy der oan tinke lit om te sykheljen, om oerein te kommen of dy te beleanjen mei in sticker foar it rinnen nei it kofjeapparaat.

![Yn tsjinstelling ta oare "tûke" wearables lit WHOOP dy net tinke oan sykheljen en sil hy dy ek net beleanje foar oerein kommen en nei it kofjeapparaat rinnen: it is in serieus apparaat foar minsken dy't foar harsels tinke kinne](https://willem.com/global/images/ad82c6501d16.webp)

## Wêrom drage?

Dat bringt my werom by de wichtichste fraach: wêrom WHOOP drage? Om't ik fan minimalisme (/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/ism) hâld, stel ik mysels dizze fraach faak. In sensor 24/7 op myn lichem drage liket yn striid te wêzen mei myn winsk om in opromme libben te libjen.

Ik tink dat it komt om't dyn libben opromme hâlde, earst en foaral betsjut dat do libje moatst! Ik hoech net wer te hearren dat myn sûnens kostber en kwetsber is. Ik haw freonen en famylje sjoen lije of sels ferstjerre. Fit en sûn wêze jout dy de grutste kâns om betsjuttingsfolle tiid mei freonen en famylje troch te bringen. Lykas in bysûnder soarte spegel lit WHOOP my mysels sjen en lit it my der oan tinke om foar dy man te soargjen.

Wurk, stress, bern en sykte kinne dy stadichoan, stil en ûnsichtber foar it bleate each ferslite. Troch nei myn WHOOP-gegevens te sjen haw ik minne patroanen sjen opkommen, faak as ik te drok wie mei in wichtich projekt. As do sjochst wat dyn lichem te ferduorjen hat, is it makliker om bettere karren te meitsjen (mei "better" as wurdgrap, ferwizend nei sûnens!).

![Bettere karren, bettere sûnens, mear wille! (sels as it friest!)](https://willem.com/global/images/2a8588bb5cdc.webp)

## Konklúzje

Der is mar ien fan dy en dyn tiid op dizze planeet is beheind. Slite do dyn lichem ôf? Hoe faak freegje do dy ôf wat der barre soe as do oare karren makkest? Lit WHOOP de spegel wêze wêrtroch't do dysels sjochst. Meitsje de goede karren, wat dy ek binne, en sjoch wat se mei dy dogge. Mei gegevens efter dy hast do alles om de bêste DO te wurden!

### Krij in fergees WHOOP-band + ien moanne fergees!

Wolst witte hoe't do derút sjochst yn WHOOP's gegevensspegel? Krij dan dyn fergees WHOOP-band en dyn earste moanne fergees fia dizze link: https://join.whoop.com/willem

---

## Út leafde foar mini

*De ûnferwachte grutheid fan de iPhone Mini* · 2021-12-09 · https://willem.com/fy/2021-12-09_ut-leafde-foar-mini/

Minsken freegje my geregeld wêrom't ik in lytse smartphone haw, in moderne iPhone 13 Mini. Faak antwurdzje ik gewoan dat ik him moai fyn. De lytsere maat jout mear as allinnich dat hy makliker yn dyn bûse past. Ik haw leard syn ûnstoflike grutheid te wurdearjen, lês mei foar de leafde foar mini!

![iPhone Mini: past yn ien hân](https://willem.com/global/images/662a5182d4cf.webp)

Yn myn wurk sjoch ik in soad grutte tillefoans en as IT-man ferwachtsje minsken dat ik der ek ien haw. Dochs draach ik in iPhone Mini en ik soe him foar neat ruilje! De iPhone Mini is hielendal gelyk oan syn gruttere neven as it giet om dingen as de kamera, de prosessorsnelheid, software en funksjes.

![Tillefoans binne der yn in soad ferskillende foarmen en maten west, links boppe nei rjochts ûnder: orizjinele iPhone, Motorola DYNA T-A-C, Sony CMD-Z5](https://willem.com/global/images/ca15100fdd9f.webp)

De lêste tsien jier binne smartphones grutter wurden en bieden mear skermromte as har lytsere foargongers. Ik begryp wêrom minsken yn de besiking komme troch dizze "grutter is better"-trend: mear ynhâld, mear piksels, "mear fan alles"!

![Gruttere, bredere, mear glânzjend, krêftiger... Tillefoans binne grutter wurden, se hjitte no sels "Pro"!](https://willem.com/global/images/d5c3ad97159e.webp)

Dat "mear fan alles" sit ek yn de kosten: nea earder wiene smartphones sa djoer as de topmodellen fan hjoed. De priisstiging bringt mear gewicht mei, sadat sels de rykste konsuminten ferzekerings- en finansieringsplannen oerweagje.

![... "Pro Max" kostet dy oant € 1839, sûnder de oanrekommandearre € 229 AppleCare-ferzekering](https://willem.com/global/images/3c2bd305675f.webp)

As do myn blog folge hast, wytst do dat ik wat mei minimalisme (/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/ism) haw. Do soest dy fersinne as do tinkst dat minimalisme allinnich giet om minder of lytsere dingen. Ik fyn it nuttiger om minimalisme te sjen as it ferminderjen fan de ynfloed dy't al dyn guod op dy hawwe, yn kosten, romte en rommel.

De iPhone Mini kostet sa'n helte minder en weaget hast 40% minder, mar hy is like fluch as syn "Pro Max"-bruorren. Hy dielt deselde krêftige chip. Meitsje dy gjin yllúzjes, de binnenkant fan de Mini is hielendal heechweardich! It helpt dat iOS de lytsere skermen optimaal brûkt, om't it ekstreem optimalisearre is: it resultaat fan in protte generaasjes fan lytsere skermen.

![Generaasjes iPhones mei lyts skerm: iPhone 4S, iPhone SE, iPhone 12 Mini, iPhone 13 Mini](https://willem.com/global/images/e219888d5bbc.webp)

![iOS brûkt lytse skermen maksimaal: fergelykje de gewoan grutte Volla Phone (links) mei de iPhone Mini (midden) en in gewoan grutte pas (rjochts) as referinsje](https://willem.com/global/images/84f54ac01d74.webp)

De lytsere maat makket it makliker om de iPhone Mini te negearjen, sadat do frij bist fan ôfliedings. Ik draach him yn in kompakte learen hoes dy't it skerm beskermet *en* as barriêre tsjinnet om de tillefoan te brûken. It pakket past noch altyd noflik yn myn bûse. De hoes lit my der allinnich oan tinke om de tillefoan te brûken as ik dat echt fan plan bin.

Grutte tillefoans passe yn de measte bûsen net, dêrom lizze minsken de tillefoan faak op tafel, of hâlde se him yn de hân. Dat nimt de barriêre foar it brûken fan it apparaat fuort. It makket de bleatstelling oan de dopamine-loops dy't yn de measte sosjale media-apps, nijsfeeds en berjochtetsjinsten sitte maksimaal. Hoe grutter de tillefoan, hoe mear ûnderdompeljend de ûnderfining. Minsken brûke har tillefoan út gewoante, se hawwe de kontrôle derfan net mear.

![Wat ik deistich by my haw: iPhone Mini, in analooch horloazje en kaaien](https://willem.com/global/images/2946b6ee942a.webp)

## Konklúzje

Hoewol der in soad redenen binne om foar in bepaalde smartphone te kiezen, tink ik dat der goede redenen binne om in lytsere te kiezen boppe in altyd oanwêzich mobyl meunster. Uteinlik komt it del op persoanlike ferkiezing, wit mar dat in lytse smartphone ûnferwachte grutheid hat!

---

## Ûntsnappe oan de lekke banden

*Binne lekfrije banden echt lekfrij?* · 2021-11-19 · https://willem.com/fy/2021-11-19_untsnappe-oan-de-lekke-banden/

Do freegst dy miskien ôf hoe lekfrij in "lekfrije" fytsbân eins is. Ik gie op syk nei it antwurd doe't ik Schwalbe Durano Plus-banden op myn fyts sette. It wie ûnûntkomber dat ik it antwurd fine soe op de fraach: Hoefolle kilometer kinst do ride sûnder lekke banden mei lekfrije banden?

![Op syk nei antwurden: hoefolle kilometer kinst do ride sûnder lekke banden? ](https://willem.com/global/images/d3eb859d6351.webp)

## It antwurd is 4200KM

![Nei 4200KM liet de lekfrije Schwalbe Durano Plus-bân it litte ](https://willem.com/global/images/1d94e88f064d.webp)

It duorre sa lang foardat se it opjoegen, dat ik sels gjin reservebân mear meinaam! De Schwalbe Durano Plus-banden binne echt lek*bestindich*, mar allinnich oant safolle kilometer. Op ien fan myn ritten nei it wurk ferlear de efterbân ynienen lucht, in gefoel dat gjin fytser echt wol. Hjir is it antwurd dan!

![Farske Schwalbe Durano Plus mei "Smartguard dual compound": dit binne tige taaie banden!](https://willem.com/global/images/7205bb32ddec.webp)

## Konklúzje

Foardat ik oerstapte op lekbestindige banden, hie ik op myn ritten faak lekke banden. Gemiddeld ien op 1500KM, ôfhinklik fan de omstannichheden. Statistysk haw ik mear testen nedich om fêste útspraken te dwaan, mar ik fyn it moai wêr't dit hinne giet: minder lekke banden, mear fytsen!!

![Minder lekke banden, mear fytsen!](https://willem.com/global/images/43717fbbd0ea.webp)

---

## Google Free Android brûke

*Volla Phone as alternatyf foar gewoan Android en iOS* · 2021-10-25 · https://willem.com/fy/2021-10-25_google-free-android-bruke/

Hast alle minsken dy't ik ken brûke iOS of Android fan in gewoan smartphonemerk, mar der binne noch hieltyd alternativen! De Dútske Volla Phone is grutsk dat it in weardich alternatyf is foar wa't privacy en frijheid wichtich fynt. Ik kocht der ien om it sels te belibjen, lês mei foar myn gedachten!

![Volla Phone: Viel vergnügen (frij oerset as "enjoy!")](https://willem.com/global/images/fdb743ce7d60.webp)

De Volla Phone is te beskriuwen as in Android-smartphone yn de middenklasse. De spesifikaasjes sille dy net omblaze, mar it hat genôch om dingen dien te krijen. Volla komt yn twa smaken, de orizjinele "Volla Phone" en de stevige, wettertichte "Volla Phone X". Se binne relatyf grut en jouwe genôch skermromte foar dyn apps.

![Volla Phone en Volla Phone X](https://willem.com/global/images/c579f7830dd5.webp)

![Wa hat hjoed de dei noch in smartphone dêr't "Made in Germany" op stiet?](https://willem.com/global/images/784b2b7d223a.webp)

It hanneljen mei de tillefoan fielt tige oan as by elke oare moderne smartphone, dat fyn ik in goede saak. De tillefoan fielt tige solide oan en slacht fier boppe syn priis fan € 359 út. Dy priis omfettet in lader, in USB-C-kabel en in trochsichtige hoes.

![De Volla Phone komt mei in lader, USB-C-kabel en in trochsichtige hoes](https://willem.com/global/images/19d9429b59d2.webp)

![Syn haadkamera makket moaie foto's, benammen by goede ljochtomstannichheden](https://willem.com/global/images/1d2711a2aebe.webp)

![De selfiekamera docht wat it moat, mar mist wat detail, wat foar dy in probleem wêze kin of net](https://willem.com/global/images/b5f1eda338b6.webp)

![Ek gjin klachten oer de batterij: de restearjende tiid mjitten yn... dagen!](https://willem.com/global/images/723ef9a7585f.webp)

In tsjinstelling ta de gewoane hardware is it de software dy't Volla ûnderskiedt fan de measte oare smartphones. De Android-fariant hjit "VollaOS" en leit sterk de klam op privacy en frijheid. It bestjoeringssysteem komt sûnder foarôf ynstallearre Google-apps, sadat do sels yn de hân hast wat do op de tillefoan setst. Ik fyn dat tige weardefol en priizgje Volla dat se ús dit alternatyf foar gewoan Android bieden.

![Volla's funksjes rjochte op privacy en frijheid](https://willem.com/global/images/f133f8ce544b.webp)

Mei Volla's "Springboard" en "Type anything"-startskerm besiket de tillefoan dy in oare ûnderfining te bieden. Ik kin it konsept wurdearje, mar it mist de (lokalisearre) ferfining en ôfwurking fan syn gewoane konkurrinten. Men kin har ôffreegje oft in lyts bedriuw as Volla grutte ambysjes hawwe moat, lykas it opnij ûntwerpen fan de startskermûnderfining, mar wer: wêrom net?

![Volla OS hat in Springboard en in sintrale manier om dyn kontakten te benaderjen: in nijsgjirrich idee, mar it mist ferfining (de typfouten yn dizze skermôfbylding fan de offisjele Volla-website litte dat sjen)](https://willem.com/global/images/5649367904ce.webp)

In plak fan der oer te kleien lit de frijheid dy't Volla biedt dy sels oan de slach gean om de ûnderfining te ferfynjen. Do kinst sa'n bytsje alles op de tillefoan feroarje. De measte gewoane smartphones litte dat net ta.

![Myn Volla-tillefoan wurket mei in alternative, minimalistyske launcher, treffend de "unlauncher" neamd](https://willem.com/global/images/b4ab0945c94c.webp)

Der binne in protte moaie alternativen foar it Android-startskerm. Ik hâld fan minimalisme (https://willem.com/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/) en dêrom fûn ik de unlauncher (https://github.com/jkuester/unlauncher) in fantastysk alternatyf foar de standert Volla-ûnderfining. De frijheid dy't Volla biedt makket it dreech om werom te gean nei in gewoane smartphone.

![De "unlauncher" yn aksje op myn Volla-tillefoan: in minimalistysk alternatyf foar de standert Volla-ûnderfining](https://willem.com/global/images/b9ab4cee6430.webp)

Do bist frij om te kiezen hoe't do apps op de Volla-tillefoan ynstallearrest. Do kinst alternative "App Stores" brûke lykas de_F-Droid_app_katalogus(https://f-droid.org/en/) of Aurora_Store (https://auroraoss.com). Do bist ek frij om apps te sideloaden. Mei al dy frijheid komt ek de ferantwurdlikheid om der wis fan te wêzen dat wat do ynstallearrest feilich en echt is, ûnderskat de gefaren net dy't in kwea-aardige app foarmet foar wat sa persoanlik is as dyn smartphone.

![Op it web surfe mei Fennec, in browser basearre op Firefox dy't yn de F-Droid-appstore te krijen is: dit wurket goed!](https://willem.com/global/images/bd16ca027bfc.webp)

![Myn foto's syngronisearje nei myn NAS mei Syncopoli, in rsync-client foar Android](https://willem.com/global/images/ed53da2901c6.webp)

In soad moderne Android-apps hingje ôf fan de proprietêre Google Play Services dy't guon beskriuwe as in kwea-aardich stik ynboude spyware. Dingen as push-notifikaasjes en oankeapen yn de app hawwe faak Google Play Services nedich. De measte apps wegerje te wurkjen as dat net ynstallearre is, wat it potinsjeel fan dyn "Google Free" smartphone slim beheint.

![microG op myn Volla-tillefoan](https://willem.com/global/images/5e9fd40f0258.webp)

It "microG"_projekt (https://microg.org) wol de gatten opfolje mei har eigen ymplemintaasje fan Google's proprietêre apps en bibleteken. Mei microG ynstallearre op dyn Volla wurkje de measte apps gewoan wer. Hoewol tige praktysk, hinget microG noch hieltyd ôf fan ferskate Google-cloudtsjinsten om te wurkjen. Dus op it lêst brûkst do noch hieltyd Google op dyn "Google Free" smartphone...

## Konklúzje

Men kin net oars as respekt hawwe foar de muoite efter Volla's besykjen om in alternatyf te bieden foar gewoan Android en iOS, en dat priizgje. Wat it oan ferfining mist, makket it goed mei frijheid en privacy. Dêr hâld ik fan en ik hoopje dat genôch fan jimme dat ek dogge, sadat Volla trochgean kin mei de ûntwikkeling!

---

## Ynspiraasje fan in bern

*Belibje de wrâld as in bern* · 2021-09-30 · https://willem.com/fy/2021-09-30_ynspiraasje-fan-in-bern/

Tegearre mei myn bern ferkenne ik graach de wrâld dy't wy as folwoeksenen tinke te kennen. It perspektyf fan in bern ynspirearret en ferrast! Gjin need om de heale wrâld oer te reizgjen foar in aventoer: fleantúch fleane, boeven fange, problemen oplosse, dingen bouwe en kapot meitsje, ûntdek it aventoer (op 'e nij) krekt foar dyn doar!

![Dit fleantúch giet oeral hinne, mar komt nea fan de grûn (op Schiphol Amsterdam)](https://willem.com/global/images/801a19469386.webp)

![Jonge piloaten oan it roer nimme dy mei nei plakken dêr't men allinnich fan dreame kin! ](https://willem.com/global/images/64f26550b16d.webp)

Ien fan de ynfloedrykste heechleararen oan de universiteit yn de tiid fan myn masterstúdzje útdage de studinten yn de seal altyd: "MAR-, IS IT FUN?!" Mei al syn wiisheid seach hy de needsaak om jonge en tûke geasten op wille te wizen. Wannear hiest do foar it lêst *echte wille*? Nee, net gewoan "noflik" of "moai", mar echte ûnbeheinde "WILLE"? It falt my op dat deistige routines dy't by dyn wurk en ferantwurdlikheden hearre de oanstriid hawwe om sleur te feroarsaakjen en de wille fuort te nimmen. Gelokkich biedt it âlderskip dy in echte ûntsnapping, pak de kâns foar wille en aventoer!

![Gean offroad yn plak fan it útrinne paad te folgjen, de modder yn it pleatslike park makket it aventoer grutter!](https://willem.com/global/images/57a7c68d93a3.webp)

![Fêst yn de modder jout in kâns foar in teambuildingsaksje om de jeep/romteskip/raket los te krijen, allinnich folwoeksenen sjogge in bakfyts, ha!](https://willem.com/global/images/fc5be1ba1165.webp)

![Sjoch in bytsje langer: sjochst do de boaiem fan dizze machtige rivier? Sjochst do de bubbels... dy dy ôffreegje wat der ûnder wetter ferskûle leit?](https://willem.com/global/images/820fb2bd6eff.webp)

![Ferbjuster dysels mei it antwurd fan in bern op fragen as: "Hoe lossen wy dizze útdaging op, maat?" yn plak fan in "wize" oplossing fan in folwoeksene te presintearjen.](https://willem.com/global/images/0e7d0a5363f8.webp)

![Bonuspunten foar badass útsjen op it parkearplak fan de pleatslike basisskoalle!](https://willem.com/global/images/407a6ded9a21.webp)

Besykje in tichtby lizzende stêd, bistetún of park en beskôgje de reis as in yntegraal diel fan de ûnderfining. Dyn reis nei it wurk wurdt nea wer itselde as do sjoen hast hoe't in jong bern minsken ûntwapenet. Praat mei frjemden, stel earlike fragen, sjoch nei alle wûnders fan de gekte fan de grutte stêd. Leer de oanstriid om stil te wêzen te negearjen: ien fraach kin wyld nijsgjirrige ynteraksjes mei gewoane minsken ûntsluten!

![Âlder, Gorilla en Bern: wa sjocht nei wa? Leer oer de natuer troch de bisten te sjen, te hearren en te rûken: in bistetún biedt folle mear as allinnich fermaak mei it goede ferhaal.](https://willem.com/global/images/96cee535f612.webp)

![Fergelykje de bistetún mei de "wildlife" dy't do yn de metro fan de stêd tsjinkomst. Fyn antwurden op fragen as "Wêrom hast do in sinnebril op (yn it tsjuster)?", "Wêr giest hinne?", "Wat sit der yn de tas?" ](https://willem.com/global/images/5d0c3bf637a0.webp)

Wiskje alle klam op prestaasje en besit fuort troch in farsk boude toer fan blokken kapot te meitsjen, silst leare hoe befrijend en hoe moai dit wêze kin. Spylje mei Lego en konfrontearje dysels mei de ymplisite oannamen fan ús maatskippij: wa't wy as boef sjogge, is miskien gewoan in noflike keardel dy't in iis yt.

![Wylst âlden faak de klam lizze op dingen bouwe, kin it ferneatigjen fan struktueren hiel moai wêze! Eardere kreaasjes en prestaasjes moatte dy net tsjinhâlde, ferneatigje se en spylje fierder!](https://willem.com/global/images/ab2bd8cecdee.webp)

![Ferken de Lego-wrâld tegearre en leer oer ús eigen ymplisite oannamen, oer goed, min, ferkeard en rjocht.](https://willem.com/global/images/07a4ebcc5d93.webp)

![Sjochst do in boef mei in diamant of in noflike keardel yn in streepte shirt dy't in blauwe iis yt? ](https://willem.com/global/images/e64f4b243674.webp)

Wannear hiest do foar it lêst in puzel oplost? Presintearrest do oaren in klear antwurd of kinst do immen leare om dingen sels op te lossen? Wy kieze faak de fluchste wei en lizze gewoan de klearmakke puzel foar, mar dingen tegearre oplosse skept in dield gefoel fan oerwinning!

![Diel it oerwinningsgefoel as jim tegearre in puzel oplosse!](https://willem.com/global/images/2840bb7c0d23.webp)

Moderne brûkersynterfaces yn software lykje in soad op puzels, benammen as do net leard hast om te lêzen. Der is amper te oerdriuwen hoe nuttich it is om in bern nei dyn app of spultsje te sjen litte. Geweldige apps jouwe oanwizingen mei animaasje, kleur en lûd om de spiler te lieden. Mei neat oars as dyn fingers mei software omgean liket sa natuerlik as do in jong bern it dwaan sjochst. Wa hat in mûs of toetseboerd nedich, eins?

![As do bern dyn app of spultsje ûntdekke sjochst, leart dat dy in soad oer hoe yntuïtyf it is. Moatst do derfoar lêze? Hast do dêrfoar in mûs nedich? ](https://willem.com/global/images/eb6adf9aaa6e.webp)

Lit ús fysyk wurde! Ferkenne de echte wrâld tegearre troch te klimmen, te rinnen en te glieden! It wurdt dy ferjûn as do nei in skoft bûten spyljen mei dyn bern dyn gewoane rûntsje troch de fitnessclub oerslagst. Sels dyn gewoane buert biedt in soad om te ûntdekken!

![Wêrom net mei de John Deere de wrâld ferkenne?](https://willem.com/global/images/a376552fba67.webp)

![Glied de helling del nei't do in "berch" beklommen hast!](https://willem.com/global/images/bb30be2de5f2.webp)

![Allinnich dappere mannen nimme de beamtopentoer... "Giet heit mei?" JA, wês der wis fan!](https://willem.com/global/images/565cf65f75d3.webp)

![Geheimsinnige markearringen op de helling, wat betsjutte se?](https://willem.com/global/images/a0538d4c9903.webp)

![Wetter en sân kombinearje biedt in fassinearjende manier om te leare oer de krêften fan de see](https://willem.com/global/images/d415022db9dc.webp)

![De reaksje fan myn bern doe't ik útlei dat as do djip genôch graafst, do oan de oare kant fan de wrâld komst, dêr't minsken relatyf oan ús op de kop rinne](https://willem.com/global/images/5b38500388c5.webp)

Slach it pleatslike swimbad of de binnenspylhal net oer! Tunnels, platfoarms, hellingen en glêdbanen sille dy op in protte manieren útdaagje! Do silst meilibjen mei Mario nei't do sels troch smelle tunnels gien bist. Leer it fertrouwen opbouwe dat nedich is om de heechste hellingen te beklimmen en tegearre del te glieden.

![Fertrout dyn bern dy genôch om te witten dat do him fange silst? ](https://willem.com/global/images/e09323f13a60.webp)

![Troch smelle tunnels hinne gean makket dat do dy fielst as Mario! ](https://willem.com/global/images/0c0166224f87.webp)

![Wannear wiest do foar it lêst fêst yn in read plestik kiste? ](https://willem.com/global/images/dafc7c7e1261.webp)

![Tegearre nei ûnderen! ](https://willem.com/global/images/a1ac1d981a75.webp)

![Oan it ein fan de dei bist do bûten mjitte útput, mar op in tige beleanjende manier!](https://willem.com/global/images/b47fd5e7e4e4.webp)

## Konklúzje

Mei de beheinde tiid dy't wy hawwe, moat men soarchfâldich neitinke oer hoe't men dy bestege. Do hoechst net filosofysk te wurden om de foardielen te rispjen fan tiid trochbringe mei dyn bern. Se binne in geweldige boarne fan ynspiraasje. Leer oer dysels as do tegearre oer de wrâld leart. Boppe alles binne se in prachtige manier om WILLE te belibjen. Wêr wachtsto op?

---

## VMware ESXi beskermje

*Ferbetterje de feiligens mei in firewall en proxyserver* · 2021-08-31 · https://willem.com/fy/2021-08-31_vmware-esxi-beskermje/

Nei oanlieding fan in ynsidint op in server fûn ik in mooglike feiligensynbreuk. De troffen masine draaide VMware ESXi, in bare metal hypervisor dy't brûkt wurdt om firtuele privee servers te draaien. Yn standalone-modus jout in webbasearre behearkonsole folsleine kontrôle oer de ynfrastruktuer, wat in risiko foarmet.

Grutte en krêftige serverhardware hat in ton rekkenkapasiteit, faak folle mear as ien inkelde applikaasje nedich hat.  Troch firtualisaasje kinne cloudoperators it hardwaregebrûk optimalisearje troch dynamysk meardere firtuele masinen op ien fysike masine te laden.

![VMware ESXi is in bare metal hypervisor dy't ien fysike server yn meardere firtuele servers ferdielt](https://willem.com/global/images/15606d128603.webp)

Fysike masinen dy't VMware ESXi draaie, wurde beheard as sintraal VSphere-netwurk of as standalone masine. Behearders meitsje, behearskje en konfigurearje firtuele masinen fia in krêftige webynterface. Sûnder in sintraal VSphere-netwurk hawwe behearders dizze webynterface nedich, mar it iepenbier op it ynternet bleatstelle lûkt net winske oandacht fan hackers.

![De webynterface fan VMware ESXi nûget dy en oaren út om dizze fysike masine te behearen](https://willem.com/global/images/dae8ec43ceca.webp)

Kwea-aardige partijen sykje aktyf nei bleatstelde behearkonsoles yn de hoop der ien te finen mei in swak wachtwurd of mei bekende feiligens_swakten (https://www.cvedetails.com/vulnerability-list.php?vendor_id=252&product_id=22134). Lit de nijsgjirrige ûntdekker yn dysels los en brûk gewoan Google om in_hiele_bulte_bleatstelde_masinen_te_finen_mei_in_spesjale_query (https://www.google.com/search?q=%22To+streamline+your+IT+operations+with+VSphere%22&filter=0). Sjoch myn blogberjocht oer spesjale_queries_op_Google (https://willem.com/en/2019-04-25_search-like-a-pro-google-search-operators/) as do dyn sykfeardigens opfrisse moatst.

![Bleatstelde VMware ESXi-webynterfaces fine hat neat oars nedich as in bytsje Google-feardigens](https://willem.com/global/images/936addf5c1b8.webp)

Lit de behearkonsole bleatsteld en elkenien kin besykje yn te loggen. Hackers en har automatyske bots sille dat grif dwaan! Tagong op ôfstân foar lokale ESXi-brûkersaccounts wurdt tydlik blokkearre nei meardere mislearre oanmeldpogingen, foar elkenien! Dat kin frustrearjend wêze as do as legitime behearder tagong ta de konsole nedich hast.

As do myn eigen maklike_tips_foar_cyberfeiligens (https://willem.com/en/2018-03-10_cyber-security-5-easy-tips-to-protect-your-server-against-hackers/) folgest, kin de feiligens fan VMware ESXi ferbettere wurde troch de behearkonsole hielendal te ferbergjen. Do bist miskien ferlieden om dêr in ienfâldige "dek alles ôf"-firewall foar te brûken, mar tink oan de needsaak fan de behearkonsole: it jout libbensbelangrike tagong ta draaiende firtuele masinen. Do wolst echt dat dyn behearders yn gefal fan needgefal 24/7 fan oeral by de ynterface kinne.

Dus yn plak fan de behearynterface folslein ôf te sluten of te ferbergjen, haw ik socht nei in manier om selektyf tagong ta te stean en tagelyk in ûnopfallend online profyl te hâlden. Om't ik wol dat legitime behearders fan oeral yn de wrâld by de ynterface kinne, koe ik gjin ienfâldich IP-adresfilter brûke. Mei in Debian GNU/Linux-masine mei nginx as proxyserver kin ik ferkear nei de behearkonsole foarôf autentisearje.

![Ferkear foarôf autentisearje nei de behearkonsole fia in lytse en ienfâldige Debian GNU/Linux-server mei nginx-proxy](https://willem.com/global/images/48c92af16a45.webp)

Yn dizze opset draait de Debian-masine op in apart netwurk, op oare hardware, mei in fêst IP-adres. De VMware-server nimt mei syn firewall allinnich ferkear fan dizze proxyserver oan. De proxyserver filtert ferkear mei HTTP-autentikaasje oer SSL/TLS. Elkenien kin ferbine mei de proxyserver, mar allinnich wa't jildige ynlochgegevens hat, komt by de VMware-behearkonsole. De proxyserver liket foar elkenien dy't him scant in tige lytse, standert webserver te wêzen: in ûnopfallende online hantekening.

Foegje in oare proxyserver fan in oar netwurk op oare hardware ta om in inkeld punt fan mislearjen te foarkommen. Nginx kin autentisearre ferkear nei ferskate behearkonsoles trochjaan op grûn fan ferskate hostnammen, sadat do ien proxy opnij brûke kinst om meardere VMware-masinen te beskermjen. De proxyservers kinne ynsteld wurde om HTTP Basic-autentikaasje te brûken mei standert en ienfâldige ark, sjoch de nginx-dokumintaasje_foar_tips_hjiroer (https://docs.nginx.com/nginx/admin-guide/security-controls/configuring-http-basic-authentication/).

![Twa proxyservers dy't feilige tagong biede ta meardere VMware-hosts](https://willem.com/global/images/bb1ad8e30b8e.webp)

![nginx-konfiguraasje om ferkear nei in VMware-behearkonsole te autentisearjen en troch te stjoeren](https://willem.com/global/images/b43f9ed92c73.webp)

## Konklúzje

Troch nginx as proxy foar de behearkonsole te brûken kinst do in laach autentikaasje tafoegje *en* in ûnopfallende hantekening meitsje foar elkenien dy't dyn netwurk scant. Dat ferbetteret de feiligens fan dyn VMware-masinen troch se dreger te finen en dreger tagong ta te krijen. Legitime behearders kinne noch altyd by de behearkonsole fan elke kompjûter ôf, sûnder VPN of foarôf autentisearre IP-adres. Kwea-aardige partijen, hackers en bots krije it dreech om dy te finen. Do ferbergest dy foar eagen fan elkenien!

---

## De berte fan in bern

*Ynfloed op heit en syn biometry* · 2021-07-13 · https://willem.com/fy/2021-07-13_de-berte-fan-in-bern/

Hjoed haw ik de berte fan myn dochter meimakke! Do fielst dy nederich as man, as tsjûge fan de befalling en de magy. Ik wit net oft ik wat betinke kin dat mear ynfloed hat op in man as dit. Foar de wittenskip en myn nijsgjirrigens droech ik in biometryske sensor, en dit is wat hy opnommen hat.

![Ien fan de foardielen fan in plande keizersneed is dat do wist wannear't de aksje begjint: do hast genôch tiid om nei it sikehûs te riden](https://willem.com/global/images/8facdb7ed07c.webp)

![Mysels yn it pak en klear: it is in ûnbidich privileezje om as man de operaasje by te wenjen, tige tank oan it personiel fan it sikehûs!!](https://willem.com/global/images/8b1904d8ca12.webp)

![Gjin oere letter bist do heit: WOW, hallo do!](https://willem.com/global/images/2b24699a9b03.webp)

![Gelokkich kaam myn ûnderfining fan ús earste bern fan pas! Lykas fytsen leare ferjitst do nea hoe't do in pamper ferfangst! ](https://willem.com/global/images/400cf13561c9.webp)

![Oeren letter, as de adrenaline sakket, begjinst do de ynfloed te fielen (en hast do genôch smoargens op dyn shirt as bewiis, ha!)](https://willem.com/global/images/cb860628a6f7.webp)

## Gegevens

Út persoanlike nijsgjirrigens, om mear te witten oer myn lichem, drage ik in WHOOP_sensor (https://willem.com/en/2019-12-31_whoop-strap-review-24-7-wearable-sensor/). Dy nimt trochgeand op:

- myn hertslach (slaggen per minút)

- myn hertslachfariabiliteit (HRV, ms)

- sykhellingsfrekwinsje (sykheljen per minút)

- relative, persoanlike, herstelskoare (hoe goed útrêst is *myn* lichem hjoed?)

It moaie fan WHOOP is dat it dy tastiet om de gegevens fan ien dei te fergelykjen mei dyn normale wearden, sammele en analysearre oer in langere perioade. Dat makket it foar WHOOP mooglik om ôfwikingen fan it normale tige dúdlik te sjen. En, o jonge, heit wurde kwalifisearret dêr grif foar: de ynfloed is dúdlik te sjen yn de gegevens!

![Hertslachgegevens oer de dei: myn gemiddelde slach giet omheech yn de rin fan de dei omdat ik hieltyd mear útput rekke, in top yn hertslach is dúdlik te sjen om de tiid dat ik myn dochter foar it earst seach: geweldich](https://willem.com/global/images/f3bf1ddb2bd6.webp)

Do komst net fan de iene dei op de oare wer by fan in berte: dat duorret teminsten 18 jier, haw ik my fertelle litten... en dat sjocht men yn de biometry. De gegevens fan de dagen nei de berte litte dúdlik sjen dat myn lichem tiid nedich hat om te wennen oan de nije werklikheid.

![Myn dochter waard berne op tiisdei 13 july, de gegevens litte dúdlik de ynfloed op myn lichem sjen en hoe't it stadichoan wennet oan dit nije heitskip ](https://willem.com/global/images/12aa501a4a23.webp)

In wike nei de berte fan myn dochter gie it mis mei my, ik hie gewoan gjin enerzjy mear en waard siik. Op tiisdei 20 july sjochst do dat yn de gegevens fan de sykhellingsfrekwinsje. As dyn lichem tsjin sykte of ynfeksje fjochtet, giet de sykhellingsfrekwinsje meastentiids omheech.

![Gegevens fan de sykhellingsfrekwinsje dy't sjen litte dat ik siik waard, sawat in wike nei de berte fan myn dochter, op 20 july. ](https://willem.com/global/images/fb653aa5a91d.webp)

De sykhellingsfrekwinsje dy't WHOOP opnimt, stiet bekend om tiid tige stabyl te wêzen. Dat makket it in dúdlike yndikator as der wat net klopt. Do sjochst yn de grafyk dúdlik in top. Op dat stuit hie ik koarts en moast ik foarsoarchsmaatregels nimme fanwegen in mooglike COVID-ynfeksje (dat bliek net it gefal te wêzen).

![Tiid fan koarts: 38 graden Celsius is fier boppe myn normale wearde](https://willem.com/global/images/a4ec776cfcde.webp)

Gelokkich bin ik gau wer opknapt en koe ik yn goede sûnens werom nei myn famylje. Ik kin dy fersekerje dat it âlder wêzen fan twa bern alle enerzjy freget dy't do fine kinst!

![Werom thús, opknapt en goed fiele, tiid foar in feest: "Hoera een meisje"](https://willem.com/global/images/508b470d9471.webp)

![In lokkige heit, twa geweldige bern, multiplayer!](https://willem.com/global/images/12a53180edb3.webp)

## Konklúzje

Do wurdst net alle dagen heit, en o jonge, wat in ynfloed. Hoewol it wurk fan de frou terjochte respektearre en as ûnbidich priizge wurdt, hat de berte fan in bern ek in fysike ynfloed op in man. Soargje goed foar dysels om dyn bêste ik te kinnen jaan, want âlderskip is teamspul!

---

## Migrearje nei de Cloud

*In on-premise serverromte leechhelje* · 2021-06-30 · https://willem.com/fy/2021-06-30_migrearje-nei-de-cloud/

Foar in Nederlânske organisaasje dy't klanten yn hiel Europa betsjinnet, waard ik frege om te helpen in libbene serverromte te ûntmantelen. Yn plak fan gewoan de stekkers derút te lûken, moasten guon fan de tsjinsten nei de cloud migrearre wurde. Foar wille en ynspiraasje diel ik trije ferskillende strategyen om dat te dwaan.

## On-premise serverromte

Lykas in soad bedriuwen hie dit Nederlânske bedriuw in eigen serverromte yn it kantoargebou. Oer de jierren hie hardware him yn dizze romte opstapele. As ik frege wurd om te helpen mei sokke karweien, falt it my altyd wer op hoe't dizze dingen (hast) organysk groeie. In soad kabels, mei-inoar ferweve lykas de woartels fan beammen yn in bosk.

![Typyske on-premise serverromtesituaasje: in soad mei-inoar ferweve kabels](https://willem.com/global/images/d18a67696a49.webp)

Lykas dyn wei fine troch in jungle moatst do earst in idee krije fan wat do sjochst. Bepaal hokker masinen wurklik yn gebrûk binne, wat de taken fan dizze masinen binne en wa't se brûkt? Allinnich in yngeand begryp kin de nedige basis jaan foar elke trochtochte migraasje.

![Bepale "wat is wat?" betsjut doarren iepenmeitsje, kabels folgje, lampen kontrolearje en masinenammen op list sette](https://willem.com/global/images/5da90ab917b9.webp)

## Strategyen

As do in dúdlik byld hast fan de hjoeddeiske opset, kinst do de folgjende stappen bepale. Foar dizze organisaasje wie de winsk om de on-premise serverromte folslein leech te heljen. Per masine wiene der yn prinsipe trije opsjes:

- **útsette:** sa ienfâldich as de stekkers derútlûke, mar ferjit net om gegevensdragers lykas skiven en ûnthâld feilich te wiskjen

- **ferhúzje nei in datasintrum:** guon masinen binne miskien dreech nei de cloud te migrearjen fanwegen easken oan hardwarekapasiteit of softwarebeheiningen; dan kin it ienfâldich ferhúzjen fan de besteande doaze nei in profesjoneel datasintrum in goed idee wêze

- **de software migrearje nei de cloud:** dit kin wat lestiger wêze, om't it giet om it loskeppeljen fan hardware en software, mar úteinlik kin dit dy befrije fan alle problemen dy't by hardware-eigendom hearre

## Útfiering

Foar dizze klant koenen wy de measte masinen gewoan útsette. De oerbleaune masinen waarden soarchfâldich analysearre en wannear mooglik waard der in cloudmigraasje útfierd. Tink oan dingen lykas it ferhúzjen fan de e-mail fan de Exchange-server nei Microsoft 365. Pak elke tsjinst ien foar ien oan en do silst fernuverje hoefolle cloudoanbiedings der binne. Foar de measte dingen kinst do in geskikte cloudoplossing fine.

Nei it migrearjen fan it lege hingjende fruit nei de cloud hâld do de útdaagjendere masinen en tsjinsten oer. Ien masine hie in grutte databank mei miljoenen records, draaiend op in spesifike ferzje fan Red Hat Enterprise Linux en Oracle. It firtualisearjen fan dizze "bad ass" server soe tige djoer wurde, de easken oan ûnthâld, opslach en ferwurking binne tige serieus. Dêrom besleaten wy him nei in profesjoneel datasintrum te ferhúzjen, dêr't hy sa't hy is trochdraaie kin.

![Ûnderskat de bânbreedte fan in Dacia Duster nea: miljoenen databankrecords ferhúzje nei it datasintrum](https://willem.com/global/images/ecba482dcfde.webp)

Do tinkst miskien dat dit "dyn wei nei de cloud ôfsnije" is, mar meitsje dy gjin yllúzjes: in profesjoneel datasintrum is *folle* better as de measte on-premise serverromten, want it biedt feiligens, redundante ferbining en in stabyl binnenklimaat. Wês der mar wis fan dat do in backup makkest foardat do de masine yn in auto lade: want in auto-ûngelok koe ferneatigjende gefolgen hawwe foar de lading!!

Twa oare spesifike masinen moasten nei de cloud firtualisearre wurde. Se draaiden op Microsoft Hyper-V, dat op ien fan de on-premise servers stie dy't ek oare Windows-domeintsjinsten draaide. De kneep wie om de masinen los te keppeljen fan it (legacy) Windows-domein, sadat se selsstannich draaie koenen. Ien inkelde firtuele masine is folle makliker te hostjen by in kommersjele ynfrastruktuerleveransier.

![In Microsoft Hyper-V VPS migrearje nei VMware ESXi mei VMware vCenter Converter ](https://willem.com/global/images/de0136a34d63.webp)

Do hast wat bânbreedte, tiid en tarieding nedich, mar dit is in relatyf feilige operaasje om út te fieren. By de omsetting wurde gegevens allinnich kopiearre, sadat do efterôf twa firtuele masinen oerhâldst. As de VPS ienris migrearre is, moatst do de nije kopy yngeand testen foardat do de âlde wiskest.

![Tafersjoch hâlde op de VPS-migraasje yn de nachtlike oeren, fier nei de gewoane kantoartiden om it útfal te beheinen](https://willem.com/global/images/475e0d38c841.webp)

As alles op syn plak falt, kinst do noflik genietsje fan de lunch yn de sinne, wylst do troch de magy fan de cloud ferbûn bist mei de migrearre masinen.

![Ferbine mei de migrearre servers fia de cloud, en ek noch in noflike lunch!](https://willem.com/global/images/97c2bf574aee.webp)

## Konklúzje

Oan it begjin kin in serverromtejungle dy bang meitsje en kin de taak om it nei de cloud te migrearjen ûnmooglik lykje. Nim lytse stappen om lytsere brokken te meitsjen foar migraasje en bepaal dan wat der mei elke tsjinst dien wurde moat. Sa kin elkenien syn wei nei de cloud fine!

---

## In Grand Seiko drage

*Oer fakmanskip, ynnovaasje en praktysk gebrûk* · 2021-06-05 · https://willem.com/fy/2021-06-05_in-grand-seiko-drage/

Fertriet wie yn myn eagen te lêzen doe't myn op maat makke horloazje earder dizze moanne skansearre rekke. Wylst ik wachte op reparaasje hie ik it gelok in Grand Seiko te dragen. De unike miks fan fakmanskip, ynnovaasje en praktysk gebrûk is it wurdich om mei dy te dielen.

As freon fan myn blog wytst do miskien dat ik wat haw mei horloazjes (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/). Dizze miniatuermasinen bliuwe my fassinearje. Doe't myn op_maat_makke_horloazje (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/) ûnferwachte reparaasje nedich hie..., naam ik de kâns om wat oars te finen dat it wurdich wie om om myn pols te dragen.

![Grand Seiko SBGA285 Spring Drive](https://willem.com/global/images/fc4aee4696a2.webp)

De pleatslike Seiko-boetyk yn Amsterdam jout dy tagong ta it moaie Japanske fakmanskip fan Grand Seiko. Tusken trochsneed gewoane winkels wurdt it dy ferjûn as do it mist. De planken fan de boetyk jouwe dy in blik yn wat hast in alternative realiteit liket, mei oandacht foar elk detail. Foto's dogge it moaie keunstwurk amper rjocht, de horloazjes moatte yn it echt sjoen wurde om de kwaliteit te wurdearjen.

![De djipte fan de wizerplaat en de yndeksen is dreech fêst te lizzen op in foto](https://willem.com/global/images/3ffea520a99a.webp)

![De Zaratsu-ôfwurking wjerspegelet it ljocht as fjoerwurk, om de matswarte wizerplaat hinne dy't in klassike rêst hâldt](https://willem.com/global/images/fb78dbbf54f1.webp)

![Skerpe, skeane wizers jouwe de tiid oan mei de skerpte fan in samoerai-swurd](https://willem.com/global/images/47c31b212a47.webp)

![Dochs giet hy op yn de omjouwing as in echte kameleon: it fjoerwurk en de samoerai's wurde wat weromskroefd, ideaal as do in boek lêze wolst](https://willem.com/global/images/8ec31c33a981.webp)

Yn it horloazje sit in Seiko-ynnovaasje ferstoppe dy't de "Spring Drive" hjit. Oars as gewoane meganyske horloazjes regelet in elektromagneet de snelheid fan de tiid sûnder wriuwing. Yn plak fan te "tikjen" glide de wizers soepel troch. It wurket yn stilte mei ûnbidige presyzje. Oars as goedkeape horloazjes mei batterijen dy't fuortsmiten wurde, makket de Spring Drive syn eigen enerzjy. In swaaiende rotor fangt de kinetyske enerzjy fan dyn pols op en spant in fear, krekt as in tradisjoneel meganysk horloazje.

Hoewol it dy miskien neat skele docht oan de technyske details fan de beweging fan dyn horloazje, bringt de Spring Drive de tiid yn syn wiere aard oer. Sjen hoe.t de tiid trochgiet as in trochgeande stream lit dy sjen hoe lyts dyn ynfloed op it tempo derfan is.

It horloazje hat gjin muoite mei de deistige útdagings fan myn libben as heit, as programmeur en as de man yn hûs dy't wat ferplichte túnwurk docht... Wetter makket de stalen kast fan it horloazje net bang, stof ek net, en giele skepsels út de bernehoeke ek net. Dizze begelieder om de pols giet graach mei dy mei op dyn aventoeren.

![Sânstrannen en plestik gieters binne gjin probleem foar de stalen kast](https://willem.com/global/images/1f3de4c71300.webp)

![Giele skepsels yn de bernehoeke meitsje it horloazje ek net bang](https://willem.com/global/images/b9b37a6d7143.webp)

![Hy docht it goed as do wat túnwurk docht](https://willem.com/global/images/c005e6a71137.webp)

![Hy wurket as do wurkest, ek.](https://willem.com/global/images/7c4b743c0fbe.webp)

![En hy giet graach mei dy mei, wêr't dyn plichten as heit / persoan / man / held dy ek hinne bringe...](https://willem.com/global/images/e84700609bfc.webp)

## Konklúzje

As do op syk bist nei in deistich horloazje dat treflik wurket mei in ûngewoane oandacht foar detail, sykje dan net fierder! Myn Grand Seiko drage makke my wer bewust fan de wille dy't in persoanlik horloazje jaan kin as do de statussymbolyk fan de populêre Switserse merken efterwei lit. Dit is in horloazje dat do foar *dysels* drage, tige weardich fan de namme "Grand"!

---

## De reMarkable paper tablet brûke

*Lêze, skriuwe, tinke en werhelje* · 2021-05-31 · https://willem.com/fy/2021-05-31_de-remarkable-paper-tablet-bruke/

Dizze moanne krige ik myn reMarkable paper tablet en sûnt dy tiid brûk ik him yntinsyf: lêze, skriuwe en tinke. It display dat op papier liket lit dy it digitale binnenwurk ferjitte. Lês mei foar myn gedachten.

![It pronkstik fan reMarkable: better papier, better tinke](https://willem.com/global/images/ebb3c5ee0176.webp)

Do wurdst begroete mei de slogan "Better paper, Better thinking" as do de doaze fan reMarkable iepenmakkest. Hoe kin men papier no better meitsje?

![It display fan de reMarkable: tige gelyk oan in stik papier yn kleur en tekstuer](https://willem.com/global/images/2ae339e0eda0.webp)

Dreech fêst te lizzen op in foto, mar de trouwe werjefte fan papier op it display fan de reMarkable fielt tige echt oan foar dyn eagen en fingers . It tinne en ljochte lichem past perfekt by it unike display foar syn doel: "better papier" meitsje.

![Tinne en ljocht](https://willem.com/global/images/f568feb3a4d1.webp)

![As it lêzen fan in echt printe boek](https://willem.com/global/images/68b542e7ebdb.webp)

![Gjin rommel, allinnich ynhâld.](https://willem.com/global/images/bce720541916.webp)

Earst seach ik de reMarkable as in moaie lêze- (en skriuw)tablet. Mar nei in koart skoftsje barde der wat frjemds. Ik tocht net langer oan it "ding" as in elektroanyske kompjûtertablet. De technology ferdwûn op de eftergrûn. It "ding" waard *gewoan* myn boek of *gewoan* myn skriuwen.

![Wurkje mei reMarkable: yn tandem brûkt mei iPad](https://willem.com/global/images/68a4b1ba6907.webp)

By in soad gelegenheden naam dizze "apparaatleaze" eigenskip alle ûngemaklikens fuort dy't men him betinke koe by it kombinearjen mei oare apparaten. De minimalist yn my hie gjin muoite mei it kombinearjen fan de reMarkable mei myn oare favorite tablet: iPad.

![Wurkje oan in idee: tekenje op de reMarkable](https://willem.com/global/images/dab6444cbf81.webp)

Ideeën tekenje helpt my myn gedachten te ferfine. In idee útstippelje, der oer neitinke en de ûntbrekkende details ynfolje. De reMarkable makket syn belofte fan "better papier" wier troch dyn wurk digitaal te kopiearjen, te argivearjen en te dielen.

![Digitale kopy (PDF) fan it idee dat ik tekene haw](https://willem.com/global/images/2b1033f33a6c.webp)

![Digitale dokuminten direkt annotearje, gjin need om te printsjen en te scannen](https://willem.com/global/images/b06ba88acfc9.webp)

## Konklúzje

As do op syk bist nei "better papier", dan biedt reMarkable dy in sterke opsje. De tablet docht (hast) alles goed om dy net yn de wei te sitten. De fokus op *ien taak* ûnderskiedt him fan sa'n bytsje alle oare tablets dy't besykje *alles* te dwaan. Dizze iene klam is net foar elkenien, mar foar wa't dizze fokus wol wurdearret, kin it behoarlik opmerklik wêze (wurdgrap bedoeld!).

---

## Opnommen mei MCADD

*In metabolike krisis ôfwende mei in drip* · 2021-05-04 · https://willem.com/fy/2021-05-04_opnommen-mei-mcadd/

Dizze wike makken wy foar it earst mei dat ús soan yn it sikehûs opnommen waard, sûnt hy de diagnoaze MCADD krige, in metabolike oandwaning dy't it fermogen fan syn lichem beheint om fetten foar enerzjy te brûken. Hast do of hat dyn bern MCADD? Lês dan mei en meitsje dy gjin soargen, want alles komt goed!

## MCADD útlizze

Lykas in prachtige masine kin dyn lichem in soad ferskillende boarnen brûke om himsels fan enerzjy te foarsjen. Do kinst praktysk alles ite en troch de magy fan it metabolike systeem wurdt dyn iten omset yn enerzjy.

As der gjin iten mear is, giet dyn metabolike systeem úteinlik lichemsfet ferbaarne. It saneamde MCAD-enzym makket de fetsoeren klear foar enerzjyomsetting. Pasjinten mei de diagnoaze MCAD-deficiïnsje, of MCADD, hawwe muoite om (genôch) MCAD-enzymen oan te meitsjen om dit wurkjen te litten.

Sûnder genôch MCAD-enzymen rint it lichem yn in metabolike krisis nei't it syn foarrie oan glukoaze (https://en.wikipedia.org/wiki/Glucose) en glykogeen (https://en.wikipedia.org/wiki/Glycogen) opmakke hat. Net ferwurke fetsoeren kinne giftich wurde as dyn lichem se net kwyt reitsje kin. Gjin enerzjy mear en giftige bloedwearden sille dy úteinlik deadzje.

### It gefaar fan MCADD

Under normale omstannichheden is MCADD relatyf maklik te behearskjen, soargje der mar foar dat do geregeld (wat) ytst of drinkst. Dat hoecht net folle te wêzen, as it dyn lichem mar foar ûntbrekkende enerzjy behoedt. MCADD wurdt in probleem as de itenopname fersteurd rekket, lykas by in gewoane sykte dy't dy dwaan docht te braken. In lege mage yn kombinaasje mei koarts is benammen gefaarlik, om't dyn lichem dan noch mear enerzjy nedich hat.

## Braken

Út it neat begûn ús soan te braken! Hy fielde him blykber net goed en spuide alles út. Dat joech ús daliks soargen, om't ús soan de diagnoaze MCADD hat. Wy kenne de proseduere goed en besochten him wat iten en swiete drank te jaan nei't wy de rommel opromme hiene.

![De fruitsakjes fan Ella's Kitchen binne in perfekte manier om wat swiets te jaan: wy hawwe altyd in pear op foarrie foar MCADD-needgefallen](https://willem.com/global/images/ac475e788401.webp)

Spitigernôch wurken de fruitsakjes net, want se kamen hast daliks wer út! Neffens de standertproseduere belle ik ús dokter yn it sikehûs. Fanwegen de MCADD-diagnoaze kenne se ús soan en syn oandwaning yn it sikehûs. Dat besparret my de útlis yn gefal fan need. Doe't ik ús dokter belle, ôfpraten wy om in spesjale floeistof te besykjen dy't bedoeld is om sûker te jaan, wylst de kâns op braken beheind bliuwt.

![Tsjoenderdrank fan it pleatslike akademyske sikehûs (UMC Amsterdam)](https://willem.com/global/images/e0ad427f25ed.webp)

Tichtby it sikehûs wenje (±15 minuten riden) is in grut gemak, it liet my de spesjaal taret floeistof ophelje en op tiid werom wêze. Bliuw kalm, want pasjinten mei MCADD rekke net daliks yn in metabolike krisis: ôfhinklik fan leeftiid en lichemsmassa kin it oeren duorje foardat de situaasje echt kritysk wurdt. Mar, mei it each op de risiko's wolst do dyn gelok ek net op de proef stelle troch de tiidsgrinzen te rekken.

Koart nei it jaan fan de floeistof spuide ús soan it wer út! De tsjoenderdrank wurke net en de riskante situaasje bleau. Op dat stuit begûn ús soan wat loom te wurden, reden foar ekstra soargen. Ik belle it sikehûs wer en wy ôfpraten om ús tassen te pakken en nei de needhelp te gean!

## Opnommen

It sikehûs wie ús al ferwachte en koart nei oankomst waarden wy nei in keamer op de needhelp fan it UMC Amsterdam stjoerd. Neffens de MCADD-needproseduere waard ús soan oan in dripsysteem ferbûn. In ienfâldige glukoaze-floeistof wurdt dan direkt yn de bloedstream jûn, sûnder de mage en de spiisfertarring, wat fierder braken foarkomt.

![Nim dyn knuffelkonijn mei as do foar in drip giest!](https://willem.com/global/images/37ccecf8cff4.webp)

![Groetnis fan de needhelp, oan it dripsysteem ferbûn](https://willem.com/global/images/c84b4024108f.webp)

Almeast daliks reagearre ús soan op de glukoaze, as mei in farske set batterijen begûn ús soan wer te praten en syn gewoane grappen te meitsjen! It wurke en ik wie opluchte, wittende dat in metabolike krisis foarkommen wie!

### Emma kinderziekenhuis Amsterdam

Mei it dripsysteem oan wie ús soan perfekt feilich, mar der waard ferwachte dat it noch wat tiid duorje soe foardat er wer normaal ite en drinke koe. In gewoane kjeld of in ienfâldige griep kin in pear dagen duorje. Yn dizze tiid bleau ús soan yn it Emma Kinderziekenhuis. Dat is in spesjale ôfdieling fan it UMC Amsterdam mei romme keamers foar in bern plus âlder. Ferpleechkundigen en oar personiel binne ekstra freonlik en oandachtich foar har jonge pasjinten.

![Ferpleechkundigen lizze út wat se mjitte, sadat de bern (en âlden) har noflik fiele yn it sikehûs](https://willem.com/global/images/fe21530af2da.webp)

![De gongen yn it Kinderziekenhuis steane fol nijsgjirrige dingen, sadat de bern efkes ôfliede wurde fan it pasjint wêzen: ik doch graach mei!](https://willem.com/global/images/e9d369ff9544.webp)

Nei in pear dagen fan stadichoan weromkomme nei normaal iten en drinken waard it dripsysteem ôfkeppele. Ús soan fielde him wer goed en hie in soad leard oer hoe't dingen dien wurde yn in akademysk sikehûs. Foardat wy fuortgongen, tanken wy elkenien foar wat *hast* oanfielde as in lyts famyljefakânsjetsje! :-)

## Konklúzje

Elk ding hat in earste kear, wurdt der sein. Dit wie ús earste needopname fan ús soan mei MCADD. Der wie gjin eangst, panyk of stress: troch it geweldige profesjonalisme fan it sikehûspersoneel fielde alles tige natuerlik en soepel.

Ik soe it hast oan elkenien oanrekommandearje, ha! Nee, serieus: de fantastyske soarch dy't wy krigen fertsjinnet in 5-stjerren resinsje. Ik kin net genôch beklamje hoe tankber ik bin. TANK, Emma Kinderziekenhuis!

---

## Tekst ynfiere sûnder toetsen

*Tap: it draachbere toetseboerd en de mûs* · 2021-04-15 · https://willem.com/fy/2021-04-15_tekst-ynfiere-sunder-toetsen/

Dizze moanne kaam der in bysûnder stik wearable tech by my oan om út te probearjen: de Tap Strap. Do draachst de Tap Strap om dyn fingers en hy werkent tikken en bewegingen. Hjirmei kinst dyn kompjûter bestjoere en dêrop typen sûnder mûs of toetseboerd!

![De Tap Strap](https://willem.com/global/images/fe578b372a87.webp)

![So wurket de Tap Strap](https://willem.com/global/images/bbaaa56e40c8.webp)

![Bewarje en laad de Tap Strap op yn syn doaze](https://willem.com/global/images/97eb781104da.webp)

De Tap Strap ferbynt fia Bluetooth mei elke kompjûter, tablet of tillefoan, krekt as elk oar toetseboerd of elke oare mûs. Der binne gjin bysûndere drivers of software nedich, útsein dat do leare moatst hoe't it ding wurket. Do draachst de strap troch dyn fingers troch ringen te stekken dêr't sensors yn sitte. Dy sensors wurkje gear om tikken en bewegingen te werkenne. It weaget hast neat en dyn hûd kin maklik sykhelje troch de elastyske stof.

![De Tap Strap drage](https://willem.com/global/images/94df2353866e.webp)

![Ljochte en sykhellende stof](https://willem.com/global/images/7f34e276fa4b.webp)

Ik hie gjin muoite om de Tap Strap oan 't wurk te krijen mei myn iPad Pro. Mei special_Tap_Strap_apps (https://www.tapwithus.com/apps/) kinst leare hoe't der mei om te gean of spultsjes dermei spylje. It apparaat sels jout gjin feedback of ynstruksjes oer hoe't it brûkt wurdt. Dêrom hie ik in frij steile learkurve, want ik moast ferskate ‘ritmes’ en ‘akkoarden’ ûnthâlde.

![Tikke leare kostet tiid en oefening](https://willem.com/global/images/1468b34b0281.webp)

Krekt as by piano of gitaar spyljen leare kinst hjir goed yn wurde. Ik haw ferhalen lêzen fan minsken dy't mei Tap flink fluch leard hawwe te typen, oant 20-30 wurden per minút. De Tap Strap leit it potinsjeel op dyn fingers, letterlik.

![Uteinlik kin de Tap Strap dyn toetseboerd en mûs ferfange](https://willem.com/global/images/cbeff13a20a6.webp)

As tsien-fingertypist soe ik myn toetseboerd foar neat oars ruilje: dan wiene jierren fan ûnderfining en training foar neat west. Ik sjoch it potinsjeel fan de Tap Strap earder yn wat oars as in toetseboerd of mûs. Gebrûk yn augmented en firtuele realiteit liket in fanselssprekkende kar, want it kin de bewegingen fan dyn fingers digitalisearje, sels in sêfte tik.

![De Tap Strap brûke bûten it toetseboerd om](https://willem.com/global/images/582b3a20cc74.webp)

## Konklúzje

Gewoane toetseboerden besteane al tsientallen jierren, mar troch moderne miniaturisaasje kinne se oanfolle of sels ferfongen wurde troch wearable technology.

De Tap Strap lit dizze ferskowing op in elegante en moaie manier sjen. Mei sokke technology kinst typen en bestjoere fier bûten it natuerlike habitat fan toetseboerden en mûzen. Dat is de *kaai* fan dit berjocht, mei opsetsin.

---

## Fixed Gear Gran Fondo

*176KM fytse troch rein en wyn* · 2021-04-10 · https://willem.com/fy/2021-04-10_fixed-gear-gran-fondo/

Hjoed haw ik mei myn fixed gear fyts in rit makke, 176KM fan Amsterdam nei Amearika (Limburg, Nederlân). Rein en wyn makken it noch útdaagjender: in ultime test foar man en masine. Lit wat fan myn wille dy ynspirearje!

## Gran Fondo

De Italjanen neame in grutte fytstocht (>120KM) in “gran fondo”. Do kinst dy better goed tariede, want dizze lange ritten kinne tige easken stelle. Kinst oeren en oeren fytse, allinnich? Troch ûnbekend terrein, yn waar dat hieltyd feroaret?

As do myn blog folgest, wytst dat ik no en dan graach in lange rit meitsje:

- Solo_around_the_Markermeer_211KM (https://willem.com/en/2019-05-29_solo-around-the-markermeer-211km/)

- Fietselfstedentocht_Friesland_235KM (https://willem.com/en/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/)

Dizze kear besleat ik it lykwols noch hurder oan te pakken... op in fixed_gear_racefyts (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/)! Dat betsjut dat der, hokker waar, wyn of pine do ek hast, mar ien fersnelling is. Sterke wyn? Trap hurder! Bergôf? Trap fluggere! Pine? Grom!! GRRRRRR!

![Schindelhauer Siegfried Road - in fixed gear fyts mei in Gates Carbon riemoandriuwing ](https://willem.com/global/images/b1a122c6b1a3.webp)

Om my klear te meitsjen foar myn rit fan Amsterdam nei Amearika haw ik stadichoan langere ritten fytse. Do fielst dyn úthâldingsfermogen mei elke rit better wurden, wat it fertrouwen opbout yn it slagjen fan dit dwaze ûndernimmen. Leau dat do it kinst, en do kinst it ek!

![Training troch kâlde hagel... (Haarlemmermeerpolder)](https://willem.com/global/images/a5a1de597c2b.webp)

![... en troch strieljend sinneskyn! (Zuiderheide, by Laren)](https://willem.com/global/images/32aafd2683bd.webp)

## De rit

Myn frou en soan namen de famyljeauto nei Amearika om ús famylje te besykjen, en lieten my efter har oan fytse! Oars as by my_ride_around_the_Markermeer (https://willem.com/en/2019-05-29_solo-around-the-markermeer-211km/) dêr't ik genôch iten meinaam, besleat ik te fertrouwen op myn fermogen om ûnderweis oan proviand te kommen.

![Klear foar fertrek: in bakje kofje en noch 176 kilometer te gean! ](https://willem.com/global/images/ff069e5096e3.webp)

![De machtige “Prinses Irenesluizen” ferbine it Amsterdam-Rijnkanaal mei de súdlike rivieren fan Nederlân: de Lek, Waal en Maas](https://willem.com/global/images/b6f279556990.webp)

![Fyn lekkere croissants by de bakker yn Kesteren, Bakkerij de Greef!](https://willem.com/global/images/e3ef8b0fb9bc.webp)

![Brêge oer de Waal by Nijmegen](https://willem.com/global/images/a1946b824f3a.webp)

![Skyline fan Nijmegen ](https://willem.com/global/images/f31f995492c0.webp)

![De lêste rivier oerstekke mei de fear](https://willem.com/global/images/65e6ee9d09a7.webp)

![Der is gjin min waar... allinnich minne útrissing!](https://willem.com/global/images/26a05896a4b4.webp)

![Fytsrûte lykas opnommen troch Apple Watch](https://willem.com/global/images/a55652c391d0.webp)

![Myn hertslach de hiele dei, troch WHOOP](https://willem.com/global/images/fa4dac00013e.webp)

## Konklúzje

Daagje dysels út en ferlis dyn grinzen! Leer *dy* kennen, lichaamlik en geastlik. Ik hâld fan gran fondo’s om dizze ûngecensurearre blik op jins ynlike sels.

Oer de finish komme en dy oerwinnend fiele, in bliuwend gefoel dat takomstige ambysje oandriuwt! Klear foar de folgjende útdaging, wat it ek wêze mei!

![Heit komt oan op de fyts en ynspirearret de folgjende generaasje!](https://willem.com/global/images/7afc4fb3addb.webp)

---

## Keunst fan fisualisaasje

*Itenfoto's dêr't dy it wetter fan yn 'e mûle komt* · 2021-03-26 · https://willem.com/fy/2021-03-26_keunst-fan-fisualisaasje/

Do learst fan wurkjen mei saakkundigen, en dizze moanne hie ik it foarrjocht om te wurkjen mei in profesjonele itenfotograaf: myn broer. Tegearre makken wy foto’s fan it hiele menu fan Café Carbòn yn Amsterdam, en smulden dernei fan it prachtige iten. Lês mei foar wat tips oer itenfotografy!

## Café Carbòn Amsterdam

De namme komt fan de enoarme houtskoalgrill, en Café_Carbòn (https://www.cafecarbon.nl/) is yn Amsterdam bekend om syn steaks en ribben. Har trije restaurants binne lokale favoriten, in wolkom ûntkommen oan de protte middelmjittige toeristerestaurants.

![Café Carbòn - in lokale favoryt yn Amsterdam](https://willem.com/global/images/9ebdcd625f58.webp)

## Itenfoto’s

Takeaway- en leveringswebshops hawwe baat by geweldige itenfoto’s. Yn de app_foar_itenbestellingen (https://lemmid-store.com) dy’t ik_makke_haw (https://willem.com/blog/lemmid-store/) sjoch ik gemiddeld 300% mear ferkeap by produkten mei foto’s! Geweldige itenfoto’s meitsje is in keunst op himsels.

Moetsje de saakkundige: Kevin_Middelkoop (https://kevinmiddelkoop.nl) is gjin frjemdling op dizze blog. Hy hie_der_in_hân_yn (https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/) (mei opsetsin) dat Snake_'97 (https://snake97.com) in sukses waard, troch trouwe ôfbyldings fan retro tillefoans te meitsjen. It belang fan fisuele dingen yn digitale saken kin amper oerskat wurde!

![Syn bysûndere helpmiddels, syn fakmanskip en syn each foar detail litte myn broer syn keunst levere](https://willem.com/global/images/1e6d8835b25e.webp)

## Ljocht

Op deselde wize as ferve foar in skilder is, is ljocht fûneminteel foar fotografy. Wat der om de foto hinne bart is like wichtich as it eigentlike ûnderwerp. Wjerspegelingen en skaden kinne in goede (iten)foto meitsje of brekke. Do brûkst ljocht as kearnark foar dyn kreativiteit.

![Wurkje mei ljocht is in kreatyf proses, mei wjerspegelingen en skaden om klam te lizzen mei natuerlike eleminten](https://willem.com/global/images/443dfd71dfc5.webp)

![Ljochtpunten op de steak lûke de oandacht - in bedoeld effekt fan de itenfotograaf](https://willem.com/global/images/f28569609bed.webp)

![Sjoch nei it resultaat en let op hoe't dyn oandacht nei de sappige ljochtpunten fan dizze lekkere steak trekt en de tekstuer ferljochtet: do kinst it hast priuwe troch dernei te sjen!](https://willem.com/global/images/be47002e1b49.webp)

## Komposysje

Set iten en servys mei opsetsin op, neat is tafallich yn in geweldige komposysje. Do kinst derfoar kieze in protte ferskillende gerjochten yn byld te bringen of te rjochtsjen op ien topprodukt. Mei komposysje foegje do ta en lûk do ôf, en sa feroarest wat do mei dyn bylden oerbringst.

![Gerjochten mei opsetsin delsette foar in noflike komposysje](https://willem.com/global/images/d845dc5c77a6.webp)

![Mei in protte ferskillende gerjochten yn byld fertelt dizze foto hoefolle kar it menu biedt](https://willem.com/global/images/b50848df7eab.webp)

![Dêrfoar yn tsjinstelling leit dizze topfoto fan de Café Carbòn Ribs alle klam op ien produkt](https://willem.com/global/images/7871036d9101.webp)

## Konklúzje

It giet by itenfotografy om mear as it each sjocht. Mei ljocht en komposysje docht de fotograaf as in keunstner. Sjoch op syn_webside (https://kevinmiddelkoop.nl/2021-03-24_een-kijkje-achter-de-schermen-in-de-keuken-van-de-fotograaf/) foar syn útlis oer de keazen komposysje en it ljocht. Of sjoch gewoan sels nei it resultaat, want de Café_Carbòn_store (https://zuid.cafecarbon.nl) is no iepen!

![Ik help de saakkundige troch de itenfoto’s dernei op te iten, hearlik!](https://willem.com/global/images/c8a3fa99ddb6.webp)

---

## Trije tips om in ynhâldsstrategy te litten wurkje

*Maksimalisearje it effekt fan dyn skriuwen* · 2021-03-25 · https://willem.com/fy/2021-03-25_trije-tips-om-in-ynhaldsstrategy-te-litten-wurkje/

As do skriuwst foar dyn blog of foar de website fan dyn bedriuw, binne der dingen dêr't do rekken mei hâlde kinst om de fynberens, it libbensdoer en de ynfloed fan dyn skriuwen te maksimalisearjen. Benut de enerzjy dy’t do yn dyn wurden stekst. Hjoed diel ik trije fan de lessen dy’t ik leard haw by it skriuwen foar dizze website.

## Wat is in ynhâldsstrategy?

Koartsein is in ynhâldsstrategy de manier wêrop't ynhâld makke, publisearre en beheard wurdt; skreaun of yn oare media. Skriuw foar dyn website, blog, favorite fuotbalklub of bedriuw. Do dochst dit om dyn berjocht te fersprieden en safolle mooglik minsken te berikken, dy't dy yn kontakt bringt mei nije minsken, fans of mooglike klanten.

## Skriuw spesifyk

Tink oan minsken dy’t sykje nei *dyn ynhâld*, hoe sille se dy fine? Minsken sykje mei Google (https://google.com) of DuckDuckGo (https://duckduckgo.com). Se fiere har sykfraze yn, bygelyks "hoe kinst ierappels koekje". Besykje dy sykfraze spesifyk te treffen mei in spesifyk antwurd dêr't wat mei dien wurde kin. Hoe spesifyker it ûnderwerp, hoe minder konkurrinsje. Bygelyks, yn stee fan gewoan "ierappels", dat ek de buorkerij, distribúsje en it kweken omfettet, rjochtsje do dy op "hoe kinst ierappels koekje". Skriuw leaver trije koartere (spesifike) artikels as ien algemiene oerkoepeljende longread.

## Skriuw tiidleas

Brûk dyn fantasy om troch de tiid te reizgjen! Hoe kinst dyn skriuwen ynteressant meitsje foar dyn takomstige sels? It ynternet ferjit nea, wat do yn de gaten hâlde moatst as do foar it web skriuwst. Lit dyn wurden langer wurkje troch se tiidleas te meitsjen. Lit de moade fan de dei lizze en rjochtsje dy leaver op it ûnderlizzende prinsipe. *As do in man in fisk jout, jout do him iten foar ien dei; learst him fiskje, dan jout do him iten foar syn hiele libben.* Skriuw om minsken in libben lang te helpen!

## Skriuw mei ynfloed

Do bist de stim yn 'e holle fan minsken as se dyn ynhâld lêze! Praat tsjin *harren* yn stee fan lawaai te meitsjen oer dysels of dyn bedriuw. Sprek dyn lêzer direkt oan om de ynfloed fan dyn berjocht te maksimalisearjen. Jou in berjocht dêr't wat mei dien wurde kin, rjochte oan dyn lêzer. Yn stee fan *"wy kinne helpe om X Y of Z te dwaan"* moatst do brûke: *"do kinst X Y of Z dwaan troch kontakt mei ús op te nimmen"*. Mei in dúdlik en direkt berjocht ferheegje do de kâns op aksje.

## Helpmiddels

Rjochtsje dyn enerzjy op de goede wurden sûnder ôfliede te wurden; dizze helpmiddels kinne dy helpe:

-  **De goede wurden fine**: Sykje op dyn ûnderwerp en sjoch hokker suggestjes de sykmasine jout as do dyn kaaiwurden ynfierst. Besykje ferskillende wurden en frasen. Wit dat de suggestjes fan de sykmasine oandreaun wurde troch de fragen fan oare minsken: dat kin dy helpe om de goede wurden foar dyn ynhâld te finen! 

-  **Fokus op skriuwen**: Foardat do de stim yn 'e holle fan oare minsken (as se dyn tekst lêze) wurde kinst, moatst do stilte meitsje om dysels te hearren. It binne mar do, dyn gedachten en dyn wurden. Tink oan in app lykas_iA_Writer (https://ia.net/writer) om dy dêrby te helpen.

## Foarbylden

In pear foarbylden kinne dy ynspirearje. Ik bin mysels noch oan it ferfine fan myn skriuwfeardichheid, mar ik doch in beskieden besykjen om te praktisearjen wat ik preek:

- **Fynberens**: Yn dit_artikel (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/) skriuw ik oer in tige spesifyk nisjeûnderwerp: dyn eigen horloazje ûntwerpe. Der is amper konkurrinsje en dêrom lûkt it effektyf de oandacht fan in spesifyk publyk.

- **Tiidleas**: Yn stee fan my te rjochtsjen op de lansearring fan myn nijste produkt, skriuw ik oer it ûnderlizzende prinsipe yn it artikel oer produkten_meitsje_op_in_platfoarm (https://willem.com/en/2021-01-31_building-a-product-platform/). Ik brûkte Duplo-stientsjes om de abstrakte begripen te yllustrearjen.

- **Ynfloed**: Yn dit artikel oer foto’s_rêde_fan_in_crashte_kompjûter (https://willem.com/en/2020-10-15_rescuing-photos-from-a-crashed-imac/) beskreau ik wat ik die, mar ik rjochte de tekst oan de lêzer. Yn stee fan "Ik die dit en dat" skriuw ik "Do kinst dit of dat dwaan"

## Konklúzje

Skreaune wurden hawwe macht, benammen as do se goed oarderest om dyn berjocht oer te bringen. Jou omtinken oan fynberens, tiidleazens en ynfloed.

Mar boppe alles: skriuw! No! Wachtsje net op in magysk momint of in lang winske fonk fan ynspiraasje. Do hast alles wat do nedich hast om te begjinnen mei skriuwen: do, dyn wurden en dyn gedachten!

---

## Twa horloazjes drage

*Sawol in meganysk horloazje as in smartwatch* · 2021-02-28 · https://willem.com/fy/2021-02-28_twa-horloazjes-drage/

De ôfrûne wiken haw ik twa horloazjes droegen, en jonge, dat is wat! Ik hâld fan myn meganyske horloazje, mar ik hie de moderne ferbiningsmooglikheden fan in smartwatch nedich. Ik koe net kieze, dus besleat ik beide te dragen. It is net sa min as do tinkst, lit my in pear gedachten diele oer myn ûnderfining.

## Meganyske horloazjes

As do de blog folge hast, wytst dat ik fan horloazjes (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/) hâld. Se hawwe my altyd fassinearre en dat giet fierder as elke rasjonele reden. Dizze bewûndering is emosjoneel, ûnstoflik en persoanlik (https://willem.com/en/2020-11-30_designing-my-own-watch/). Ik bin net (https://www.ablogtowatch.com) allinnich (https://www.hodinkee.com) - meganyske horloazjes binne populêr, nettsjinsteande de opkomst fan moderne wearables lykas smartwatches.

![Myn meganyske horloazje drage omdat ik it moai fyn](https://willem.com/global/images/921434406009.webp)

## Smartwatches

Foar in part troch myn profesjonele eftergrûn yn technology haw ik it mei gadgets. Ik hâld fan hoe't technology har yn de rin fan de jierren ûntwikkele hat en hoe't kompjûters hieltyd lytser wurden binne. It is geweldich wat do kinst dwaan mei mobile apparaten lykas tablets (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/), smartphones (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/) en smartwatches (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/). Ik frege my ôf of_de_smartwatch_de_moderne_toolwatch_is (https://willem.com/en/2018-11-02_is-the-apple-watch-the-modern-tool-watch/).

![In Apple Watch Series 6 drage omdat it nuttich is](https://willem.com/global/images/ced0cc310480.webp)

## Dûbel om de pols

Nei in skoft wikseljen tusken in meganysk horloazje en in smartwatch kaam ik ta de konklúzje dat kieze tusken beide tige dreech foar my is. Ik besef dat dit, as dit it soarte probleem is dat do hast, te beskôgjen is as in "first world problem". Mar ik leau echt dat der wat djippers en minsklikers efter myn twivel sit.

![Dûbel om de pols: twa horloazjes tagelyk drage](https://willem.com/global/images/474b0f66ec77.webp)

![Meganysk horloazje en Apple Watch](https://willem.com/global/images/19c652569268.webp)

![Do draachst beide om de pols, mar it binne hiel ferskillende dingen!](https://willem.com/global/images/1cdce86c5e47.webp)

## Skilderij tsjin TV

Yn de ôfrûne wiken, doe't ik wiksele tusken ferskillende "polskonfiguraasjes", besefte ik my tige dat ik besocht te kiezen tusken in skilderij en in televyzje. Beide kinne deselde fysike romte ynnimme (op in muorre of in pols), mar it binne hielendal ferskillende dingen. It hat alles te meitsjen mei hoe't wy se waarnimme, hoe't wy der betsjutting oan hechtsje en wat wy weardefol fine.

![It hert en de siel fan de horloazjes binne hiel ûnderskate - se wurde oars makke en oandreaun](https://willem.com/global/images/24ecc12d975c.webp)

De moderne smartwatch biedt ferbining dy’t dy rêde (https://willem.com/en/2021-02-02_realtime-service-uptime-monitoring/) kin, sels letterlik (https://duckduckgo.com/?q=apple+watch+saved+life)! It lit dy alles wat do dochst kontrolearje en folgje (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/), wat yn kombinaasje mei goede ynstellings (https://willem.com/en/2021-02-22_the-value-of-notifications/) dy in protte tiid besparje kin. In meganysk horloazje kin dêrfoaroer wat wêze dat generaasjes oerlibbet (https://willem.com/en/2020-08-23_cleaning-a-vintage-watch/) en mei de tiid patina en karakter kriget (https://willem.com/en/2018-01-21_something-the-smartwatch-will-never-have-patina/). De wearde dêrfan komt foar it grutste part net út de technyske mooglikheden. Dit is wierskynlik wêrom't minsken horloazjes sammelje op deselde wize as hoe't minsken keunst (https://www.sothebys.com/en/departments/watches) sammelje. Men kin in meganysk horloazje sjen as in draachber keunstwurk.

## Minimalisme en minsklike útdrukking

Minsken ferskille, mar ik bin gjin man dy't graach in protte fersieringen, juwielen en sokke dingen draacht. Ik hâld yn myn deistich libben mear fan minimalisme (/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/ism/), mar ik wurdearje wol de wûnders fan hoe't minsken harsels útdrukke. Ik hâld fan live_muzyk (https://willem.com/en/2018-07-10_enjoy-a-festival-without-alcohol/), ik meitsje soms_wat_nutteloos (https://willem.com/en/2017-10-23_from-tree-to-table/), ik_hâld_derfan_om_mysels_te_ferliezen_yn_in_spultsje (https://willem.com/en/2017-03-26_repairing-a-nintendo-gameboy-advance-sp/) of om_de_adrenaline_te_fielen_troch_nutteloos_rubber_te_baarnen_op_in_racebaan (https://willem.com/en/2017-05-31_beast-of-the-green-hell/).

## Konklúzje

As do net kieze kinst tusken in meganysk horloazje of in smartwatch, doch it dan ek net: probearje beide! Sa frjemd is it net as do in minút (mei opsetsin) nimst om te tinken oer wêrom't do dit "probleem" yn it foarste plak hast.

Wy binne wêzens dy’t emosjonele wearde hechtsje oan oars weardeleaze dingen. Of tochtst do dat it oanbidden fan in 379x453cm_stik_doek_mei_wat_âlde_oalje_derop_wier_sin_makke (https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/SK-C-5)? Fansels net! Mar dat is prima, want ûnferstannich wêze heart by minske wêze. Doch no dyn twa horloazjes om en genietsje fan it gek wêzen!

![De Nachtwacht, Rembrandt van Rijn, 1642 - oalje op doek, h 379.5cm × b 453.5cm - rijksmuseum.nl](https://willem.com/global/images/08693ca263c3.webp)

---

## De wearde fan notifikaasjes

*Hoe't do dyn smartphone ynstelst om tiid te besparjen* · 2021-02-22 · https://willem.com/fy/2021-02-22_de-wearde-fan-notifikaasjes/

It is maklik om de notifikaasjes fan dyn tillefoan ôf te dwaan as wat dat dy stoart, wat ergerlik is. Mar as do de tiid nimst om se goed yn te stellen, kinne notifikaasjes dy op de lange termyn eins tiid besparje. Krij mear fokus troch kontrôle te nimmen oer dyn online ferbining mei de wrâld. Lês mei foar in pear tips!

## Skermtiid

Begjin mei in goede blik yn 'e spegel: hoe brûkst do dyn tillefoan? Wist do dat in protte_minsken_de_tiid_ûnderskatte (https://www.zdnet.com/article/americans-spend-far-more-time-on-their-smartphones-than-they-think/) dy't se op har smartphone trochbringe?

As do nei dyn skermtiid sjochst, moatst do op trije ferskillende dingen letten:

- **bestege tiid**: de eigentlike tiid dy’t do yn apps of op websites trochbringst

- **oppakkearen**: it oantal kearen dat do dyn apparaat oppakt hast

- **notifikaasjes**: it oantal notifikaasjes dat do krigen hast

![Gebrûk fan myn iPhone en iPad, fan links nei rjochts: bestege tiid, oppakkearen en notifikaasjes ](https://willem.com/global/images/7b93bee0f933.webp)

Sjoch nei myn gebrûkspatroan: do sjochst dat ik de measte tiid trochbring yn in app mei de namme "Blink" (https://blink.sh), dêr't ik koade skriuw en nije produkten ûntwikkelje. As do nei myn oppakkearen sjochst, sjochst do dat ik in swiere "Mail"-brûker bin. Dat komt omdat e-mail myn wichtichste kommunikaasjekanaal mei myn klanten is, folge troch Messages, WhatsApp en Signal.

De echte wearde fan notifikaasjes is dat do se brûke kinst om it oantal kearen dat do dyn apparaat oppakst te ferminderjen. Op de lange termyn kin dit dy in protte tiid besparje!

## Trochbrek de loop

Der is in soad skreaun oer ferslaving oan de tillefoan. Dat hat te meitsjen mei wat in "dopamine_loop" (https://www.psychologytoday.com/us/blog/brain-wise/201802/the-dopamine-seeking-reward-loop) neamd wurdt. As do alle notifikaasjes útsetst, moatst do hânmjittich aksje ûndernimme (en dyn tillefoan "trochsykje") om te sjen oft der wat nijs is. Dit stiet bekend as in patroan dat ferslaving yn 'e hân wurket, want ús brein siket nei in beleanning: miskien fynst do dizze kear wat nijs en geweldichs op dyn tillefoan! *(et voila, do bist wer ynsûge)*

Dit bringt my werom by notifikaasjes: do kinst se brûke om dizze dopamineloop te trochbrekken. As do se goed ynstelst, ynformearje de notifikaasjes dy allinnich as der *echt* wat is dat do besjen moatst. Do kinst dyn tillefoan dan gerêst negearje as der gjin notifikaasje is, want de needsaak om it hânmjittich te "kontrolearjen" ferdwynt.

Yn stee fan dyn e-mail 10 kear per dei hânmjittich te kontrolearjen, kinst do de notifikaasjes sa ynstelle dat se dy ynformearje as der wat wichtichs ynkomt. Dat kin mar ien of twa kear deis wêze, wat dy de tiid besparret dy’t it hânmjittich kontrolearjen 8 of 9 kear kostje soe!

## Do beslútst "wa en wat"

De kaai ta it wurkjen hjirfan is in tige ferfine en strang notifikaasjebelied. It sil tiid kostje om it goede lykwicht te finen, wês net bang om "by te stjoeren". It hat my wiken duorre om ta myn lykwichtige ynstelling te kommen en ik feroarje no en dan noch wat. Bygelyks as de klam op ferskillende projekten of klanten feroaret.

Begjin mei it útsetten fan de measte net-kritike notifikaasjes en optimalisearje de ferhâlding tusken "lawaai en sinjaal". Ik haw alle notifikaasjes fan apps lykas "iOS tips", trending topics fan sosjale media, alle reklame, spultsjes, ensfh. dea makke. As ienfâldige regel: allinnich *echte* minsken *meie* my ûnderbrekke - ik wol net steurd wurde troch in algoritme!

De iennige útsûndering op dizze regel is myn realtime_servermonitoringsysteem (https://willem.com/en/2021-02-02_realtime-service-uptime-monitoring/), dat my warskôget as myn servers útfalle. Dizze algoritmyske pushnotifikaasje besparret my in protte "minsken-oandreaune notifikaasjes" lykas tillefoantsjes en berjochten. Fan problemen witte *foardat* myn klanten dat dogge, besparret my ek tiid.

![De UptimeRobot is it iennige algoritme dat ik tastean om my 's nachts wekker te meitsjen](https://willem.com/global/images/09d9d892b551.webp)

Dêrnei kinst do dyn belied fierder ferfine troch dyn notifikaasje-ynstellings per ôfstjoerder of beller te differinsjearjen. Do kinst groepen definiearje of minsken tafoegje oan de VIP-list. Ik brûk dit om 90% fan de notifikaasjes fan myn e-mail wei te filterjen. Wa't op de VIP-list stiet is wat do sels beslute moatst. Myn VIP-list feroaret as ik mei de tiid projekten begjin en ôfmeitsje.

![Foegje elke e-mailôfstjoerder ta oan de VIP-list en stel de notifikaasjes foar harren oars yn](https://willem.com/global/images/ab7850507ad1.webp)

Noch in pear tips om te beskôgjen:

- **set groepsgesprekken op stil**: hoewol't it minsken binne, binne berjochten faak net oan *dy* rjochte

- **set sosjale media op stil**: do tinkst miskien dat dizze notifikaasjes fan minsken komme, mar sosjale platfoarms jouwe har út as minsken om de ynteraksje te ferheegjen: "immen fynt dy moai" is net echt in persoan

- **negearje it nijs**: it is feilich om it nijs te negearjen as it dy net direkt rekket, en as it dat wol docht, is de kâns grut dat *echte* minsken dêr mei dy oer prate!

- **stjoer minder berjochten**: behannelje oaren sa't do sels behannele wurde wolst; as do minder berjochten en e-mails stjoerst, is de kâns grut dat do minder antwurden krijst! Lit dejingen dy’t do stjoerst telle, nim de tiid om te beskôgjen wat do stjoerst.

## Net steure

As do klanten út it bûtenlân hast, út ferskillende tiidsônes, moatst do spesjaal omtinken jaan oan dyn nachtrêst. It is prima om offline te wêzen! Ik haw in automatysk skema ynsteld om de funksje "Net steure" op myn tillefoan te aktivearjen.

![Mei de funksje "Net steure" op iOS kinst automatysk in oar notifikaasjebelied aktivearje - bygelyks yn de nacht](https://willem.com/global/images/4f472d5e997b.webp)

Hjirmei kin ik 99% fan de notifikaasjes yn de nacht wei filterje, wylst needoproppen en -notifikaasjes wol trochkomme. Ik doch dit leaver as myn tillefoan hielendal út te setten, want ik wol graach beskikber bliuwe foar nauwe famylje, freonen en de UptimeRobot.

![UptimeRobot - it monitoringsysteem - mei my 's nachts notifikaasjes stjoere, troch de "Kritike notifikaasjes" yn te skeakeljen](https://willem.com/global/images/6a2ceb0c5a85.webp)

## Konklúzje

It is maklik om oerweldige te reitsjen troch notifikaasjes yn ús moderne ferbûne wrâld, mar it is in flater om se bot "allegear dea te meitsjen". Wês op dyn hoede foar de dopamineloop dy’t dy ferliedt om geregeld dyn tillefoan op te pakken om "te kontrolearjen", it is tiidfergriemerij!

Nim yn stee dêrfan de tiid om te sjen hoe't do dyn apparaat brûkst. Betink in ferfine belied om ferbûn te bliuwen, mar selektyf en op in manier dêr't *do kontrôle oer hast* - it sil dy op de lange termyn tiid besparje!

---

## Realtime uptime-monitoring fan tsjinsten

*Ûntdek problemen foardat dyn klanten dat dogge* · 2021-02-02 · https://willem.com/fy/2021-02-02_realtime-uptime-monitoring-fan-tsjinsten/

Downtime komt foar en dêr hoechst do dy net foar te skamjen, soargje der gewoan foar dat do problemen sa gau mooglik ûntdekst! Mei realtime uptime-monitoring kinst automatysk in each yn 't seil hâlde op dyn servers en tsjinsten. Lês mei om te sjen hoe.

## Uptime, downtime en alles dertusken

As alles wurket tinkst do miskien net oan downtime of steuringen fan tsjinsten. Mar dat kin krekt it goede momint wêze om dat wol te dwaan! De bêste manier om mei downtime en steuringen om te gean is om op problemen taret te wêzen. In bytsje tiid ynvestearje yn in goed monitoringsysteem kin dy krityske mominten besparje as it dreech wurdt! Ien manier om dy klear te meitsjen foar downtime is derfoar te soargjen dat do ta de earsten hearst dat der problemen binne.

Mei realtime uptime-monitoring kinst do dyn reaksjetiid by útfal ferkoartsje. Dat kin dy weardefolle tiid besparje by downtime. Hoe gauwer do wytst dat do in probleem hast, hoe gauwer do it eins oplosse kinst.

Uptime-monitoring kin op ferskillende manieren dien wurde. De ienfâldichste foarm is gewoan kontrolearje oft in server antwurdet op in fersyk ('is it der?'). As der gjin antwurd komt, wytst do dat der in probleem is.

In mear ferfine manier om dyn tsjinsten te monitorje is om meardere kontrôles te hawwen dy't ferskillende dielen fan dyn ynfrastruktuer rekke. Do kinst de uptime-monitoring bygelyks ynstelle om in gewoane funksje út te fieren. Sa fang do 'djipper lizzende problemen' dy't miskien net opmurken wurde as do gewoan kontrolearre oft in server online is. Dan kontrolearje do net allinnich 'is it der?', mar ek 'wurket it goed?'

## UptimeRobot

Normaal besykje ik earst of ik dingen sels dwaan kin foardat ik sykje nei eksterne tsjinsten. Mar by uptime-monitoring is it hiel logysk om dêrfoar in eksterne tsjinst te brûken. Want as *dyn* produkt of platfoarm útfalt, is de kâns grut dat dyn ynterne monitoringtsjinst ek útfalt. Ik haw https://uptimerobot.com keazen om myn platfoarm (https://willem.com/en/2021-01-31_building-a-product-platform/) te monitorje, omdat it in geweldige app hat en de soarten monitoring biedt dy't ik nedich haw.

### Kaaiwurd-monitoring

Neist it gewoan kontrolearjen oft in server online is, wol ik witte oft de kaaialgoritmen en funksjes goed wurkje. Dêrom haw ik spesjale URL's op myn webtsjinsten ynsteld dy't gewoane (mar ûnskealike) funksjes útfiere en dy't in dúdlike oanwizing jouwe oft de wichtige backendsystemen goed wurkje. Tink oan it útfieren fan in ienfâldige databasefraach; as de test slagget, wytst do dat de server online is *en* dat de database goed antwurdet.

![In spesjale URL jout in ienfâldich tekstantwurd werom as in pear gewoane (ynterne) funksjeoproppen slagje ](https://willem.com/global/images/25a9e9483f49.webp)

Ien ding om te beskôgjen is dat do dyn monitoring-einpunten sa effisjint mooglik ûntwerpst. It is prima om in fraach út te fieren, mar set de server net te hurd oan it wurk, want de monitoring-URL wurdt tige faak opfrege!

![Stel UptimeRobot yn om de tekst te werkenne dy't do ferwachtest as de tsjinst online is](https://willem.com/global/images/a65df145e260.webp)

## Dashboard

It geweldige oan UptimeRobot is dat it allinnich om dyn omtinken freget as der wat mis is. Under normale omstannichheden kinst it "ynstelle en ferjitte", it docht syn wurk op de eftergrûn. Mar as do wolst, kinst de app iepenje en de status fan al dyn monitors sjen - ynklusyf histoaryske gegevens.

![Gewoan chillen - De app jout in oersjoch op ien eachopslach fan al dyn uptime-monitors](https://willem.com/global/images/1712f5b55395.webp)

## Downtime-notifikaasjes op Apple Watch

Ien fan de geweldige funksjes fan UptimeRobot is dat it ynsteld wurde kin om dy in pushnotifikaasje te stjoeren as der in ûnferwachte útfal komt. De ynstellings litte dy krekt ôfstimme wannear en wêr't do ynformearre wurde wolst oer útfallen. Do kinst yndividuele monitors dimpe of ekstra persoanen en/of notifikaasjekanalen tafoegje. Tige nuttich is dat do de app kinst ynstelle om mei Apple Watch te wurkjen.

![Downtime-notifikaasjes op Apple Watch mei UptimeRobot](https://willem.com/global/images/d0036ceb4556.webp)

Neist gewoane iOS-notifikaasjes stipet de app de saneamde "kritike warskôgingen" dy't de "Net steure"-funksje fan de tillefoan negearje kinne. Dat jout dy fyn ôfstimde kontrôle oer hoe fier bepaalde útfallen trochdringe kinne. Ik haw it sa ynsteld dat it my midden yn 'e nacht wekker makket as der echt wat slims bart.

![UptimeRobot stipet de "kritike notifikaasjes" fan iOS - sadat do 's nachts wekker makke wurdst as der echt slimme dingen bart...](https://willem.com/global/images/6a2ceb0c5a85.webp)

## Konklúzje

Mei UptimeRobot haw ik wat seldsume bugs en útfallen ûntdutsen dy’t oars ûnopmurke bleaun wiene. Trochgeande monitoring jout my in bytsje rêst, want ik wit dat ik der mear mei fang as ik oars soe dwaan.

Hoewol't do in útfal miskien net foarkomme kinst, is der amper in ekskús om der net oer ynformearre te wêzen! Wit fan problemen foardat dyn klanten dat dogge en do keapest dysels wat ekstra tiid om de dei te rêden!

---

## In produktplatfoarm bouwe

*Ûntwerpe foar werbrûkberens, fleksibiliteit en útwreidberens* · 2021-01-31 · https://willem.com/fy/2021-01-31_in-produktplatfoarm-bouwe/

Dizze moanne benut ik platfoarmmooglikheden om in nij produkt te lansearjen. Yn de rin fan de jierren haw ik it "Lemmid"-platfoarm ûntwikkele, in set bouwstiennen wêrmei't ik fluch nije produkten ûntwikkelje kin. In platfoarm ûntwerpe freget wat ekstra oerwegingen, mar as do in pear ienfâldige regels folgest, kinst it sels dwaan!

## Wat is in platfoarm?

Koartsein is in platfoarm wat dêr't do op bouwe kinst. It wichtichste ferskil tusken in platfoarm en in ienfâldich produkt is dat it platfoarm oare dingen dwaan (of wurde) kin dy't op it momint fan it earste ûntwerp net foarsjoen wiene.

![In Duplo-stientsje kin safolle mear wêze as mar in stien](https://willem.com/global/images/adf7e59ff725.webp)

Moderne smartphones, mei har hardwaremooglikheden en byhearrende app stores, kinne as platfoarms sjoen wurde. It platfoarm makket allerlei oarspronklik ûnfoarsjoene funksjonaliteit mooglik, troch it feit dat ûntwikkelders de mooglikheden fan it platfoarm op nije wizen en yn nije kombinaasjes brûke kinne.

![Nije kombinaasjes kinne nije produkten opleverje](https://willem.com/global/images/e201ce03c6f5.webp)

## Werbrûkberens, fleksibiliteit en útwreidberens

As do in platfoarm ûntwerpst, moatst do spesjaal omtinken jaan oan werbrûkberens, fleksibiliteit en útwreidberens. Yn in sin ûntwerpst do foar in ûnbekende takomst. Om te begripen hoe't do in platfoarm ûntwerpe kinst, is it in goed idee om nei Duplo-stientsjes te sjen.

![It ûntwerp fan Duplo-stiennen is briljant](https://willem.com/global/images/940bb223debf.webp)

De ienfâld fan in Duplo-stientsje is ferrifeljend, mar it ûntwerp is ûnleauwich briljant, want it makket mooglik:

- **Werbrûkberens**: Nim in stien, brûk him earne en as do klear bist, kinst him derút helje en earne oars brûke.

- **Fleksibiliteit**: Sels in inkeld Duplo-stientsje kin op tal fan manieren brûkt wurde, do kinst it ferbine mei oare stiennen en safolle ferskillende kombinaasjes meitsje.

- **Útwreidberens**: De standerdisearre noppen op Duplo-stiennen meitsje maklike útwreiding mooglik: nije en takomstige dielen kinne oan besteande stiennen ferbine as se deselde "noppenstandert" brûke. 

Dizze trije ûntwerpprinsipes meitsje fan Duplo-stiennen in platfoarm, dat it meitsjen fan nije dingen mooglik makket. As do in platfoarm ûntwerpst, kinst oan dizze Duplo-stiennen tinke. De komponinten dy’t do makkest moatte it "platfoarmprinsipe" stypje.

![Bouwe op in platfoarm - de kleurde blokken kinne sjoen wurde as produkten op de basis fan in platfoarm](https://willem.com/global/images/dacc99c30d87.webp)

De bêste manier om in platfoarm te ûntwerpen is om te fokusjen op ien inkeld stientsje. Dat wurdt it elemintêre stik fan dyn platfoarm, stel dy foar hoe't it ferbine kin mei oare stikken en hoe't do dy (ûnderlinge) ferbining standerdisearje silst. As do dit goed docht, silst do ferrast wêze hoe maklik it wurdt om nije en frisse ideeën yn te passen.

![In nij en spannend idee, op en top funky](https://willem.com/global/images/feb76726f55d.webp)

![As dyn platfoarmûntwerp goed is, moat it tafoegjen fan nije en spannende stikken bernespul wêze (en dus in soad wille!!)](https://willem.com/global/images/5ed17f5114f9.webp)

## Lemmid

Yn de rin fan de jierren haw ik it "Lemmid"-platfoarm ûntwikkele, in set digitale bouwstiennen dy't de basis foarmje foar sa goed as elk produkt dat ik ûntwikkelje. Dat omfettet apps, websites, webshops en sels spultsjes!

![It Lemmid-platfoarm is de basis foar de produkten dy’t ik der boppe-op bou](https://willem.com/global/images/5e5ce4edc998.webp)

It platfoarm is ûntworpen as in set microservices (https://willem.com/en/2020-03-03_monolithic-vs-microservices-software-architecture/) dy't in mienskiplike ynterface en in mienskiplik ûntwerpprinsipe diele. Elk stik is yn termen fan ûntwerp "ûnbewust" fan syn sibben: se binne lokaal ôfbeakene en sa ienfâldich mooglik. Se kinne inoar allinnich berikke fia in standerdisearre protokol dat ik ek sa ienfâldich mooglik ûntwurpen haw.

Der is bygelyks in "Lemmid Bill"-blok dat fakturen ferstjoere kin. Oan "wa en wat" is ûnbekend foar dit blok, oare stikken kinne it "Bill"-blok brûke om digitale fakturen te stjoeren. It kin werbrûkt wurde en it wurket foar fakturen mei dingen derop dêr't ik noch net iens oan tocht haw.

In oar foarbyld is it "Lemmid Manager"-blok dat ynhâld beheare kin. It wurdt op meardere manieren brûkt troch ferskillende produkten dy’t ik makke haw. Soms wurdt it brûkt as ynhâldsbehearsysteem foar in website en soms om in produktkatalogus te behearen (dy't webshops oandriuwt). It kin ynhâld beheare foar sites en apps dy’t ik noch net makke haw!

### De mooglikheden fan it platfoarm benutte

De food_ordering_app (https://willem.com/blog/lemmid-store/), bekend as "Lemmid_Store" (https://lemmid-store.com), dy’t ik boppe-op it Lemmid-platfoarm makke haw, benut de mooglikheden dêrfan troch de yndividuele bouwstiennen te brûken om:

- winkels online te litten gean: webserver, domeinnammeregistraasje, dns-keppelings, ensfh.

- winkels te foljen mei produkten: teksten, prizen, produktfoto’s, produktkategoryen, ensfh. beheare.

- winkels bestellingen akseptearje te litten: kapasiteit kontrolearje, klantgegevens akseptearje, betellingen ferwurkje.

- winkeleigners te autentisearjen: om it winkelbehear te befeiligjen.

- it produkt te kommersjalisearjen troch fakturen te stjoeren

- nije klanten har oanmelde te litten

![Fan oanmelding oant produkt: automatyske onboarding fan Lemmid Store is mooglik troch de mooglikheden fan it Lemmid-platfoarm te benutten](https://willem.com/global/images/e879a65253ea.webp)

## Konklúzje

Nim in momint om te beskôgjen oft do mar in produkt boust of dat it sels in platfoarm wurde kin. As dat lêste sa is, is it wiis om foar de takomst te ûntwerpen en werbrûkberens, fleksibiliteit en útwreidberens te omearmjen.

"Ik hâld derfan as in plan gearkomt" is krekt wat ik tink as ik de mooglikheden fan myn platfoarm benutte kin. Nije produkten lansearje en de krêft fan besteande bouwstiennen brûke kinne is "moai", om deselde Hannibal Smith fan it A-team te parafrasearjen.

![As it ûntwerp gearkomt, ûntsteane geweldige produkten: Harry van de Laar lit Lemmid Store sjen rjocht út de keuken!](https://willem.com/global/images/d3d2dd047fb3.webp)

---

## Myn eigen tablet-OS opjaan

*Wêrom't ik werom gie nei iPad en de Mac* · 2021-01-14 · https://willem.com/fy/2021-01-14_myn-eigen-tablet-os-opjaan/

It ôfrûne jier haw ik eksperimintearre mei it meitsjen fan myn eigen tablet-bestjoeringssysteem mei Debian GNU/Linux en de i3 window manager op in Microsoft Surface Go 2 mei LTE. Nei moannen fan yntins gebrûk haw ik no besletten it eksperimint op te jaan en werom te gean nei iPad Pro en de Mac. Lês mei om te sjen wêrom.

## "WillemOS" bouwe mei Debian GNU/Linux op Microsoft Surface

Doe't ik der klear mei wie troch de hûndertste bug yn Apple Photos, waard ik serieus oer it ferlitten fan it Apple-ekosysteem. Ik tocht dat ik it better dwaan koe. Hoe dreech kin it wêze om dyn eigen OS te meitsjen.., *toch*?

![WillemOS yn optima forma: Debian GNU/Linux op Surface GO 2 ](https://willem.com/global/images/a311f5097a11.webp)

It docht bliken dat do eins in soad berikke kinst, as do wat tiid oer hast en in ton tawijing. It is geweldich wat do leare kinst as do gewoan dingen besykest. It late ta in pear ynteressante berjochten en befinings yn de ôfrûne moannen:

- Myn_eigen_tablet-OS_meitsje (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/)

- Frij_fan_iCloud_ûntsnappe_oan_Apple_Photos (https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/)

- Bestannen_naadleas_syngronisearje_tusken_tablets_en_smartphones (https://willem.com/en/2020-09-16_syncing-files-seamlessly-between-smartphone-and-tablet/)

- En as lêste: Myn_tablet-OS_ferfine (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/)

![Blogberjochten skriuwe en lêze mei myn eigen tablet-OS ](https://willem.com/global/images/a89149613f88.webp)

Mar doe barde der wat, ik krige de kâns om in skoftke in Windows-laptop te brûken, de Surface Laptop Go. It_is_in_prachtich_ienfâldige_laptop (https://willem.com/en/2020-11-03_the-joy-of-a-simple-laptop/) en ik fûn him krekt dêrom moai: gjin gedoch. De laptop wurke gewoan op in foarsisbere, betroubere manier dy't ik - blykber - miste yn "WillemOS".

![In plant, in laptop en wat kofje - de wille fan in ienfâldich systeem dat wurket!](https://willem.com/global/images/fbf1ade29b85.webp)

## It probleem mei myn eigen OS

Dyn eigen OS bouwe is geweldich om allegearre redenen, mar benammen omdat *do* beslútst hoe't dingen wurkje. Do bist de arsjitekt, de master, dejinge dy’t beslút. Do bist god. De oare kant fan dy grutte macht is dat do ek *ferantwurdlik* bist foar it wurkjend krijen fan dingen!

Hiel faak wurken dingen fantastysk, benammen as ik wat tiid ynvestearre yn it finetunen fan de ûnderfining. Mar sels mei al myn kennis en ûnderfining wiene der mominten dat dingen útfoelen, soms slim. Dat barde benammen omdat:

- ik software op net-stipe hardware draai: de Surface Go-tablet is ûntworpen om mei Windows te wurkjen

- de measte GNU/Linux-software is ûntworpen foar toetseboerd en mûs: it brûken op in tablet mei allinnich in touchscreen is hast ûnmooglik (besykje mar dyn skiifeencryptiekaai yn te fieren sûnder toetseboerd)

- ik de foarkar jou oan de nijste softwareferzjes út de Debian unstable-repositories, dy't soms 'brekkende' feroaringen hawwe...

- ik myn eigen frjemde miks fan frije software yn WillemOS makke: pakketten en apps kombinearre dy't net perfoarst makke wiene om gear te wurkjen

Yn de ôfrûne 6 moannen (doe't ik myn OS as deistich gebrûk brûkte) wiene der op syn minst 3 gelegenheden dat it OS op krityske mominten útfoel. Meast nei it wekker meitsjen fan de tablet út sliepstân gie it mis...

Ien kear moast ik bygelyks reagearje op in tsjinstútfal, in klant belle en hy hie *direkt* stipe nedich. Krekt op dat momint krige ik problemen om myn netwurk online te krijen nei it wekker meitsjen fan de tablet. Ik ferlear kostbere tiid, mar foaral fielde ik my as in amateur dy't net daliks reagearje koe fanwegen in dwaas netwurkbugke. Minsken betelje my goed om harren problemen op te lossen, ik kin better klear wêze!

![Yn dit "Cloud-tiidrek" hast better in wurkjende ynternetferbining - altyd: gjin tiid foar amateurs!](https://willem.com/global/images/b45e0aec3a05.webp)

In oar ergerlik foarbyld is doe't ik dat super geweldige idee hie foar it folgjende grutte unicorn IT-konsept... Ik wie klear om de pinne fan de tablet te brûken om dizze fonk fan kreativiteit fêst te lizzen doe't ynienen de digitizer fan de tablet gjin reaksje mear joech. Myn pinne wurke net en it touchscreen gie tekeer. Ik koe it reparearje troch in pear systeemtsjinsten opnij te starten en in pear apps ticht en wer iepen te dwaan. Mar doe't ik klear wie, wie it magyske idee wei!

![Skriuwe mei de pinne is geweldich as it wurket - mar goede ideeën kinne ferlern gean as it mislearret!](https://willem.com/global/images/d72bcced9787.webp)

![Do wytst dat dyn digitale pinne net te fertrouwen is as do nei âldmodysk potlead en papier gripst...](https://willem.com/global/images/1c010a7e0303.webp)

## Lessen

Neist it fertroud reitsjen mei Debian GNU/Linux op in djippe, hardcore wize, learde ik in ding of trije oer de realiteit fan it bouwen fan in systeem dat do deistich brûke wolst.

In it earste plak is betrouberens ûnbidich wichtich. Dat giet hân yn hân mei foarsisberens (mar se binne net perfoarst itselde). It is gjin probleem as dingen útfalle, mar allinnich as do dat ferwachtest. Dit is ekstreem dreech goed te krijen, ik haw enoarm respekt krigen foar al it goede wurk fan kommersjele software-/hardwareleveransiers. De prestaasje fan in kritysk helpmiddel dat do deistich brûke wolst moat ekstreem foarsisber wêze.

Yn it twadde plak, om dat te berikken, kinst do better stipe hardware en gewoane softwarekonsepten brûke. Brûk in konvinsjonele PC mei standert komponinten, in gewoane mûs en toetseboerd as do fan doel bist frije software (lykas Debian GNU/Linux) te brûken. De soepele tabletûnderfining mei frije software is der noch net.

Yn it tredde plak, en dit is wierskynlik it wichtichste: as it wurket is it magy! Alle problemen dy't ik tsjinkaam wiene beheersber en dogge neat ôf oan it feit dat der, as myn OS wurke, soms_wiere_magy_wie (https://willem.com/en/2020-12-31_working-with-special-hardware-from-china/).

![As alles gearkomt is der magy: WillemOS docht dingen dy’t gjin iPad kin](https://willem.com/global/images/c29221027bf4.webp)

## Konklúzje

Do moatst wol in bytsje gek wêze om te besykjen dyn eigen bestjoeringssysteem te bouwen. Do bist in bysûnder soarte gek as do fan dyn eksperimintele bestjoeringssysteem dyn deistich gebrûk makkest!

Dat is wat ik die... en ik bin bliid dat ik it oerlibbe haw om it ferhaal te fertellen. Ik sil it ris wer besykje, want de smaak fan frijheid is dreech te ferjitten as do him ienris ûnderfûn hast!

![Werom nei iPad Pro (rjochts) nei in ûnbidich moaie tiid mei WillemOS op Surface Go (links)](https://willem.com/global/images/6125494a73dc.webp)

---

## Kontrôle fan myn fyts foar nei it wurk

*Hoe stiet it mei myn fyts foar nei it wurk nei 21.000KM?* · 2021-01-10 · https://willem.com/fy/2021-01-10_kontrole-fan-myn-fyts-foar-nei-it-wurk/

Dizze wike begûn myn betroubere fyts foar nei it wurk frjemde piipjende lûden te meitsjen by it remmen. It is krekt mear as trije jier lyn dat ik der foar it earst op begûn te fytsen. Minsken freegje my faak hoe't de fyts prestearret en hoe't de Gates Carbon CDX riemoandriuwing it docht. Tiid om de fyts nei 21.000KM ris goed te besjen!

## Fyts foar nei it wurk

Myn fyts is in ferbouwde Sensa Cintura dy't de bêste fyts wurden is dy't ik ea hân haw. Hy is tige betrouber en ik brûk him meardere dagen yn 'e wike, sa goed as it hiele jier troch. De fyts hat in grutte oanhing krigen, ik haw kommentaren, fragen en reaksjes fan oer de hiele wrâld krigen! As do se noch net sjoen hast, moatst do de eardere berjochten ris besjen:

- De_ultime_fyts_foar_nei_it_wurk_meitsje (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/)

- Ferve_fan_in_fytsframe_helje (https://willem.com/en/2018-06-09_removing-paint-from-a-bike-frame/)

- Ien_jier_op_de_ultime_fyts_foar_nei_it_wurk (https://willem.com/en/2019-02-27_one-year-on-the-ultimate-commuter-bike/)

- De_koplamp_fan_myn_fyts_ferfange (https://willem.com/en/2019-11-26_supernova-e3-pro-2-dynamo-powered-headlight/)

- Besibbe is myn minimalistyske racefyts, dy't_ek_in_Gates_Carbon_riemoandriuwing_brûkt (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/)

- Beide fytsen kinne myn_ritten_folgje_mei_in_analoge_fytskomputer (https://willem.com/en/2020-09-29_riding-with-omata-one/)

![Myn fyts foar nei it wurk yn jannewaris 2021 - skerpe eagen sille de bernestoel-oanbouw opmerke - guon dingen feroarje no ienkear, ha!](https://willem.com/global/images/8784dfa2f0f4.webp)

## 21.000KM

De lêste kear dat ik oer myn fyts foar nei it wurk skreau is al wer in skoft lyn. Dat komt omdat der hiel min te skriuwen is, ha! Ik fyts der al moannen en moannen, jierren en jierren op, en hy hat him bewiisd as de betrouberste fyts dy't ik ea hân haw.

![Ik brûk de fyts it hiele jier troch - yn sa goed as alle waarsomstannichheden](https://willem.com/global/images/a7fd921cf858.webp)

## Piipjende lûden

Doe begûn myn fyts dizze wike ynienen frjemde lûden te meitsjen by it remmen! It klonk as "metaal dat oer metaal skraapt"... net goed! It friest dizze dagen en de dyk wie ekstra smoarch troch snie mei sâlt en sân.

![Myn efterrem ûndersykje](https://willem.com/global/images/95f70d134b08.webp)

It lûd kaam fan myn efterrem, in hydraulyske Shimano skiifrem. Ik hie der nea problemen mei hân en ik fertocht dat it fêstsiet of dat der wat yn fêstsiet. Ik helle myn efterwiel út it frame om de rem frij te meitsjen en it systeem wat better te kinnen ûndersykje.

![Myn wiel derút helje om de efterrem te ûndersykjen - sjoch hoefolle smoargens!](https://willem.com/global/images/ea8924745def.webp)

By goed besjen seach ik dat ien fan de remblokken los siet! De 'foarke' dy't it yn de line hâlde moast, siet der net mear. Ik helle de remblokken derút en ynienen besefte ik wêr't it lûd fan metaal op metaal weikaam...

![Myn hydraulyske remblokken wiene fersliten! Let op de beskeadige foarke rjochtsboppe (dy't de blokken op har plak hâlde moat)](https://willem.com/global/images/df97aa2d3bbb.webp)

![Nei wat skjinmeitsjen sjochst dúdlik hoe't 21.000KM der útsjocht op in set remblokken!](https://willem.com/global/images/1581f83a1dd5.webp)

De blokken ferfange wie maklik genôch, bestel gewoan nije blokken by dyn pleatslike fytswinkel (velominati regel #58). Wit dat der ferskillende mingsels beskikber binne foar dyn hydraulyske skiifrem. It wichtichste ferskil is hoe bestindich se binne tsjin hoe 'snel' se 'bite'. Ik haw keazen foar in hurd en lang meigeand mingsel.

![Nije remblokken ynstallearre](https://willem.com/global/images/34bd1f9a6114.webp)

![Do sjochst it ljocht krekt njonken de skiif trochkomme - neat hinderet it en it piipjende lûd is fuort!](https://willem.com/global/images/43f91e33a844.webp)

## Gates CDX Carbon riemoandriuwing

Nei mar 1800KM krige ik problemen mei de oarspronklike CDN-oandriuwing. Sûnt ik der oer_skreau (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/) hawwe sawol Sensa as Gates it opmurken, se ferkeapje it CDN-systeem net mear! Yn stee dêrfan is it CDX-systeem no standert en dat is in goede saak!

De Gates CDX Carbon riemoandriuwing hat him tige betrouber bewiisd op myn fyts. Nei sa'n 10.000KM haw ik de oerbleaune CDN-ûnderdielen (de riem en it foarste tandwiel) ferfongen, en sûnt dy tiid haw ik gjin inkeld probleem mei myn oandriuwing hân. Ik kontrolearje de spanning fan myn riem elke twa / trije moannen mei de handige app: Android (https://play.google.com/store/apps/details?id=com.gates.carbondrivecalculator&hl=en&gl=US) en iOS (https://apps.apple.com/us/app/bicycle-belt-tension-meter/id438346486)

![Dit foarste CDX-tandwiel en dizze CDX-riem hawwe myn fyts ±11.000KM oandreaun - en ferfongen de eardere CDN-ûnderdielen dy't sa'n 10.000KM duorren](https://willem.com/global/images/1c2f265966d5.webp)

![It efterste CDX-tandwiel sjocht der nei 19.000KM noch geweldich út (al is it in bytsje stoffich)!](https://willem.com/global/images/177197a151f8.webp)

## Schwalbe Marathon Plus Tour-banden

Nei it eksperimintearjen mei racefytsbanden op myn fyts wie ik gau klear mei lekke banden! Ik hâld fan in deistich ritsje nei it wurk sûnder gedoch en keas foar Schwalbe Marathon Plus Tour-banden. It binne echte bisten en de bewearing fan Schwalbe dat se "unplattable" binne (tink hjir in Dútsk aksint by) is wier! Yn de ôfrûne ±11.000KM dat dizze banden op myn fyts sitte, haw ik net ien kear in lekke bân hân!

![De Schwalbe Marathon Plus Tour-banden binne tige betrouber](https://willem.com/global/images/e8811df8e108.webp)

![Mar in pear tekens fan sliten nei 11.000KM - en net ien lekke bân!](https://willem.com/global/images/e8607d6aa841.webp)

## Konklúzje

Myn fyts foar nei it wurk is syn "ultime" status wurdich, krekt sa't ik hope. Hy is de betrouberste fyts wurden dy't ik ea hân haw.

De fyts lit tekens fan sliten sjen, mar dat is gjin probleem foar wat do faak en yntins brûkst. Ik hoopje him noch in soad kilometers feilich brûke te kinnen!

![Do ferjitst daliks dat do op in fyts fan 21.000KM ride as do de sinne op in splinternije dei opkomme sjochst!](https://willem.com/global/images/21cf084ad8bd.webp)

---

## Wurkje mei bysûndere hardware út Sina

*Oer software ûntwikkelje sûnder hantlieding* · 2020-12-31 · https://willem.com/fy/2020-12-31_wurkje-mei-bysundere-hardware-ut-sina/

Dizze moanne krige ik in pakket út Sina mei bysûndere hardware: Android-apparaten mei ynboude printers! Om it libben makliker te meitsjen foar de restaurant- en bedriuwseigners dy’t myn app foar itenbestellingen brûke, wol ik dat dizze apparaten nije bestellingen automatysk ôfprintsje. As ik dizze masines mar mei myn software wurkjend krij... útdaging oannommen!

## App foar itenbestellingen

Fia in tige_optimalisearre_webshop (https://lemmid-store.com) kinne minsken iten bestelle foar ôfhelje en levering. Myn klanten binne restaurants en winkeleigners dy't harren produkten fia de app ferkeapje. Bestellingen wurde trochstjoerd nei it keuken- en leveringspersoneel, sadat alles taret en ôflevere wurdt.

![Minsken brûke de app om iten te bestellen - bestellingen wurde trochstjoerd nei it keuken- en leveringspersoneel](https://willem.com/global/images/d9984fd291cb.webp)

### Needsaak fan in printer

Yn de ôfrûne moannen haw ik funksjes_tafoege (https://willem.com/blog/lemmid-store/) om myn klanten te helpen har online winkels better te behearen. In faak heard fersyk is om ôf te kommen fan de kompjûter of tablet yn 'e keuken dy't se no brûke moatte om online bestellingen te benaderjen. Yn stee fan in grutte en lompe kompjûter socht ik in kompakt alternatyf.

## Android mei ynboude printer

Nei wat graven troch ferskate ynternasjonale merkplakken koe ik kontakt opnimme mei in Sineeske hardwareleveransier dy't in Android-apparaat mei in yntegrearre printer makke hat! In pear wiken letter kaam it oan út Sina - wat in prachtige wrâld wêr't wy yn libje!

![Hânhelden Android-terminal - OEM-hardware rjocht út Sina](https://willem.com/global/images/be106b0b6553.webp)

Dit is in ynteressant stik hardware, want it is:

- kompakt (yn ferliking mei in gewoane PC, tablet of laptop)

- it kin op batterijen *en* op direkte stroom wurkje

- wurket op WiFi *en* hat de opsje foar mobyl ynternet fia 4G

- hat in grut touchscreen

- it kin native Android-apps útfiere

- it hat tagong ta it web

- it hat in yntegrearre printer!

![It draait Android - mei in Sineesk sausje der oerhinne (figuerlik sein...)](https://willem.com/global/images/4ca3fdca17db.webp)

De yntegrearre printer is supernuttich, want hjirmei wurdt it apparaat in totaaloplossing foar it ôfhanneljen fan online bestellingen. Mei it touchscreen binne bestellingen te benaderjen en kin it apparaat ynsteld wurde om se automatysk ôf te printsjen. Dat makket it maklik om se troch te stjoeren nei it keuken- en leveringspersoneel.

![Syn partytrúk is de ynboude printer - supernuttich by it ôfhanneljen fan (online) bestellingen](https://willem.com/global/images/c22d0497647e.webp)

## Wat útfiere / software

Om dit allegear mooglik te meitsjen, moat ik oanpaste software op it apparaat útfiere kinne. Hoewol't it Android draait, kamen de apparaten sûnder hantlieding, begelieding of software development kit. Dat betsjut dat ik my yn it apparaat ynwurkje moast troch reverse engineering.

It bêste wat do dan dwaan kinst is wat besykje dat do goed kinst, om te sjen oft do in oare fan dyn apps op it apparaat wurkjend krije kinst. Ik ferbûn it apparaat mei myn_Linux-tablet (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/) en gie oan it knutseljen! Ik haw tafallich earder in lytse_Android-app (https://snake97.com) makke... dat like de perfekte kandidaat om myn ûntwikkelferbining mei it apparaat te testen.

![Snake '97 op de Lemmid Printer - ha!](https://willem.com/global/images/490062964133.webp)

It foardiel fan wat bekends útfiere op ûnbekende hardware is dat do in soarte fan referinsje meitsje kinst foar wat de mooglikheden fan de hardware binne. It docht bliken dat de Android-printer frij kundich is!

## Gjin dokumintaasje of SDK

Om de mooglikheden fan de hardware folslein te benutten moast ik útfine hoe't ik de yntegrearre printer programmearje koe. De Sineeske hardwareleveransier hat de printer op in net-standert Android-wize yntegrearre (foar safier't der *in standert wize* op Android is..). De apparaten dy't ik krige kamen sûnder software of boarnekoade, in echte teloarstelling!

Ik ûndersocht de serie- en modelnûmers fan it OEM-apparaat. Ik socht nei elke oanwizing dy't ik fine koe en socht op it ynternet nei ferlykbere apparaten. Miskien koe ik in stik (besibbe) boarnekoade fine dat my in begjinpunt jaan soe om op dit apparaat te wurkjen.

## Java-koade reverse engineeren

Nei oeren fan ûndersyk fûn ik op in ôfstân hoekje fan it ynternet in pakket mei wat boarnekoade foar in ferlykber apparaat! It probleem wie... it wie allegear yn it Sineesk!

![Sineeske koade om de printer te litten wurkjen... hoe soe in minske dit ea begripe kinne?](https://willem.com/global/images/e8928f950eb8.webp)

![Google Translate komt te help!](https://willem.com/global/images/f0cc5bc39dcb.webp)

Ik analysearre de boarnekoade en kaam gau efter de basis fan hoe't it wurke. Mei Google Translate ûntduts ik dat guon dielen fan de boarnekoade beheind of net folslein stipe wiene. Mar it joech my teminsten in begjinpunt! Úteinlik koe ik de Sineeske boarnekoade net allinnich lêze, ik koe der ek software foar skriuwe!

![Java-koade om de printer oan te stjoeren](https://willem.com/global/images/31571969ba3a.webp)

De folgjende stap wie in testprogramma te meitsjen dat testen koe oft de oanpaste Sineeske boarnekoade echt wurkje soe. As ik slagge, koe ik begjinne mei it skriuwen fan echte software foar de Android-printer, software dy't úteinlik troch myn klanten brûkt wurde sil. Nou... en wat bliek: it wurke! De printer begûn wat lûd te meitsjen en voila: in Lemmid-logo ferskynde!

![JA! De printer printet it "Lemmid"-logo op in kaartsje!](https://willem.com/global/images/25e13cb105b2.webp)

## Konklúzje

Dit is briljant spul! Ik bin echt bliid dat ik in manier fûn haw om software te skriuwen foar dizze bysûndere hardware. Dêrmei kin ik de hardware yntegrearje yn it platfoarm dat ik foar myn klanten bou.

As der ien ding is om fan dit berjocht mei te nimmen, is it dat do soms gewoan besykje moatst om te sjen oft do útfine kinst hoe't dingen wurkje kinne. Want allinnich as do it net besiket, kinst do wis wêze dat it net wurket!

---

## Wêrom Apple Silicon in grut ding is

*Fan 'e sokken waaid troch in MacBook Air* · 2020-12-15 · https://willem.com/fy/2020-12-15_werom-apple-silicon-in-grut-ding-is/

Apple ûntwerpt no syn eigen prosessors en ik hie de kâns om te wurkjen mei it allernijste út Cupertino: in splinternije MacBook Air mei M1-prosessor. Noch nea bin ik sa fan 'e sokken waaid troch in MacBook Air, mei opsetsin. Lit my in pear gedachten diele oer wêrom't ik tink dat Apple Silicon in grut ding is.

## Krêft tsjin batterijtiid

Elkenien dy't ynteresse hat yn mobyl rekkenjen wit dat krêft meast giet op kosten fan batterijtiid. In krêftige prosessor ferbrânt enerzjy, wurdt hjit en hat ventilators nedich om kuolle te wurden. No, net mear, moetsje Apple Silicon!

![De M1-prosessor is de earste Apple Silicon dy't yn in Mac te krijen is](https://willem.com/global/images/1d10bae09d93.webp)

Ik bin noch altyd folslein ferbjustere - de nije MacBook Air dy't ik hjir haw is sûnder twivel de fluchste kompjûter dy't ik ea hân haw. Dochs is hy folslein stil en liket syn batterij-yndikator op "fol" fêst te sitten. It is in frjemde, hast bûtenierdske ûnderfining: do ferwachtest in soarte fan trúk, mar dy is net te finen: dit is in kompjûter dy't it spul feroaret.

![De nije M1 Apple Silicon yn de MacBook Air blaast my fuort](https://willem.com/global/images/68db3d5bf737.webp)

Ien ding dat ik altyd wurdearre haw oan iPad (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/) en myn Surface_tablet (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/) is dat se stil binne. Dat lit my fokusje op myn wurk, gjin ôfliedend sûzjen fan in ventilator. Of ôfliedende waarmte ûnder it toetseboerd. No hat de Mac it ek, zen-eftige stilte kombinearre mei rûge prestaasje.

## Hoe docht Apple dat?

It koarte antwurd: les út mobyl. De iPhone en iPad binne enoarm suksesfol wurden omdat Apple hardware en software djip yntegrearret. Yn ferliking mei in konvinsjonele PC-prosessor binne de mobile chips dy't Apple makket ôfstimd op de wurkdruk dêr't se foar ferwachte wurde.

Hjirmei kinne se de prosessor optimalisearje foar *sawol* fluggens as enerzjyeffisjinsje. It bestjoeringssysteem brûkt de prosessor tûk om taken út te fieren op dy kearnen dy't it bêste by de taak passe. Bygelyks kin it ophelje fan nije e-mail dien wurde mei in stadiger mar tige effisjinte CPU-kearn, wylst it spyljen fan in spultsje de krêftige kearnen brûkt.

Neist tûke software hawwe se in protte chips yntegrearre binnen de prosessorchip dy't oars in eksterne chip op it haadlogikabord wêze soene. It meast ûnleauwige keunststik is it yntegrearjen fan it systeemûnthâld yn de chip. Dat makket in ultra-hege-bânbreedte 'rykswei' tusken de CPU en eksterne ûnthâldbanken oerstallich. Om't it ûnthâld krekt dêr binnen yn 'e haadchip sit, is it net nedich om al dy bits en bytes hinne en wer te stjoeren. It is folle effisjinter, by ûntwerp.

![Chips yntegrearje binnen de prosessor ferminderet de needsaak om gegevens hinne en wer te stjoeren nei oare (eksterne) chips](https://willem.com/global/images/e008bfc50bc4.webp)

## Konklúzje

Wat de konkurrinsje bang meitsje moat is dat *dit mar it begjin is*. Dit is Apple's earste besykjen om in Mac-prosessor te meitsjen en it hat de measte ferwachtingen oertroffen.

It is lestich om it gefoel te ûntkommen dat al myn kompjûters no ferâldere binne, it is echt sa'n grut ferskil. Fan myn enerzjyslurpende servers yn it datasintrum (dy't deis kilowatts ferbrûke) oant de tablet dy't ik meidrage. Dat is technyk fan juster, ineffisjint, de takomst is oankommen - o jonge!

---

## In multidimensjonale kapasiteitswachtrige ûntwerpe

*Keuken-, leverings- en ôfhelkapasiteit beheare* · 2020-12-02 · https://willem.com/fy/2020-12-02_in-multidimensjonale-kapasiteitswachtrige-untwerpe/

Dizze moanne moast ik ekstra dimensjes tafoegje oan in kapasiteitswachtrigemeganisme. De app foar itenbestellingen dy’t ik makke haw, moast de kapasiteit beheine kinne op basis fan it oantal bestellingen, de ynhâld fan yndividuele bestellingen en it soarte ôflevering (ôfhelje/levering). Lês mei om te sjen hoe't ik dêrfoar in Lambda Architecture brûkt haw.

## Kapasiteit beheine

Hoewol't do dit miskien net beseffe, is ien fan de krêftichste funksjes fan de app_foar_itenbestellingen_dy't_ik_makke_haw (https://willem.com/blog/lemmid-store/) eins de mooglikheid om it oantal bestellingen te beheinen. Dat klinkt kontra-yntuïtyf, mar troch it oantal bestellingen dat pleatst wurde kin te beheinen, kinne myn klanten (de restaurants en winkeleigners dy't myn app brûke) derfoar soargje dat bestellingen goed taret en ôflevere wurde.

## Kompleksiteit fan trije pizza's

Sis dat do trije pizza’s bestelle wolst. De iten-app moat dan witte:

- Wolst do se **ôfhelje** of **bringe litte**?

- Op **hokker tiid?** wannear moatte se de oven yn?

- Is der **genôch romte** foar *trije* pizza’s **yn de oven** *op dat momint*?

- As do kieze hast foar ôfhelje: **kinne wy dy op dat momint feilich ûntfange**?

- As do kieze hast foar levering: **is der in leveringsjonge of -faam beskikber** om dyn pizza’s by dy te bringen? 

- **Ja op alles?** Dan **betelje asjebleaft** wylst wy **dyn pizza’s ynplanne hâlde** yn de oven en by levering of ôfhelje. Net betelle? Twadde gedachten? Dan meitsje wy alle planning "ûngedien" en wachtsje wy op immen oars dy't pizza's bestelle wol! 

![Pizza ite by de ûntwikkeling is hoe't do it algoritme "libbest"](https://willem.com/global/images/e9229d524bd1.webp)

## Trije kapasiteitsdimensjes

Benammen om itenstiid hinne is der gefaar dat te folle minsken tagelyk iten bestelle. Hoewol't de app de ekstra drokte oan kin troch syn tige_skaalbere_arsjitektuer (https://willem.com/en/2020-05-11_scalable-application-design-without-magic/), bliuwe fysike beheiningen bestean, lykas:

- **keukenkapasiteit**: it oantal gerjochten dat do tagelyk klearmeitsje kinst

- **ôfhelkapasiteit**: it oantal minsken dat do tagelyk feilich ûntfange kinst mei it each op de COVID-19-beheiningen

- **leveringskapasiteit**: it oantal bestellingen dat do leverje kinst, rekken hâldend mei ferkear, ôfstân en rûte

![Trije kapasiteitsbeheiningen: keuken / levering / ôfhelje](https://willem.com/global/images/db564dd30d9f.webp)

### Ûnderskieden mar ûnderling ôfhinklik

Dizze trije ferskillende soarten beheiningen binne ûnderling ôfhinklik. It is bygelyks mooglik dat ien grutte ôfhelbestelling alle keukenkapasiteit ynnimt, wat ek ta net-beskikberens foar levering liedt. Lytsere bestellingen koene noch akseptearre wurde om keukenkapasiteit te foljen, wylst der miskien gjin kapasiteit mear is foar grutte bestellingen. Dat betsjut dat do in meganisme nedich hast dat nei *alle* metriken tegearre sjocht om de beskikberens foar nije bestellingen te bepalen, ynklusyf de ynhâld fan in noch net pleatste bestelling (bygelyks wat yn dyn winkelwein sit).

### Ferskillen yn tiidspanne-granulariteit

It is gewoan om in fysike beheining te definiearjen mei in tiidspanne, bygelyks *"de keuken kin 10 gerjochten per 15 minuten produsearje"*. It wurdt útdaagjend as do oare fysike beheiningen definiearrest mei oare tiidspannelingten. Wylst de keuken beheind wurde kin per 15 minuten, kin de leveringskapasiteit in langere tiidspanne brûke (bygelyks 3 leveringen per 30 minuten). It meganisme moat op ien of oare manier mei dizze ferskillen yn tiidspanne-granulariteit omgean kinne.

### Yn it foar bestelle

Wat it noch útdaagjender makket is de opsje foar minsken om harren bestellingen yn it foar te pleatsen. Minsken kinne in tiidslot yn de takomst kieze en de ferplichte kapasiteit reservearje litte. Soms sjoch ik minsken har bestelling dagen yn it foar pleatse om wis te wêzen dat se har iten op in bepaalde dei en tiid krije. Dat betsjut dat der (op syn minst) twa tiden by elke bestelling hearre: bestelmomint en leveringsmomint.

### Kapasiteit reservearje en frijjaan

De measte bedriuwseigners fereaskje online betellingen foar online bestellingen, om wis te wêzen dat alle bestellingen echt binne en dat der gjin kapasiteit (of iten) fergriemd wurdt oan no-shows of spoekbestellingen. It probleem_mei_online_betellingen (https://willem.com/en/2020-03-25_designing-and-implementing-a-micro-payment-system/) is dat net alle transaksjes slagje. Soms wurdt in kredyt- of debitbetelling wegere (bygelyks troch te min saldo). Soms slute minsken de app gewoan foardat se de bestelling ôfmeitsje. It systeem moat de ferplichte kapasiteit foar in bestelling reservearje wylst it minsken de online betelling dwaan lit, en it moat de reservearre kapasiteit frijjaan as de bestelling ferlitten wurdt of de betelling mislearret.

### Heech folume, heech tempo

Lêst mar net it minst moat it meganisme betrouber en fluch wêze. De beskikberens fan bestellingen moat binnen in pear millisekonden bepaald wurde, wylst der swiere parallelle belêsting is, want der binne yn de spits in protte ferskillende brûkers ferbûn mei de app. As immen in bestelling pleatst, beynfloedet dat de beskikberens foar alle oare (mooglike) bestellingen. Net elkenien is betrouber ferbûn, want guon minsken brûke de app op tillefoans mei min ûntfangst of wifi. It systeem moat goed wurkje ûnder wikseljende omstannichheden mei in protte ferskillende ferbûne minsken.

## Lambda Architecture

De Lambda_Architecture (https://en.wikipedia.org/wiki/Lambda_architecture) is ien manier om grutte hoemannichten gegevens te ferwurkjen troch sawol streamferwurking as batchferwurking te brûken. In lambda-arsjitektuer is ôfhinklik fan in gegevensmodel mei in allinnich-tafoegje, ûnferoarlike gegevensboarne, faak bestean út tiidstimpele barrens.

### Ûnferoarlike gegevens

Dit is in tige wichtige basis foar it meganisme: alle gegevens binne tiidstimpele en feroarje *nea*. Yn stee fan besteande records te feroarjen, wurde nije records gewoan tafoege om de besteande te oerskriuwen. Dat makket hege parallelle ferwurking en ferdielde algoritmen mooglik, want syngronisaasje wurdt ienfâldiger omdat do allinnich nei nije gegevens sykje hoechst (yn stee fan nije en bywurke!).

### Realtime / fluggenslaach

De streamferwurking, of realtime-/fluggenslaach, yn in lambda-arsjitektuer is ûntworpen om supersnelle antwurden te jaan op realtime gegevensbehoeften. It ûnderhâldt werjeften en metriken basearre op realtime ferwurking fan barrens.

### Foarberekkeningslaach

De batchferwurking, of foarberekkeningslaach, jout in folsleine en krekte basis fan alle gegevens yn it systeem. Om't it ferwurkjen fan grutte hoemannichten gegevens tiid kostje kin, is de batchferwurking net fluch genôch om alles daliks te dwaan. Dêrom wurkje de twa lagen yn in lambda-arsjitektuer gear.

## Ymplemintaasje

De backendservers dy't itenbestellingen fan de app ôfhannelje, wurkje mei in gegevensstream fan tiidstimpele barrens. Yn essinsje: elke bestelling is in barren yn it systeem. Elke bestelling wurdt opslein mei syn bestel-datum/tiid, ferstjoer-datum/tiid (plande levering of ôfhelltiid), klantgegevens en bestelynhâld (oantal gerjochten, ensfh.).

### Kapasiteit reservearje en frijjaan

As de betelling mislearret of in bestelling ferlitten wurdt, wurdt der in "negative" bestelling tafoege oan de gegevensstream. Dy neutralisearret elk effekt op kapasiteitsbeheiningen troch syn negative metriken. Bygelyks: om in bestelling fan trije pizza’s te annulearjen, wurdt der in negative bestelling fan "min trije pizza’s" yn de gegevensstream makke mei deselde ferstjoer-tiidstimpel. Dit is in elegante manier om wis te wêzen dat kapasiteit sawol reservearre as frijjûn wurdt.

### Multidimensjonale realtime metriken

Yn stee fan kapasiteit yn tellers te abstrahearjen, brûkt de backendserver de *echte* streamgegevens om fragen nei realtime metriken te beäntwurdzjen. Dat makket it systeem by steat om te gean mei ferskillen yn tiidspanne-granulariteit.

![In barrenstream fan bestellingen is it hert fan it meganisme, fragen wurde beäntwurde troch nei dizze stream te sjen: hoefolle pizza's binne der om 18:00 oere klear?](https://willem.com/global/images/1e59e0b31de7.webp)

De earste kear dat der in fraach foar in bepaalde metryk ynkomt, laadt it systeem histoaryske gegevens fia in batchmeganisme om it model te inisjalisearjen dat it dan realtime bywurke hâlde kin. Dizze metryk wurdt bywurke hâlden troch nei alle nije bestellingen te sjen dy't yn it systeem komme, salang as der fragen foar in bepaalde metryk binne. Sadree't de gegevens net mear opfrege wurde, wurdt it model útlaad. As it wer nedich is, werhellet it proses him.

It geweldige oan dizze oanpak is dat de measte fragen binnen in pear millisekonden beäntwurde wurde, want se wurde direkt út RAM-ûnthâld lêzen sûnder databank- of skiifynteraksje. Dat makket ultrahege prestaasje mooglik op in "need to have"-basis. Dat wurket goed by de app foar itenbestellingen, want net *alle* tiidspannes binne like populêr.

De app foar itenbestellingen freget werhelle kearen in sintrale kapasiteitsserver dy't de wachtrigemetriken bywurket. Dy filteret dan de beskikbere tiidslots út troch te sjen nei de echte dingen dy't in persoan foar syn of har bestelling kiest. It kiezen fan in (wierskynlik) beskikber tiidslot bart dêrom oan de kant fan de brûker, wat de belêsting op de backend ferleget. Sadree't der in bestelling pleatst wurdt, reservearret de backend de kapasiteit troch de sintrale wachtrigemetriken by te wurkjen, sadat oare minsken net itselde plak yn de wachtrige claime kinne.

## Konklúzje

Wachtrigemeganismen kinne útdaagjend wêze as do mei meardere metriken te meitsjen hast dy't de fluggens bepale. Do moatst echt de tiid nimme om it goed te modellearjen, tink oan de soarte gegevens dy’t do *echt* nedich hast om wachtrige-relatearre kontrôles út te fieren.

No witst do dat it bestellen fan trije pizza’s net sa ienfâldich is! Garandearje dat se waarm en op tiid betsjinne wurde kinne is in grutte technyske útdaging - neist in goede kok wêze. Gelokkich foar dy dat *ik* my net op dat lêste rjochtsje, ha!

---

## Myn eigen horloazje ûntwerpe

*Tiidleas horloazje, sawol funksjoneel as noflik* · 2020-11-30 · https://willem.com/fy/2020-11-30_myn-eigen-horloazje-untwerpe/

Ferline moanne kaam der in hiel bysûnder pakket út Switserlân oan, mei myn op maat makke polshorloazje deryn. Ik besleat al myn grutte merkhorloazjes te ferkeapjen en se te ferfangen troch wat unyks, ôfstimd op myn persoanlike winsken. Dit is it ferhaal fan myn horloazje.

## Horloazjes

Der sit wat magysks yn dy lytse apparaten om de pols fan minsken: horloazjes. It binne technyske wûnders dy't faak folle mear binne as in ienfâldich ark om de tiid te sjen.

Guon binne statussymboalen, guon binne keunstwurken, guon binne fitnessark en oaren binne digitale begelieders. Mar boppe alles is in horloazje wat echt persoanlik: do draachst it op *dyn* lichem. Mei smartphones en kompjûters oeral hat gjinien echt in horloazje nedich om de tiid te witten. In horloazje drage is in bewuste kar, ien dy't ik graach goed oerwei.

![Guon fan myn horloazjes troch de jierren hinne](https://willem.com/global/images/5cbf46c5e43e.webp)

Troch de jierren hinne haw ik in soad ferskillende horloazjes droegen en elk hat syn eigen ferhaal en reden. Dochs paste gjinien fan harren echt perfekt *by my*.

Do silst fernuvere stean oer hoe dreech it is om *krekt* te bepalen wat do *echt* wolst. Ik naam de tiid (wurdgrap bedoeld) om in list mei eigenskippen op te stellen dy't *myn perfekte horloazje* beskriuwe soene:

- **analoge werjefte:** lykas it natuerlike ferrinnen fan de tiid sjoch ik graach de wizers fan in horloazje glide as de tiid foarútgiet

- **ienfâldich:** sûnder ûnnedige ôfliedingen wol ik dat myn horloazje (fisueel) op syn funksje rjochte is

- **autonoom:** yn oerienstimming mei hoe't ik myn eigen selsstannigens wurdearje, wol ik dat myn horloazje hielendal op himsels rinne kin, sûnder dat ik it opladen of mei de hân opwine moat

- **wetterticht:** om't ik net bang bin foar rein as ik op myn_fyts (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) sit en om't ik graach swim, moat myn horloazje ek mei wetter omgean kinne!

- **dei en nacht:** mei in jong bern wurdt it ferskil tusken nacht en dei no en dan wat ûndúdlik.., elke oanwizing dy't it horloazje yn folslein tsjuster jaan kin is wolkom!

- **tiidleas:** yn in wrâld dêr't dingen_fluch_ferâldzje (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/) tink ik graach oan myn horloazje as wat tiidleas, as in keunstwurk

- **ûnopfallend:** ik draach myn horloazje foar mysels, ik wol der gjin ûnnedige oandacht mei lûke

- **earlik:** it moat trou wêze oan de aard fan it materiaal, ik hâld der net fan om dingen efter lagen oerflakkige opmaak te ferstoppen

## ochs und junior

Doe kaam ik ochs_und_junior (https://www.ochsundjunior.swiss) tsjin, in lyts horloazjebedriuw út Switserlân. It waard yn 2006 oprjochte troch Ludwig Oechslin, Beat_Weinmann (https://www.instagram.com/beatweinmann/) en Kurt König, dy't in yntinsyf konstruksje- en ûntwerpproses trochmakken om har horloazjes te meitsjen. Hoewol't it bedriuw op it stuit yn_in_oergongsfaze (https://www.ochsundjunior.swiss/news/) sit, meitsje se noch altyd de horloazjes dêr't se har reputaasje mei fertsjinne hawwe.

![Ludwig Oechslin is der hielendal op út om it oantal dielen te ferminderjen, hy wurdt beskreaun as in libbene leginde](https://willem.com/global/images/2dbe726ea482.webp)

Har polshorloazjes brûke minder dielen om meganyske komplikaasjes te leverjen, dy't mear sjen litte as allinnich de tiid. De horloazjes binne ûntwurpen troch Ludwig_Oechslin (https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Oechslin), in ferneamd, erkend en bekroand horloazjemakker, útfiner en ûntwerper. Hy waard breed bekend troch syn restauraasje fan de astronomyske klok yn de Fatikaanske Bibleteek, bekend as de Farnese-klok, en troch de tiid dat hy direkteur wie fan it Ynternasjonaal Horloazjemuseum yn La Chaux-de-Fonds, Switserlân. Hy is der hielendal op út om it oantal dielen te ferminderjen, om't ienfâldiger meganyk betrouberder is en makliker te meitsjen en te ûnderhâlden.

Dizze oandacht foar it weinimmen fan ûnnedige kompleksiteit is wat ik folslein wurdearje. It is wat ik yn alles dat ik doch, ûntwerp en mei wurkje besykje te berikken. Lykas myn kofjeknop (https://willem.com/en/2020-03-25_designing-and-implementing-a-micro-payment-system/) of myn racefyts (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/). Ik wist daliks dat dit it bedriuw wie dat myn horloazje bouwe koe.

Nei kontakt mei it bedriuw hiene wy ferskate telefoantsjes en e-mailútwikselingen om myn ideeën te beprate. Troch de jierren hinne hawwe se guon hiel spektakulêre foarbylden makke, mar ik woe trou bliuwe oan myn winsklist. As de himel de limyt is, is it dreech om mei de fuotten op de grûn te bliuwen, mar dat besocht ik te dwaan by it meitsjen fan dit beskieden stik keunst.

![Tiidleas horloazje: in jierkalinderhorloazje, op maat makke nei myn winsken](https://willem.com/global/images/ca9e9c0d6a12.webp)

Myn horloazje is makke fan titanium (licht en bestindich), it is lyts (36MM diameter), it is wetterticht (mei in skroefkroan), de wizers gloeie yn it tsjuster (sichtber yn it tsjuster), it hat in automatysk wurk (gjin batterijen of mei de hân opwine nedich) en de kleuren binne trou oan it materiaal (gjin skildere oerflakken).

It horloazje is in saneamde “jierkalinder”, wat betsjut dat it de krekte datum sjen litte kin mei mar ien hânmjittige korreksje per jier (yn febrewaris). In jierkalinder “wit” wat it ferskil is tusken koarte en langere moannen. Yn de haute horlogerie is dit in komplikaasje fan it hegere segmint, dy't soms mear as hûndert ekstra dielen freget. Troch it briljante ûntwerp fan Oechslin brûkt dit horloazje mar 3 ekstra dielen!

![De jierkalinder-komplikaasje mei mar 3 ekstra dielen](https://willem.com/global/images/c0fbb2277584.webp)

![Hoe do de tiid, moanne, datum en dei fan de wike lêze kinst](https://willem.com/global/images/dc745e2a8599.webp)

As ferburgen lúkse (allinnich de drager merkt it) is it horloazje lichter makke troch al it oerstallige materiaal fuort te frezen. Hoewol guon minsken in bepaald gewicht leaver hawwe om (materiaal)wearde út te dragen, wurdearje ik in ljocht gewicht, want it ferheget de noflikens (foaral as do aktyf bist).

![Materiaal fuortfrezen om it horloazje lichter te meitsjen](https://willem.com/global/images/5b2d2c137ac6.webp)

![Foar (links) en nei (rjochts) it fuortfrezen fan materiaal](https://willem.com/global/images/d198d78af6bb.webp)

Under it ûntwerpproses bleau ik yn kontakt mei it bedriuw. Hieltyd wer krige ik foto's út de wurkpleats, sadat ik op 'e hichte bleau fan de foarútgong.

![It 3D-model fan myn horloazjekast](https://willem.com/global/images/bd97c01919d4.webp)

![De super-luminova makket it horloazje yn it tsjuster dúdlik lêsber](https://willem.com/global/images/483fbca4a00a.webp)

![Wylst it subtile kontrast myn horloazje oerdei ûnder de radar litte kin](https://willem.com/global/images/14e7b7f637fc.webp)

![De “maestro” sels oan it wurk oan myn horloazje, it fielt as hie ik in foto fan Rembrandt dy't myn eigen Nachtwacht skilderet!](https://willem.com/global/images/cfe479fe9996.webp)

![Foardat it horloazje Switserlân ferlit wurdt it kontrolearre en kalibrearre om te soargjen dat it goed wurket](https://willem.com/global/images/b4ea32ba8b5e.webp)

## Dei fan de levering!

Nei in pear moannen geduldich wachtsjen krige ik myn horloazje ferline moanne mei de post. Normaal bist do wolkom om it yn persoan op te heljen, mar fanwegen alle COVID-19-beheiningen keas ik foar levering fan in pakket. As do der de pest oan hast om (ymport)belesting te beteljen, moatst der miskien noch even oer neitinke... de Nederlânske dûane woe har diel fan myn jild ha foardat se myn pakket frijjoegen foar ymport.

![Myn soan joech in helpende hân by it ymportearjen fan syn takomstige erfstik](https://willem.com/global/images/e59d50ccf678.webp)

![It giet allinnich om it produkt, gjin jild of enerzjy wurdt fergriemd oan oerstallige doazen of boekjes, dat fyn ik prachtich](https://willem.com/global/images/08e6115a13bf.webp)

![As in bern yn de snoepwinkel, bliid ik!](https://willem.com/global/images/7e57559d1dbf.webp)

![De natuerlike kleuren komme moai út yn it ljocht](https://willem.com/global/images/9e152553584c.webp)

![De steurlearen bân is fan himsels wetterticht](https://willem.com/global/images/518142ba9fb0.webp)

![De kast is mei ekstreme presyzje frezen, sadat it net nedich is om flaters mei poetsen te ferbergjen (want der binne gjin!)](https://willem.com/global/images/b8be900406cb.webp)

![De bûgde kastfoarm sit tige noflik om de pols, want der stekke gjin skerpe rânen yn dyn earm](https://willem.com/global/images/af326b0723b7.webp)

![De wizerplaat is spektakulêr op in “ûnder de radar”-manier, der sit in ûnleauwige djipte yn dy't dreech op in foto fêst te lizzen is (ik haw it dochs besocht!)](https://willem.com/global/images/f3175a9e5dd7.webp)

![De maat fan 36MM is perfekt foar myn pols](https://willem.com/global/images/0995265aa49e.webp)

![It wikseljen fan de bân is maklik en feroaret it horloazje folslein, want it horloazje sels is frij neutraal](https://willem.com/global/images/ef4d1a42bd62.webp)

![De swarte stoffen bân hat in Kevlar-kearn, wêrtroch't hy ekstreem bestindich en sterk is, perfekt as do fytst!](https://willem.com/global/images/fac8ba7e8757.webp)

![De koalstofsluting foeget amper gewicht ta](https://willem.com/global/images/8592aa859652.webp)

![Ferskillende kleuren hawwe ferskillende effekten op it horloazje, hjir sjochst it mei in ‘tan’-kleurige stoffen bân](https://willem.com/global/images/9384fb6ebcd6.webp)

![Yn oerienstimming mei de “LIGHT”-kast fan myn horloazje is de sluting fan dizze bân fuortfrezen om al it ûnnedige gewicht kwyt te reitsjen](https://willem.com/global/images/d2c35a3b5470.webp)

## Konklúzje

Der binne in protte redenen om in horloazje te kiezen, mar ik woe dat myn horloazje perfekt wie *foar my*. Yn in wrâld dy't fluch draait en dêr't dingen rap troch nijere modes ferfongen wurde, fielde it goed om tiid en jild te besteegjen oan in tiidleas horloazje.

Wês net bang om dyn eigen kar te meitsjen. Draach it horloazje dat do drage wolst. As it net bestiet, bliuw dan kalm. Troch de wûnders fan ús ferbûne wrâld kinst do minsken fine dy't dy helpe sille!

![Draach it horloazje dat do wolst, as it net bestiet kinst it meitsje!](https://willem.com/global/images/a8807f4b67b5.webp)

---

## Shimano-skeakelkabel ferfange

*De bakfyts reparearje nei de bearejacht* · 2020-11-22 · https://willem.com/fy/2020-11-22_shimano-skeakelkabel-ferfange/

Ferline wike wiene myn soan en ik yn it park by ús yn de buert op syk nei bearen... de fantasy fan in bern is net te beteljen! Spitigernôch rekke by in stik offroad riden mei ús bakfyts ien fan de kabels ferwarre yn in stevige tûke! Ús ferwûne bakfyts hie reparaasje nedich!

## Op syk nei bearen

Ien ding dat ik tige moai fyn oan fytsen (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) is dat do de wrâld om dy hinne tige yntins belibbest. Do rûkst de natuer, do hearst de fûgels en do sjochst safolle mear om dy hinne. It is dus gjin tafal dat ik graach mei myn soan op aventoer gean mei ús bakfyts (https://willem.com/en/2019-06-25_assembling-a-cargo-bike/).

![Op syk nei bearen... yn it park by ús yn de buert, in aventoer dat net te beteljen is!](https://willem.com/global/images/14701bce2442.webp)

![Ús aventoermasine, de Babboe Big bakfyts](https://willem.com/global/images/6cec290ce7de.webp)

Ien fan de moaie dingen dy't myn soan en ik soms dogge, is mei de bakfyts offroad ride... Troch modder en bosken gean makket it aventoer grutter! Dizze kear sloegen de bosken werom! In stevige tûke bleau krekt tusken de skeakelkabel ûnder it frame fan de bakfyts sitten! Hy luts de hiele kabel út it frame, wêrtroch't dy útinoar skuorde!

![Myn lytse kollega ûndersiket de skea oan de bakfyts](https://willem.com/global/images/709aad539c10.webp)

![De skeakelkabel ûnder de bakfyts waard troch in tûke útinoar lutsen...](https://willem.com/global/images/2e0235d40364.webp)

![Oeps... dit is net goed!](https://willem.com/global/images/179b3a671c8b.webp)

## De skeakelkabel ferfange

Gelokkich haw ik al it nedige ark sammele om fytsen sels te reparearjen. It is geweldich om yn goed ark te ynvestearjen *en* te learen hoe't do it brûke moatst. De bakfyts is foarsjoen fan in 7-speed Shimano Nexus gear hub, dy't relatyf maklik te ûnderhâlden is.

![De 7-speed Shimano Nexus gear hub, de kabel sit fêst mei in bout, yn de reade sirkel](https://willem.com/global/images/c48d5ebf3aea.webp)

Om de (beskeadige) skeakelkabel te ferwiderjen moatst de shifter yn de earste gear sette, sadat de spanning fan de kabel ôfnimt. Dan kinst mei dyn finger (of in skroevedraaier) de kabelbeugel by de gear hub werom drukke. Sa kinst de bout derút lûke dy't de kabel fêsthâldt.

![De bout dy't de gearkabel fêsthâldt is út de beugel by de gear hub lutsen](https://willem.com/global/images/2993f11ce454.webp)

![De bout losmeitsje giet maklik mei twa tangen](https://willem.com/global/images/c8b1618b281b.webp)

Helje de bout fan it ein fan de kabel en bewarje dy op in feilich plak (want do hast him letter nedich!). Om de kabel te ferwiderjen moatst de greep fan de shifter iepenmeitsje. De yntegreare stjoershifter fan Shimano wurdt mei twa lytse skroefkes sletten. As do dy derút helst, kinst de dekplaat weinimme. Dan kinst it oare ein fan de kabel sjen (en losmeitsje).

![Oan it ein sit in fêst stikje metaal, dêrom kin de kabel mar yn ien rjochting derút lutsen wurde](https://willem.com/global/images/37a9182a24b4.webp)

![Lûk de beskeadige kabel der hielendal út](https://willem.com/global/images/e2fb5fee2592.webp)

In nije kabel fine is net dreech, de measte (pleatslike) fytswinkels hawwe se op foarried. Let wol: wurkest do oan in bakfyts of in tandem, dan hast in langere kabel as standert nedich! It is in goed idee om de krekte lingte fan de kabel mei de âlde kabel út te mjitten.

![Nije binnen- en bûtenkabel foar de shifter](https://willem.com/global/images/c102442c70d7.webp)

![Bakfytsen en tandems hawwe langere kabels nedich! As dyn pleatslike fytswinkel se net ferkeapet, kinst se fine op Amazon](https://willem.com/global/images/03baf5e21f6a.webp)

De earste stap is de nije bûtenkabel op lingte te mjitten en te ynstallearjen. Soargje foar genôch romte om it stjoer hinne. As de kabel te strak sit, stiet it yn 'e wei by it stjoeren! As de bûtenkabel sit, kinst de binnenkabel ynstallearje. Begjin by it stjoer en wurk dy troch alle lytse gatten en kabelkapkes hinne.

![Ynstallearje de nije skeakelkabel, begjin by it stjoer](https://willem.com/global/images/09989dc79f7d.webp)

![Soargje dat do alle einkapkes sette en ynstallearje, want se foarkomme dat focht en smoargens yn de bûtenkabel(s) komme](https://willem.com/global/images/95082c8e5318.webp)

![As alles goed giet, komt de binnenkabel by de efterste hub út de bûtenkabel](https://willem.com/global/images/b13a07126ced.webp)

Knip de kabel noch net daliks ôf. Besykje him earst te ynstallearjen en sjoch oft alles wurket. Nei it ynstallearjen fan de bout en it fêstmeitsjen oan de beugel fan de efterste hub, moatst nei in giele markearring sykje. De giele markearring is in maklike manier om te sjen oft de kabel goed spand is. De twa giele dielen fan de markearring moatte op ien line lizze as do de fjirde gear op de shifter keazen hast.

![Span de Nexus 7-speed gear hub goed troch de twa giele linen op ien line te bringen as de fjirde gear keazen is](https://willem.com/global/images/8953b0eb5b15.webp)

Myn strategy is om it mei de bout ‘rûchwei goed’ te krijen en it dan fyn ôf te stellen mei de spesjale bout by de shifter oan it stjoer. As do der wis fan bist dat it goed ôfsteld is, makkest in lyts testrûntsje. As alles goed giet, kinst de kabel feilich ôfknipe en de einkap pleatse, dy't foarkomt dat de kabel yn losse triedden útinoar falt.

![Fergeat net in einkap op de kabel te setten, sadat er net útinoar falt](https://willem.com/global/images/f94472545d61.webp)

![Nije skeakelkabel ynstallearre en ree foar nije aventoeren!](https://willem.com/global/images/153ebf8d45eb.webp)

## Konklúzje

Soms easket aventoer syn tol fan dyn spullen... ús bakfyts rekke wat beskeadige oan de Shimano-skeakelkabel. Lokkich wie it reparearjen fan de fyts net dreech mei it krekte ark en de krekte ûnderdielen.

Yn goed ark ynvestearje (en leare hoe't do it brûke moatst) is in goed idee. Ik koe de bakfyts reparearje foar mar € 12. Sels ienfâldige reparaasjes dwaan kinne is echt in geweldich pluspunt foar alle aventoeren!

---

## It nocht fan in ienfâldige laptop

*Surface Laptop Go mei Windows 10* · 2020-11-03 · https://willem.com/fy/2020-11-03_it-nocht-fan-in-ienfaldige-laptop/

Hieltyd wer wikselje ik fan apparatuer om de finger oan de pols te hâlden by wat der bûten myn gewoane tech-gewoanten bart. Do silst fernuvere stean wat do fan ferskillende dingen leare kinst. Dizze wike koe ik de Surface Laptop Go mei Windows 10 testen. Earlik sein, it ferrast my!

## Surface Laptop Go

As ûnderdiel fan de populêre Surface-rige yntrodusearre Microsoft de Surface Laptop Go. It is in lytse, ienfâldige laptop sûnder in bepaalde funksje dy't der útspringt. Op papier sil de spesifikaasjelist dy wierskynlik net ûnder de yndruk bringe. Mar *dat* is eins in goed ding.

![Surface Laptop Go](https://willem.com/global/images/91bb997949a5.webp)

It ding mei moderne hardware is dat minsken tefolle sykje nei moaie funksjes. Dingen om mei op te skeppen, dingen om te toanen. “Ik bin better as do” en “sjoch ris wat ik kin?!” Flaggeskipapparaten, ek smartphones, wurde yntrodusearre as rockstjerren op grutte poadia. Mar de kâns is grut dat do gjin groupie en gjin fanboy bist.

Lykas libje mei in rockstjer wierskynlik net sûnder praktyske swierrichheden is, hawwe ultra-heechweardige apparaten faak ferburgen mankeminten. Se kinne te waarm wurde, ûnfoarsisber reagearje of in heech priiskaartsje freegje foar har oanwêzigens. As do op syk bist nei in deistige maat, hast dan miskien leaver wat minder “rockstjerkarakter”. De Surface Laptop Go is dan miskien krekt wat do nedich hast!

![De Surface Laptop Go is in moaie, kompakte laptop sûnder ûnnedige fersieringen](https://willem.com/global/images/7da4fd2c9d4f.webp)

![It iepenmeitsjen en ticht dwaan fan de laptop jout in solide gefoel fan syn stevigens en boukwaliteit](https://willem.com/global/images/ae013303e31f.webp)

![De laptop is makke fan aluminium en plestik, tegearre makke yn ien stik](https://willem.com/global/images/f348850ea45f.webp)

As do de laptop yn de hannen hast, krijst daliks in gefoel fan hoe goed er yn inoar sit. Hy is stevich en solide, mar sûnder oermjittich gewicht. It is in hiel moaie balâns dy't dy it fertrouwen jout om him oeral mei hinne te nimmen.

![De Surface Laptop Go brûke ûnderweis, ‘on the go’, dêrfandinne de namme!](https://willem.com/global/images/67586ee7b5e8.webp)

Oars as de kompjûters fan tûzenen euro’s is de relatyf betelbere priis fan de Surface Laptop Go (fan € 629 ôf) net daliks reden foar in twadde hypoteek. Dat makket alles makliker, want do fielst dy mear op dyn gemak om him te brûken: it is ark, gjin kostber sieraad!

## Yn gebrûk

Ik haw de Surface Laptop Go mei Windows 10 brûkt as alternatyf foar myn leafste_lytse_tablet (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/) dy’t frije software draait. Ik besykje geregeld ferskillende apparaten en bestjoeringssystemen om in aktueel begryp te hâlden fan “de oare kant fan it hek”. Dat jildt foar myn kompjûters, mar it_jildt_ek_foar_myn_smartphone (https://willem.com/en/2018-10-09_using-a-budget-android-as-main-smartphone/). Do moatst dysels nea beheine ta ien bepaald platfoarm, it is echt nuttich om in iepen geast te hâlden foar de ferskillende opsjes dy’t der binne. Myn heit sei altyd: “Lês oeral de menukaart, mar genietsje fan it thús kokke miel!”

Myn deistige routine bestiet út fan alles: e-mail ôfhannelje, artikels lêze, blogberjochten skriuwe, programmearje, serverbehear en it sa no en dan_hackjen (https://digidef.nl/). Ik wurkje thús *en* op myn kantoar yn Amsterdam, wêrfoar’t ik in fyts (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) brûk om hinne en wer te gean. Foar praktyske doelen fyn ik it moai as myn kompjûters draachber binne, leafst sa dat se yn myn_waarbestindige_rêchsek (https://willem.com/en/2018-12-22_business-in-a-bag/) passe.

Skerpe eagen ûnder jim hawwe miskien de foto's fan it skerm fan Windows 10 yn de foarige blogberjochten opmurken, oer wat_rsync-magy (https://willem.com/en/2020-10-30_how-to-use-rsync-to-make-backups/) en wat_programmearwurk (https://willem.com/en/2020-10-31_increase-traffic-to-your-blog-with-a-rss-feed/). Om mei Windows 10 op te skieten wie wat knoeierij nedich. De Surface Laptop Go komt mei Windows 10 yn S-modus. Oh, jonge.

![Windows 10 Home yn S-modus](https://willem.com/global/images/c988abd0e4a3.webp)

Windows 10 yn de saneamde “S-modus” draaie betsjut dat it op slot sit. Net iens de eigen apps fan Microsoft wurkje goed, lykas ik belibbe doe’t ik de Windows Terminal besocht te brûken:

![Flater 0x800711c7 by it starten fan ‘powershell.exe’, in freonlike oantinken dat do yn S-modus draaist, domkop...](https://willem.com/global/images/15bf4ce1e09b.webp)

It wichtichste foardiel fan Windows 10 S-modus is dat do better beskerme bist tsjin bedrigingen en malware. Ik begryp it wol, it is krekt as dat do dyn auto net ta wrak ride kinst as er net rydt. Út de S-modus stappe kin, mar do kinst nea werom... nea! As waard do út it nêst ferbannen, it S-nêst.

![Út de S-modus stappe kin en is “fergees”](https://willem.com/global/images/14c48f0b2f0c.webp)

Op ien of oare manier fielt dit in bytsje frjemd, ik kin allinnich hoopje dat Microsoft in bettere manier fynt om in feilige Windows-ûnderfining te bieden yn plak fan dit “doch it of doar it”-ultimatum. Mar eare wa’t eare takomt: as do de S-modus ienkear ferlitten hast, is hast alles mooglik mei Windows hjoed de dei!

![It Windows Subsystem for Linux (WSL) ynskeakelje](https://willem.com/global/images/65d81c39a04f.webp)

![Debian Linux ynstallearje fia de Microsoft Store giet mei ien klik, dat fyn ik moai](https://willem.com/global/images/d28fcec71d4f.webp)

As do de tiid nimst om Windows 10 yn te stellen, is it in tige kapabel bestjoeringssysteem. Ik fûn myn wei fluch doe’t ik oan it wurk gie. Windows 10 is goed op in foarsisbere, profesjonele manier.

De Surface Laptop Go makke my wer bewust fan it ienfâldige nocht fan in laptop as ark. It wurket gewoan. Iepenmeitsje, wat wurk dwaan, ticht dwaan en wer fan foaren ôf oan. Microsoft hat de Windows 10-ûnderfining op Surface perfekt útwurke, software en hardware binne moai yntegrearre (op in manier dy’t my oan Apple op syn bêst docht tinke).

![Windows ûntskoattelje mei dyn fingertop](https://willem.com/global/images/dc6c8ebf462a.webp)

In moai foarbyld fan de ferfine aard fan de ûnderfining is de fingerôfdruksensor. De kompjûter start yn in ûnleauwige fluggens op en wachtet op dyn oanrekking om him te ûntskoattelen. In subtile mar dúdlik sichtbere oanwizing wurdt jûn: de oan/út-knop ljochtet op. Raak him oan en “et voilà”, do bist ree om te gean.

![In plant, in laptop, wat kofje](https://willem.com/global/images/fbf1ade29b85.webp)

Wurkje mei de laptop is in nocht. Hy wurket yn koele stilte, wêrtroch’t do dy folslein op dyn wurk konsintrearje kinst. De tinne rânen om it skerm jouwe dyn wurk alle romte. Se meitsje de wurkromte foar dyn kreativiteit sa grut mooglik, wylst it draachbere formaat bewarre bliuwt.

![It toetseboerd is as lekkernij, swiet en sêft mei genôch bite, net te slap, plat of wetterich](https://willem.com/global/images/5a3bf8fb70cf.webp)

It toetseboerd fan dizze laptop is fantastysk, de toetsen fiele ekstreem noflik. Lit dy net ferrifelje troch it plestik uterlik, der is neat swak oan dit toetseboerd. De toetsen binne omjûn troch aluminium, wat in noflik gefoel jout as do dyn hannen neist de trackpad lizze litst.

![De multi touch-trackpad wurket goed mei Windows 10](https://willem.com/global/images/09e712d9c859.webp)

De romme trackpad is in oar foarbyld fan it yntegrearjen fan hardware en software. Microsoft hat stipe foar multi touch-gebearten tafoege oan Windows 10. Dat is in waarm wolkom foar dyjingen fan ús dy’t dêr al safolle jierren fan genietsje op Apple macOS.

## Konklúzje

De Surface Laptop Go falt op om de goede reden: it is in perfekte deistige maat. Hoewol’t der goedkeapere alternativen fan oare fabrikanten binne, kin ik net oars as fiele dat gjinien fan har itselde nivo fan yntegraasje fan hardware en software biedt. Dizze ferfining makket it ferskil, elke sint wurdich.

Wurkje mei Windows 10 is net sa min, dat is hege lof fan immen lykas my dy’t graach in_eigen_bestjoeringssysteem (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/) bout. Wurkje mei ferskillende systemen wiist my der wer op om in iepen geast te hâlden, der binne goede dingen bûten myn gewoane gewoanten!

---

## Mear ferkear nei dyn blog mei in RSS-feed

*Hoe RSS/Atom ynstelle mei NodeJS* · 2020-10-31 · https://willem.com/fy/2020-10-31_mear-ferkear-nei-dyn-blog-mei-in-rss-feed/

Skriuwe foar myn blog is in soad wille west, ik krij berjochten út de hiele wrâld oer de dingen dêr’t ik fan hâld. It ferkear groeit, elke moanne fine mear lêzers de wei nei myn blog. Dizze wike krige ik it fersyk om RSS-feeds op myn blog te stypjen. Ik frege my ôf: binne RSS-feeds hjoed de dei noch relevant?

## RSS-feeds

Mei RSS (of “really simple syndication”) kinne brûkers en applikaasjes fernijings fan websites opheljen yn in standerdisearre en kompjûterlêsber formaat. Sa kinne se fernijings fan in soad ferskillende websites yn ien nijsaggregator kombinearje, yn prinsipe as in persoanlike “krante”.

Foardat sosjale media enoarm populêr waarden, waarden RSS-feeds breed brûkt om keppelings en ynhâld te dielen tusken ferskillende nijs- en blogboarnen. Ynskriuwe op de feed fan in website is te fergelykjen mei “in ding folgje” op sosjale media, do krijst automatysk fernijings.

It geweldige oan RSS is dat it ferspraat is, der is gjin inkele autoriteit (of grut bedriuw) dy’t de ynhâld of it platfoarm kontrolearret.

## Delgong fan RSS-gebrûk

Neidat sosjale media RSS-feeds yn populariteit foarbygien binne, is de stipe foar RSS ôfnommen. Platfoarms as Twitter en Facebook litte inkelde, ienfâldige brûkers ynhâld dielen. Dat is folle makliker as in blog opsette mei in byhearrende RSS-feed. It grutste part fan de sosjale-mediaynhâld wurdt dan fia algoritmen filtere, keppele oan reklame, om te feroarjen yn in winstjaand massamedia-platfoarm.

## De wer opstanning fan de e-mailnijsbrief

Doe’t Google Reader ophold, ferlearen guon_bloggers_6.500_RSS-abonnees (https://www.dannybrown.me/2015/03/12/does-your-blog-really-need-to-provide-an-rss-feed-anymore/) yn ien nacht! As do tinkst oan kontakt hâlde mei dyn publyk, is e-mail logysk. Foar de measten fan ús is e-mail ferweven mei ús deistige routine. Wy kontrolearje it geregeld en hawwe tagong ta ús post fan ús mobile apparaten. As it goed dien wurdt, is it ferstjoeren fan e-mailnijsbrieven in goede manier om yn kontakt te bliuwen mei dyn publyk. Ach, it is gjin wûnder dat minsken dit in_renêssânse_fan_nijsmedia_neame (https://medium.com/the-mission/how-on-earth-did-email-newsletters-become-popular-again-3fcee1addc7e).

## Wêrom noch RSS-feeds brûke?

Yn it tiidrek fan sosjale media en weromkommende nijsbrieven kin men har ôffreegje wêrom do RSS-feeds noch stypje soest. Ik tink dat de wichtichste reden is dat it hiel min muoite kostet om it goed te dwaan, en dat it (noch) wearde jout.

Minsken, mar miskien noch wichtiger, kompjûters kinne RSS-feeds brûke om automatysk fernijings fan dyn blog op te heljen. Populêre nijsbriefsoftware_kin_RSS_brûke (https://mailchimp.com/features/rss-to-email/) om it meitsjen fan nijsbrieven te automatisearjen. Troch RSS op dyn blog te stypjen, meitsje do it makliker foar oaren om nijsbrieven *foar dy* te ferstjoeren.

Wist do dat oare minsken RSS-feeds brûke om automatysk te twittere oer *dyn* ynhâld mei moderne tsjinsten as IFTTT (if this then that)? Besjoch dit_artikel (https://www.wpbeginner.com/wp-tutorials/how-to-automate-wordpress-and-social-media-with-ifttt/) mar ris. Koartsein, RSS is in geweldige manier om automatisearring fan ynhâld te stypjen. Ek as *do* dit net fan doel bist te dwaan, soest oaren yn har muoite stypje moatte troch RSS te stypjen.

Itselde jildt foar software lykas narrow casting (of digital signage), dêr’t kopteksten automatysk fan dyn website oanhelle wurde kinne. RSS-feeds_wurde_breed_stipe_troch_digital_signage-software (https://duckduckgo.com/?q=digital+signage+rss) om nijstickers te meitsjen.

Mei moderne RSS-lêzers-apps as Feedly (https://feedly.com) kinne gewoane brûkers in protte fan de problemen fan de oarspronklike RSS-lêzers oerwinne: oerweldigjende ynformaasjeoerlêst. Op dit stuit betsjinje se in niche, om’t se minder populêr binne as sosjale media, mar dizze niche kin in wichtige wêze (kwantiteit tsjin kwaliteit). Miskien komt der ienris in renêssânse fan RSS-feeds, krekt as by de e-mailnijsbrieven.

![Moderne RSS-lêzers-apps biede avansearre funksjes om ferskillende feeds te filterjen en te organisearjen, wêrtroch’t do dy in soarte fan ZEN-master fan ynformaasjeoerlêst fiele kinst .... op syn minst](https://willem.com/global/images/f423a61315b1.webp)

## RSS-stipe tafoegje oan dyn blog

As dyn blog draait op populêre blogsoftware, lykas WordPress, is de kâns grut dat do al ynboude_RSS-stipe (https://wordpress.com/support/feeds/) hast. Probearje “/feed” ta te foegjen oan it adres fan dyn blog, miskien ferskynt it fansels. Goed foar dy! As do oanpaste blogsoftware brûkst, lykas ik, moatst RSS-feeds miskien sels ymplemintearje.

## RSS-stipe sels ymplemintearje

Technysk is RSS neat mear as in dialekt fan XML. It is in bestân dat dyn ynhâld op in standerdisearre, strukturearre wize befettet. De_RSS-spesifikaasje_is_iepen (https://cyber.harvard.edu/rss/rss.html) en hat hiel pear geheimen, om’t it goed dokumintearre is.

Dit blog wurdt beheard mei oanpaste software dy’t ik foar myn klanten ûntwikkele haw. Myn software makket saneamde “statyske HTML-siden” út in dynamysk beheard back-end dat op NodeJS draait. Dat betsjut dat ik in manier fine moast om de RSS-feeds te generearjen út myn statyske-sidegenerator, tegearre mei de HTML-bestannen. No wurdt it tiid om technysk te wurden! :-)

![De populêre NodeJS-module “feed” makket ynhâldssyndikaasje ienfâldich en yntuïtyf](https://willem.com/global/images/efdaa472a270.webp)

It is altyd in goed idee om besteande ymplemintaasjes fan iepen standerts te besjen foardat do it tsjil opnij útfynst. De kâns is grut dat immen al it hiele swierwurk dien hat. Mar noch wichtiger: kieze foar in goed teste pakket yn plak fan in selsboude ymplemintaasje (mei ûnûntdekte bugs en mankeminten) kin ek in tûke kar wêze. Foar NodeJS is der de “Feed”_module (https://www.npmjs.com/package/feed) dy’t it ienfâldich makket om RSS-, Atom- en JSON-feeds te generearjen.

![RSS-, Atom- en JSON-feeds op myn blog ymplemintearje mei NodeJS en de Feed-module](https://willem.com/global/images/b72d1c6597a5.webp)

Mei de Feed-module (https://github.com/jpmonette/feed) haw ik in funksje tafoege oan myn statyske-sidegenerator, neamd “generateFeeds()”, dy’t de koade befettet dy’t nedich is om RSS-, Atom- en JSON-feeds te generearjen. De haadtaak is de ferskillende fjilden neffens de RSS-feedstruktuer te keppeljen oan dy fan it objektmodel fan myn website. It is net dreech om goed te krijen as do al in fatsoenlik objektmodel hast mei ferwizings nei fjilden as in ôfbyldings-URL, de titel fan in berjocht en de publikaasjedatum.

![NGINX ynstelle om gebrûklike feed-URL’s troch te ferwizen nei de generearre RSS-bestannen](https://willem.com/global/images/d21d6e79f505.webp)

Ik tocht dat it in goed idee wêze soe om myn webserver, NGINX, yn te stellen om gebrûklike feed-URL’s automatysk troch te ferwizen nei de generearre RSS-bestannen. Sa is myn oanpaste RSS-ymplemintaasje makliker te finen foar oare minsken en kompjûters, om’t it it gedrach fan populêre blogsoftware neibootst.

Do kinst it resultaat sels besjen, troch ien fan de folgjende URL’s te brûken:

- https://willem.com/feed/

- https://willem.com/blog/feed/

- https://willem.com/blog/feed.rss (RSS)

- https://willem.com/blog/feed.atom (Atom)

- https://willem.com/blog/feed.json (JSON)

## Konklúzje

Soms is it logysk om nochris nei de technyk fan eartiids te sjen. Hoewol RSS-feeds net mear sa populêr binne as eartiids, kinne se dochs wearde leverje oan dyn blog.

Om’t it ymplemintearjen fan in RSS-feed maklik is en it ûnderhâld folslein automatisearre wurde kin, is der echt gjin reden om it net oan dyn blog ta te foegjen. As bonus bist do ree foar de folgjende renêssânse!

---

## Hoe rsync te brûken foar backups

*Útlis fan in krêftich bestânsoerdrachtark* · 2020-10-30 · https://willem.com/fy/2020-10-30_hoe-rsync-te-bruken-foar-backups/

It is tige wichtich om backups fan dyn gegevens te meitsjen, want do witst nea wannear’t de ramp oerkomt! Ien krêftich ark dat op alle platfoarms wurket en dêrby helpt is ‘rsync’. Yn dit berjocht lis ik út wêrom’t rsync nuttich is en hoe’t do it brûke kinst om dyn eigen backups yn te stellen.

## Rsync

Sûnt it yn 1996 makke is (troch Andrew Tridgell en Paul Mackerras) is rsync útgroeid ta in standert ark dat beskikber is op populêre GNU/Linux-distribúsjes, Apple macOS, FreeBSD, NetBSD, OpenBSD en (fia Cygwin of WSL) op Windows.

### Wichtichste funksjes

Rsync wurdt typysk brûkt foar it syngronisearjen fan bestannen en mappen tusken twa ferskillende kompjûters. It kin SSH brûke om te ferbinen mei in oare kompjûter en bestannen oer te setten. Njonken kompjûters op ôfstân kinst rsync brûke om te syngronisearjen mei eksterne hurde skiven en NAS-stasjons (network attached storage). Rsync is populêr om’t:

- It wurdt útbrocht ûnder de GNU_General_Public_License (https://en.wikipedia.org/wiki/GNU_General_Public_License), wêrtroch’t it **frije software** is; frij as yn “frije mieningsútering” en “frij bier”

- It algoritme fan rsync is in soarte fan delta_kodearring (https://en.wikipedia.org/wiki/Delta_encoding), wat betsjut dat it gegevens- en netwurkferkear minimalisearret, om’t it **allinnich de dielen fan de bestannen kopiearret dy’t feroare binne**. Dêrneist kinne gegevens komprimearre wurde om it oerdrachtferkear noch fierder te optimalisearjen.

- It kin **ûnderbrutsen oerdrachten fuortsette mei kontrôlesommen**. Dat lit rsync flaters opspoare as in bestân fan it iene plak nei it oare kopiearre wurdt. As twa bestannen mar ien bit ferskille, soene har kontrôlesommen ferskillend wurde. Kontrôle fan kontrôlesommen is in effisjinte manier om te kontrolearjen dat elke byte goed op syn bestimming oankaam.

## Rsync ynstallearje

As do GNU/Linux, *BSD of Apple macOS hast, hast rsync wierskynlik al ynstallearre. As do Windows hast, kinst nei it_Windows_Subsystem_for_Linux_of_WSL (https://docs.microsoft.com/en-us/windows/wsl/install-win10) sjen om tagong te krijen ta alle standert GNU/Linux-ark. As alternatyf foar WSL kinst Cygwin (https://www.cygwin.com/) brûke om de grutte kolleksje GNU- en Open Source-ark op Windows te ynstallearjen.

## Typysk gebrûk fan rsync

Rsync brûke giet fia de kommandorigel, of terminal. Do fierst it kommando ‘rsync’ út, folge troch (opsjonele) flaggen, in boarnepaad en in bestimmingspaad.

![Typysk rsync-kommando, mei de flaggen -arvz, in My-Source-Directory en My-Remote-Directory op in server](https://willem.com/global/images/7a7bafa71781.webp)

Mei de flaggen **-arvz** stelst do rsync yn om:

- **a**: “archive”-modus dy’t tagongsrjochten, oanmak- en lêste wizigingstiden behâldt

- **r**: “recursive”-modus lit rsync submappen binnen de boarne-/doelmappen rekursyf syngronisearje

- **v**: “verbose” set mear praatsume útfier op de konsole oan, sadat do de foarútgong rigel foar rigel folgje kinst

- **z**: “compress” set kompresje fan gegevens oan as se nei de bestimmingsmasine stjoerd wurde, wat de hoemannichte oerdroegen gegevens ferleget, nuttich oer trage of mjitten ferbiningen

- **--delete**: lit bestannen oan de kant op ôfstân fuortsmiten wurde as se út de boarnemap fuortsmiten wurde. Wês foarsichtich mei dizze opsje!

Der binne in protte oare flaggen en opsjes wêrmei’t do it gedrach fan rsync oan dyn behoeften oanpasse kinst. Besjoch de man-side_fan_rsync (https://www.man7.org/linux/man-pages/man1/rsync.1.html) foar in folsleine list fan alle opsjes.

## Hoe rsync te brûken foar backups fan bestannen

Yn it folgjende foarbyld brûk ik rsync om in map (“Sample-Files”) op myn Windows 10-buroblêd nei in server op ôfstân te kopiearjen. Ik brûk WSL_op_Windows (https://docs.microsoft.com/en-us/windows/wsl/install-win10) om in wurkjende Debian GNU/Linux-omjouwing yn myn Windows Terminal te hawwen.

![rsync brûke op Windows 10 mei WSL](https://willem.com/global/images/0c7ba3c82117.webp)

Lit my it kommando útlizze dat ik brûk:

- **rsync** is de namme fan it programma dat ik brûk

- **-arvz** binne de flaggen dy’t rsync ynstelle om in argivearre backup te meitsjen, mei submappen, en gegevens oer te setten mei kompresje

- **/mnt/c/Users/mail/Desktop/Sample-files/** is it paad nei de boarnemap sa’t dy sjoen wurdt troch de WSL-mapstruktuer. It wiist nei myn Windows-buroblêd (dat op de C:-skiif stiet)

- **willem @ store.willem.com:./Backup** is de bestimming, dy’t do lêze moatst as “brûker willem op de server ‘store.willem.com’”, en “op dy server” brûk de map “Backup” binnen de “./” thúsmap fan de “brûker willem”. 

As do dit kommando foar it earst útfiere, wurdt de kryptografyske fingerôfdruk fan de server op ôfstân toand. Dy wurdt brûkt om te soargjen dat do mei *dyn* server praatst. Dat foarkomt dat hackers har foar *dyn* server útjouwe sûnder dat do it merkst (want de fingerôfdruk is unyk foar dyn server. As rsync in feroaring yn dizze fingerôfdruk opmerkt, wegeret it bestannen oer te setten. Dit is kritysk, want it kopiearjen fan dyn backups nei in ûnbekende bestimming op ôfstân soe in mooglik risiko op gegevenslekken wêze!

Der wurdt om dyn wachtwurd frege as do fia SSH ferbine sûnder autentikaasje mei kaaien. Dat is prima as do fan doel bist dyn bestânsoerdracht mei de hân út te fieren, mar as do oerdrachten automatisearje wolst, wolst miskien autentikaasje_mei_kaaien (https://www.redhat.com/sysadmin/configure-ssh-keygen) ynstelle (mei it handige kommando “ssh-copy-id”). Dyn kompjûter kin dan feilich ynlogge op de masine op ôfstân sûnder mei de hân in wachtwurd yn te fieren.

![rsync brûke om bestannen fan myn Windows 10-buroblêd nei in Debian GNU/Linux-server oer SSH te kopiearjen (mei WSL)](https://willem.com/global/images/c497fa4abfcc.webp)

As rsync mei sukses ferbine kin, giet it troch mei it bepalen fan hokker bestannen oerset wurde moatte. As do de flagge “-v” ynsteld hast, sjochst do de foarútgong rigel foar rigel. Nei it ôfmeitsjen fan de oerdracht slút rsync ôf mei in gearfetting.

## Ynkrementele oerdrachten

De partytrúk fan rsync is dat it ynkrementele gegevensoerdrachten standert stipet. As do wat nije bestannen hast en dan itselde rsync-kommando nochris útfierst, sil it allinnich de bestannen oerdrage dy’t oerset wurde moatte.

![Nei it tafoegjen fan de Molkewei-foto oan myn foarbyldbestannen fier ik rsync nochris út om myn bestannen ynkrementeel oer te setten, wêrby’t allinnich it nije bestân kopiearre wurdt](https://willem.com/global/images/d76217c9a685.webp)

Do kinst op de foto fan it skerm sjen dat rsync it nije bestân automatysk opspoarde. It hat allinnich dat bestân nei de server op ôfstân oerset. Dat bewarret bânbreedte, tiid en ferwurkingskrêft. It wurket mei nije bestannen en bestannen dy’t bywurke binne.

Opsjoneel kinst de flagge “--delete” brûke om lokale fuortsmiten troch te jaan oan de doelmap, wêrmei’t in perfekte spegelôfbylding fan de lokale bestânsstruktuer ûntstiet. Foar backupdoelen kinst sels beslute dit oer te slaan (want do kinst bestannen per ûngelok fuortsmite).

## Oerdrachten en backups automatisearje

Om’t rsync “gewoan in terminalkommando” is, kinst it maklik yn dyn eigen skripts brûke. Tink oan in skript as in kolleksje rsync-kommando’s dy’t in set fan “boarne”- en “bestimmings”-keppelings tusken dyn bestannen en har oerienkommende backuplokaasjes foarmje.

Do kinst dyn skript plannen om automatysk op in bepaalde dei fan de wike en tiid fan de dei útfierd te wurden. Op GNU/Linux, *BSD en macOS kinst hjirfoar **cron** brûke. Op Windows kinst de app “Taakplanner” brûke.

## Konklúzje

Mei rsync kinst do bestannen effisjint, feilich en ynkrementeel fan dyn kompjûter nei in oar systeem oerdrage. It kin in krúsjaal ark wêze yn dyn backupskema.

It is frij en breed beskikber. Syn prestaasje en betrouberens binne breed fêststeld. Der is echt gjin ekskús foar wêrom’t do dyn backups net goed ynstelle soest!

---

## Foto’s rêde fan in kapotte iMac

*Ferfine ark brûke om bestannen fan in defekte skiif te lêzen* · 2020-10-15 · https://willem.com/fy/2020-10-15_foto-s-rede-fan-in-kapotte-imac/

Dizze wike krige ik in berjocht fan immen mei in iMac dy’t it opjûn hie. Der stiene mear as 50.000 foto’s op, dy’t twa desennia persoanlike skiednis omfetten. Om’t der gjin backup wie, wie it oan my om safolle mooglik te rêden. Koe ik de persoanlike foto’s miskien weromhelje?

## iMac

De Apple iMac is in moaie alles-yn-ien-kompjûter. De kompjûter is yntegrearre yn it skerm. Alle ûnderdielen sitte ticht by inoar mei lytse skroefkes, tape en magneten. It is in útdaagjende kompjûter as it giet om reparaasje (en it weromheljen fan gegevens).

![Kapotte iMac op myn buro, ree om iepenmakke te wurden](https://willem.com/global/images/510971f83c8d.webp)

De iMac starte net mear op, wierskynlik troch in hardwarefout, want it standert Apple-programma (software) foar weromheljen wurke ek net. Dat betsjut faak problemen, sa’t ik it_op_de_hurde_wize_leard_haw (https://willem.com/en/2020-07-30_upgrading-a-27-inch-imac-5k-to-14-terabytes/) nei wat handich wurk oan myn eigen iMac...

![Guon iMacs hawwe in spesjaal mes nedich om troch de tape te snijen dy’t it glês op it aluminium frame hâldt](https://willem.com/global/images/5a6b87888fc6.webp)

Ôfhinklik fan it krekte iMac-model hast miskien in spesjaal mes nedich om it skerm út de kast te heljen. It is de iennige manier om tagong te krijen ta de ûnderdielen yn de kompjûter. Om ferlerne bestannen (en foto’s) werom te heljen moatst de hurde skiif (of SSD) fine.

![It glêzen paniel weinimme mei sûchnappen](https://willem.com/global/images/c5655a533b15.webp)

Dizze bepaalde iMac hat in glêzen paniel dat mei (sterke) magneten oan it aluminium frame fêsthâlden wurdt. Do kinst it paniel mei sûchnappen weinimme. Wês foarsichtich mei it glêzen paniel om te foarkommen dat it brekt. Do wolst dysels net sear dwaan!

![It skerm sit fêst mei Torx-skroeven, it kin wat lestich wêze om de skroeven derút te krijen, want de magneten pakke se maklik!](https://willem.com/global/images/ae8c5ffaf3e9.webp)

Nei it weinimmen fan it glêzen paniel kinst it skerm los krije as do alle Torx-skroeven derút hast. Nim de tiid, want it kin wat lestich wêze mei de sterke magneten by de skroefgatten.

![Wês foarsichtich by it optillen fan it skerm, want der sitte meardere kabels oan it haadbord](https://willem.com/global/images/67230f56fa7d.webp)

As de skroeven derút binne kinst it skerm mei dyn fingers optille. Wês foarsichtich, want it skerm is mei meardere kabels ferbûn oan it haadbord. As it skerm fuort is, hast in dúdlik útsjoch op it binnenwurk fan de iMac.

![It binnenwurk fan de iMac is sichtber nei it weinimmen fan it skerm](https://willem.com/global/images/720262fa53d4.webp)

Foar myn besykjen om de persoanlike foto’s fan dizze iMac werom te heljen wie ik allinnich ynteressearre yn de hurde skiif. It is in maklik te werkennen ûnderdiel, meastal grut en lomp. Do kinst it werkenne oan syn rjochthoekige foarm en griene chip. Nei’t ik it derút helle hie, die ik de iMac wer ticht om him werom te jaan yn de steat wêryn’t er wie.

![De hurde skiif yn de iMac, mei de persoanlike foto’s derop](https://willem.com/global/images/b68f125ad627.webp)

## Foto’s weromhelje fan de hurde skiif

As do dyn kompjûter net mear starte kinst, betsjut dat net per se dat alles dêrop ferlern is! Hiel faak binne (dielen fan) it ûnthâld fan de kompjûter noch funksjoneel. Do kinst it fergelykje mei in lichaamlike blessuere: hoewol do mei in brutsen skonk net (maklik) rinne kinst, kinst do dy miskien noch bewege as immen dy in bytsje helpt. As de kompjûter weardefolle gegevens befettet, kin it in goed idee wêze om te besykjen de bestannen werom te heljen.

![De skiif oansette op in SATA-nei-USB-omsetter](https://willem.com/global/images/06d2b9e325bc.webp)

![Dizze chip siet eartiids yn in eksterne USB-skiifstasjon, miskien hast der ien yn hûs dy’t do hjirfoar brûke kinst ](https://willem.com/global/images/480714b82b47.webp)

Mei in standert SATA-nei-USB-omsetter-chip (dy’t ik eartiids út de kast fan in eksterne hurde skiif helle haw) kinst de skiif op in oare kompjûter oansette. Sa kinst fan de skiif lêze, ek as it bestjoeringssysteem op de skiif kapot is. Ik haw dizze_strategy_earder_brûkt (https://willem.com/en/2018-10-16_rescuing-files-from-a-broken-harddisk/) om foto’s fan in kapotte laptop te rêden.

![De rêde skiif oansette op in oare Mac](https://willem.com/global/images/73384ebdb549.webp)

De bêste oanpak is om de skiif oan te sluten op in kompjûter mei itselde bestjoeringssysteem. Skiven wurde opmakke yn gegevensstrukturen dy’t in “bestânssysteem” foarmje. Dy bestânssystemen ferskille per bestjoeringssysteem. Guon bestânssystemen kinne troch ferskillende bestjoeringssystemen lêzen wurde, oaren net. Troch in oare Mac te brûken dy’t ik fan myn broer liend hie, wist ik dat it bestjoeringssysteem it bestânssysteem op de rêde skiif begripe soe.

### Gean earst foar it goud!

As de skiif net (hielendal) defekt is, kinst de ynhâld miskien lêze mei de oare kompjûter. Do kinst oanstriid hawwe om wat ‘rûn te klikken’ en de ynhâld te besjen. Mar do moatst earst rjochtsje op it rêden fan de wichtichste bestannen! Do witst net hoe lang de beskeadige skiif noch wurkje bliuwt, hy kin elk momint stjerre!

Om’t ik fertroud_mei_Apple_Photos (https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/) bin, wit ik wêr’t de (oarspronklike) fotobestannen bewarre wurde. Dat liet my myn strategy optimalisearje, troch direkt de persoanlike foto’s te kopiearjen. Yn stee fan de macOS Finder (of Windows Explorer) brûk ik leaver terminalkommando’s om bestannen fan ûnbetroubere boarnen te kopiearjen.

Mei in ark as ‘rsync’ kinst do mapstrukturen kopiearje krekt sa’t do dat normaal dwaan soest. Mar it foardiel is dat it ûnlêsbere bestannen oerslaan kin en it kopiearjen ‘fuortsette’ kin as it ea ûnderbrutsen wurdt. Ik starte it kommando en hope gewoan op it bêste.

![Bestannen lêze fan de rêde skiif, as do Nederlânsk ferstiest, begripe do hoe persoanlik dizze foto’s binne (‘bevalling’ betsjut berte)](https://willem.com/global/images/e1139f08b04c.webp)

De earste jierren foto’s seagen der geweldich út, ien foar ien waarden de foto’s op de “rêdingskompjûter” kopiearre. Ôfhinklik fan de steat fan de skiif kin kopiearjen lang duorje, folle langer as it normaal soe duorje. Do moatst letten op it lûd fan de hurde skiif, as it frjemde lûden begjint te meitsjen kinst problemen krije...

![Oeioei! Problemen! Flaters by it lêzen en kopiearjen fan foto’s!](https://willem.com/global/images/a7ca5763c004.webp)

Ynienen begûn de skiif frjemde ratteljende lûden te meitsjen, it kopiearjen bleau hingjen en der ferskynden flaters yn myn terminalfinster. Ik haw in rûch stik op de skiif tsjinkommen. In pear mominten lang liet ik de skiif besykje de beskeadige bestannen te lêzen, mar om fierdere skea te foarkommen stoppe ik it kopiearproses.

![macOS “First Aid” útfiere fan Disk Utility](https://willem.com/global/images/55594ba1a852.webp)

Mei de Disk Utility-app fan de Mac besocht ik in “First Aid” bestânssysteemreparaasje. Miskien koene de bestânskeppelings fan de skiif reparearre wurde. Om’t ik “rsync” brûk om de bestannen te kopiearjen, soe myn folgjende besykjen trochgean wêr’t it earder ûnderbrutsen wie. Spitigernôch reparearre First Aid de skiif net, de foto’s fan septimber 2017 wiene noch hieltyd net te lêzen.

It folgjende dat ik besocht wie myn kopiearkommando (rsync) te fertellen de foto’s fan septimber 2017 oer te slaan. Do kinst dêrfoar de “--exclude”-opsje fan rsync (https://linux.die.net/man/1/rsync) brûke. Miskien hiene de kapotte sektoaren op de skiif allinnich ynfloed op dy foto’s en koene nijere foto’s noch weromhelle wurde.

![It kin net skea om aardich te wêzen foar de beskeadige skiif... “asjebleaft lytse skiif... jou my de foto’s!” Mar bliuw fan de chips ôf!](https://willem.com/global/images/3dcfc02fcda8.webp)

Wat tinkst? It wurke! It kopiearjen gie sûnder problemen troch nei’t ik de beskeadige foto’s fan septimber 2017 útsletten hie. Úteinlik koe ik alle oare foto’s rêde! Gjin minne opbringst: mar ien moanne foto’s wie net werom te heljen út in kolleksje fan sa’n 20 jier!

![Úteinlik koe ik alle oare foto’s rêde!](https://willem.com/global/images/931ba8f932ef.webp)

## Konklúzje

Beskermje dysels tsjin gegevensferlies troch fatsoenlike backups te meitsjen! It is ûnleauwich wichtich, wachtsje net oant (hardware)problemen dy ûnfoarsjoen oerfalle.

Wurd gewoan net panyk as do tsjin dyn sin ûngelok hast. Mei it krekte ark kinst bestannen fan in defekte skiif miskien noch werom helje. As do dy der net noflik by fielst om it sels te dwaan, sykje dan immen dy’t helpe kin.

---

## Fytse mei Omata One

*Analoge fytskompjûter mei GPS* · 2020-09-29 · https://willem.com/fy/2020-09-29_fytse-mei-omata-one/

De ôfrûne wike haw ik op myn fyts riden mei de Omata One, in bysûndere fytskompjûter. De meganyske wizers jouwe tempo, ôfstân, klimmen en ritetiid oan, neist krekte GPS-gegevens. It is in nocht, lês mei om te witten wêrom.

## Fytspurisme

Guon minsken fytse om de rapste te wêzen, mar ik leau dat der mear oan fytsen is as earst earne oankomme. Yn de iepen loft wêze, frisse loft yn dyn longen hawwe en frij wêze fan de ôfliedingen fan ús ferbûne wrâld, dat is wat fytsen foar my ekstra weardefol makket.

![Meitsje dyn holle leech troch moarns betiid te fytsen (foto makke by myn rit nei it wurk)](https://willem.com/global/images/bde6686f1a2e.webp)

![Lit dyn tinzen frij swalkje wylst de sinne opkomt foar in splinternije dei](https://willem.com/global/images/019ece7431b4.webp)

Fytse is goed foar lichem en siel. Do kinst it brûke om nei it wurk te gean, om te trainen of beide. As do ynteressearre bist yn dyn fysike prestaasjes, kinst it ynteressant fine dyn riten by te hâlden mei in fytskompjûter.

![Myn fyts brûke as training (foto fan Niels)](https://willem.com/global/images/8a257f35c88c.webp)

Moderne fytskompjûters binne technyske wûnders. Har digitale skermen litte in ûnleauwige hoemannichte gegevens sjen. In protte fan harren ferbine mei dyn smartphone en melde ynkommende berjochten en telefoantsjes.

Moderne ferbining is geweldich as do it nedich hast, mar it oeral knipperjen en piipjen kin ôfliede. Net elkenien sil troch de ferskate lagen fan ynstelmenu’s gean om dizze stream fan ynformaasje yn te tomjen. Dêrom is de Omata One makke.

## Omata One

De Omata One is in fytskompjûter dy’t radikaal oars is as de measte oare fytskompjûters. It brûkt analoge wizers om tempo, klimmen, ôfstân en ritetiid oan te jaan. It makket gjin lûd en knipperet net, mar it sammelet wol hiel krekte GPS-gegevens dy’t do *nei* dyn rit analysearje kinst.

![De Omata One brûkt fjouwer meganyske wizers foar tempo (oranje), ôfstân (bûtenring), klimmen (links) en ferrûne tiid (rjochts)](https://willem.com/global/images/1bc31f6fa806.webp)

![De wizerplaat hat in protte djipte en detail, mei lykwichtige symmetry, lêsbere typografy en funksjonele kleuren](https://willem.com/global/images/9be1c9ed2867.webp)

De Omata betsjinje freget gjin touchscreen-ynteraksje of knoeie mei lytse knopkes. De draaiende bûtenring wurket as ienfâldige kiezer:

- **pylk:** begjin mei fytsen, de gegevenssammeling wurdt automatysk op pauze set

- **nul:** einigje dyn rit en set de wizers werom, dyn rit wurdt bewarre

- **plus:** download dyn ritgegevens nei dyn smartphone of kompjûter

![De Omata One betsjinje do mei de bûtenring, dy’t wurket as kiezer](https://willem.com/global/images/619df8eca85c.webp)

![De bûtenring is maklik te betsjinjen mei wanten oan, is presys makke fan 6063 aluminium en fielt noflik oan](https://willem.com/global/images/dcf2417c1184.webp)

![De meganyske werjefte is eins tige enerzjysunich en hâldt it mear as 17 oeren út op ien lading. Opladen giet mei in standert USB-C-oansluting oan de efterkant.  ](https://willem.com/global/images/95d793fa83dd.webp)

## Fytse mei Omata

Begjin gewoan te fytsen en de wizers bewege mei! Der sit wat frjemd natuerlik yn analoge oanwizers dat har ûnderskiedt fan har digitale tsjinhingers. Yn stee fan sifers te “lêzen” “sjochst” do gewoan de hoeke fan de wizers, dit wurdt hiel yntuïtyf as do in skoft mei Omata fytst hast.

![De lêsberens bliuwt geweldich, ek as der wat smoargens op komt ](https://willem.com/global/images/5df01991d38b.webp)

Der sit in protte djipte yn de wizerplaat, dy’t in nocht is om nei te sjen yn wikseljende ljochtomstannichheden. It is moai mar freget net om oandacht. It waard gau in yntegraal ûnderdiel fan myn fyts, op in hiel natuerlike manier. Dat fyn ik moai.

![As dyn rit ôfrûn is, kinst de gegevens analysearje troch Omata te ferbinen mei dyn smartphone of kompjûter](https://willem.com/global/images/f4fc4c543978.webp)

Mei de Omata-app kinst dyn ritgegevens maklik downloade. De rit wurdt bewarre as in FIT-bestân, de standert yn de yndustry, kompatibel mei de measte fitness- en sûnens-apps. Do kinst dyn rit opstjoere nei Strava (https://www.strava.com), ymportearje yn Cyclemeter (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/) of nei dyn kompjûter stjoere foar fierdere analyses mei GoldenCheetah (http://www.goldencheetah.org/). Do kinst de app brûke om Omata te ferbinen mei eksterne ANT+/Bluetooth-sensors, lykas in power meter of hertslachmonitor.

![Ritgegevens ymportearje is maklik, mei apps as Cyclemeter](https://willem.com/global/images/5ae3408670fb.webp)

![FIT-bestannen analysearje mei GoldenCheetah op myn tablet](https://willem.com/global/images/b32a26e839d8.webp)

## Konklúzje

As do op syk bist nei in alternatyf foar tige ferbûne moderne fytskompjûters, dan kinst de Omata One as in weardich alternatyf beskôgje.

De ôfwêzigens fan ôfliedingen en it prachtige analoge skerm mei bewegende wizers ûnderskiede it. As do syn ûntwerpfilosofy wurdearrest, dan is de Omata elke bit fan syn premium priis wurdich!

---

## Myn tablet-OS-ûnderfining ferfine

*Surface Go 2 brûke mei 4G/LTE, Debian GNU/Linux en i3wm* · 2020-09-28 · https://willem.com/fy/2020-09-28_myn-tablet-os-underfining-ferfine/

Earder dit jier besocht ik myn eigen tablet-bestjoeringssysteem te meitsjen troch Debian GNU/Linux te ynstallearjen op in Microsoft Surface Go-tablet. Ik learde in soad oer wat ik oan tablets wurdearje. Mar ik hie noch altyd leaver myn iPad Pro, benammen om syn ferfine brûkersûnderfining. Dizze kear gie ik oan de slach om myn tablet-software te ferfinen en myn iPad te ferfangen.

## Linux op (Surface-)tablets

As do tinkst oer it ynstallearjen fan Linux op in tablet: do bist net allinnich. Myn eardere berjocht oer it ynstallearjen_fan_Debian_GNU/Linux_op_Surface_GO (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/) krige in soad oandacht. Blykber sykje in protte fan jim in alternatyf foar de beskoattele bestjoeringssystemen dy’t gewoanlik op tablets ynstallearre binne (lykas iPadOS, Android of Windows 10S).

### Microsoft Surface-hardware en Linux

As de skiednis fol sit mei swiete ironie, is it Microsoft dy’t eins moaie hardware makket dy’t goed wurket mei Linux. Har Surface-rige omfettet ferskillende laptops en tablets. De “SurfaceLinux” (https://www.reddit.com/r/SurfaceLinux/) reddit-side sit fol mei ynteressante brûkersferhalen dy’t it besjen wurdich binne. Minsken dogge dit en do kinst it sels ek dwaan.

![Microsoft Surface-hardware is populêr om’t it echt moai is](https://willem.com/global/images/e8c8c006c48d.webp)

## Earste besykjen: Surface Go (tsjin iPad Pro)

Nei it ynstallearjen_en_oanpassen_fan_Debian_GNU/Linux_op_Surface_Go (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/), “Willem OS” neamd, besocht ik it myn haadkompjûter te meitsjen. As do in faak besiker fan myn blog bist, witst do dat ik_al_jierren_iPads_en_tablets_brûk_as_haadkompjûter (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/). Úteinlik achte ik myn earste ferzje fan “WillemOS” net goed genôch: iPad Pro wie ljochtjierren foarút as it gie om in ferfine brûkersûnderfining.

Fan dit earste besykjen learde (https://willem.com/en/2020-04-14_talking-tablets-what-makes-a-great-tablet/) ik in soad, it late ta in better begryp fan wat ik sykje yn in tabletûnderfining. **Ik sykje ienfâldige, mar alsidige software om op myn tablet te draaien.**

Mar “ienfâldich” is eins hiel dreech te berikken. Om dingen *echt* ienfâldich te meitsjen moatst hardware en software naadleas yntegrearje. Apple docht dit goed, iPad Pro leveret in geweldige brûkersûnderfining om’t:

- **trochgean wêr’t do bleaun wiest**: it bewarret alles as do it yn in tas (https://willem.com/en/2018-12-22_business-in-a-bag/) dochst, en is (daliks) ree om troch te gean as do it derút helest. Gjin hânmjittich bewarjen of (opnij) starte nedich.

- **ynternet oeral**: it wikselet automatysk tusken WiFi_en_4G/LTE-netwurken (https://willem.com/en/2017-07-31_the-day-i-killed-my-lan/), do hoechst neat te dwaan, dit ‘wurket gewoan’

- **elke oriïntaasje en posysje:** iPad wurket geweldich sûnder eksterne toetseboerd (https://willem.com/en/2020-08-11_the-best-keyboard-for-ipad/) of mûs, sadat do it yn in protte ferskillende situaasjes brûke kinst (it skerm past syn helderheid en wytbalâns ek automatysk oan op dyn omjouwing!)

It docht bliken dat it dreech is om dizze dingen naadleas wurkjend te krijen mei Debian GNU/Linux op Surface. Myn earste tablet-OS fereaske in soad hânmjittige ynteraksje en wie dêrom lestich yn it gebrûk yn fergeliking mei iPad Pro.

## Twadde besykjen: Surface Go 2

Microsoft hat dit jier in nije Surface Go-tablet útbrocht, de Surface Go 2. It hat in flugger prosessor (oant 64%!), tinnere rânen om it skerm en in ferbettere skerm. It is in hiel fatsoenlike ferbettering dy’t de Surface Go 2 yn hardware folle mear op ien line bringt mei de 11-inch iPad Pro. Foar myn twadde besykjen om de ultime tabletûnderfining te meitsjen besleat ik it topmodel Surface Go 2 te brûken:

- 10.5” touchscreen (1920x1250, 220PPI), 3:2 byldferhâlding, Corning® Gorilla® Glass 3

- Intel Core m3 prosessor (8e generaasje)

- 8GB RAM

- Wifi 802.11a/b/g/n/ac/ax

- LTE Advanced (Qualcomm® Snapdragon™ X16 LTE Modem)

- Bluetooth 5.0

- Intel UHD Graphics 615

- Maten: 245 mm x 175 mm x 8.3 mm

- 256GB SSD

- 512GB MicroSDXC-kaart

- 1x USB-C en 1x Surface Connect-poort

![Microsoft Surface Go 2 mei swarte type cover en Surface Pen, in moai stik hardware!](https://willem.com/global/images/9bdbd1ab55e3.webp)

### Debian GNU/Linux ynstallearje op Surface Go 2 

De Surface Go 2 liket tige op syn foargonger as it giet om it útfieren fan in basisynstallaasje fan dyn favoryt GNU/Linux-distribúsje. Ik folge myn eigen stappen fan de oarspronklike Surface Go-ynstallaasje hjir (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/).

![Debian GNU/Linux ynstallearje op Surface Go 2 liket tige op de oarspronklike Surface Go](https://willem.com/global/images/facf756bc1c8.webp)

Koartsein moatst de folgjende stappen nimme by it ynstallearjen fan Linux op dyn Surface:

- 1) Fernij Windows 10 en ynstallearje alle firmware-patches en fernijings

- 2) Meitsje in opstartber ynstallaasjemedium mei dyn favoryt GNU/Linux-distribúsje

- 3) (Opsjoneel) slút in bekabele ethernetferbining oan

- 4) Start de Surface op fan de USB-stick

- 5) Ynstallearje it bestjoeringssysteem mei it ynstallaasjeprogramma

- 6) Stim de software fyn ôf en optimalisearje de software-ûnderfining

![Debian GNU/Linux mei i3wm (“alias WillemOS”) draaiend op Surface Go 2](https://willem.com/global/images/831bf15741b3.webp)

## De ûnderfining ferfine

De lêste stap fan de ynstallaasje is dêr’t do it ferskil meitsje kinst tusken in fantastyske en in minne brûkersûnderfining. Om mysels te *“stimulearjen”* om dit eksperimint út te sitten, besleat ik myn iPad Pro te ferkeapjen: de brêgen efter my ôfbrekke (want der soe gjin wei werom wêze)!

![Dyn iPad Pro ferkeapje is maklik as do de oarspronklike doazen bewarre hast, ik haw de myn yn mar in pear dagen ferkocht: sa twong ik mysels om de nije tablet wurkjend te krijen!](https://willem.com/global/images/0e5191befac8.webp)

Op in lyts skerm is apps op folslein skerm útfiere perfekt logysk. Ik wit dat it konvinsjonele PC-konsept fan it behearen fan ferskillende finsters net de bêste brûkersûnderfining jout op in lytse tabletkompjûter. Dêrom besleat ik in tiling window manager te besykjen: i3wm (https://i3wm.org/).

### Tiling window manager

It prinsipe fan in tiling window manager is ienfâldich: apps nimme safolle romte yn as der beskikber is. Dat betsjut dat as do mar ien app útfierst, dy it hiele skerm folt. Twa apps wurde yn in ferdield skerm útfierd, ensafuorthinne. Do kinst regels definiearje dy’t de opstelling fan apps automatisearje. Mei fluchtoetsen kinst fluch tusken apps wikselje. Do hast miskien wat tiid nedich om út te finen wat it bêste wurket foar *dy* as do in tiling window manager brûkst, mar úteinlik kin it dy in soad tiid besparje!

![Firefox (links) en in MOSH/tmux-terminalfinster (rjochts) yn splitscreen mei de tiling window manager i3wm](https://willem.com/global/images/82029e2aa184.webp)

### Workspaces

In oare krêftige funksje fan i3wm is dat do ferskillende ‘workspaces’ (https://i3wm.org/docs/userguide.html#_using_workspaces) hawwe kinst. It binne in maklike manier om groepen apps te organisearjen dy’t tegearre draaie. Ik brûk ferskillende workspaces foar ferskillende dingen dy’t ik doch. In gewoane oanpak is om de webbrowser op ien workspace te setten, e-mailapps op in oare, en dejingen wêrmei’t do wurkest op in tredde.

![Meardere workspaces binne tige krêftich: it is as wikselje fan TV-kanalen](https://willem.com/global/images/e72f2eb2e0ee.webp)

It geweldige oan meardere workspaces is dat ien app (bygelyks dyn browser) meardere eksimplaren op ferskillende workspaces draaie kin. Dat makket in soad ferskillende kombinaasjes fan apps mooglik. Dit is echt dêr’t de i3wm-finsterbehearder *folle* better is as de oanpak fan iPadOS foar multitasking.

De i3wm-finsterbehearder stipet eksterne monitors hiel goed, mei itselde konsept fan in workspace. Do wiist gewoan ien of meardere workspaces oan dy’t op it ekstra of eksterne skerm toand wurde moatte. Dit wurket goed mei it Surface Dock en USB-C-nei-HDMI-aksessoires foar Surface. Stipe foar meardere monitors is echt geweldich.

![Mei trije fingers swipe om fan workspace te wikseljen, in trúk út macOS, mei fusuma kinst do multi touch-gebearten yn i3wm brûke](https://willem.com/global/images/0865c8fa1a0d.webp)

Ien ding dat do besykje moatst is fusuma (https://github.com/iberianpig/fusuma) te brûken om trijefinger-gebearten op de trackpad mooglik te meitsjen. As do ea op in MacBook wurke hast, witst do dat de multi touch-trackpads nuttige gebearten mooglik meitsje om tusken buroblêden (of workspaces yn i3wm) te wikseljen. It wurket echt goed!

### Opslach

Foar it behearen_fan_myn_foto’s_mei_Shotwell (https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/) woe ik serieuze opslach op myn tablet. Hoewol ik it topmodel Surface Go 2 mei de 256GB SSD haw, brûkte ik de MicroSD-kaartsleuf om myn opslachkapasiteit mei noch 512GB út te wreidzjen. De MicroSD-kaart is stadiger as de yntegreare SSD, mar foar bestannen dy’t do net elke dei/oere/minút lêst is it fluch genôch.

![Opslach útwreidzje op in Surface Go 2 kin mei in MicroSD-kaart](https://willem.com/global/images/4c4616d1c2e0.webp)

Myn Debian GNU/Linux-ynstallaasje hie gjin muoite om de MicroSD-kaart te werkennen. Ik haw de hiele MicroSD-kaart mei fersifering beskerme om te foarkommen dat myn foto’s útlekke as ik myn kaart ea ferlieze soe. Do moatst hjir (altyd) oer neitinke, nim passende maatregels om dyn gegevens te beskermjen en der in backup fan te meitsjen!

### Konnektiviteit WiFi/4G/LTE

Nei it ynstallearjen fan de ‘non-free’ draadleaze firmware yn Debian wurket de WiFi goed op Surface Go 2. De LTE/4G wurkjend krije wie in stik dreger! Om ien of oare reden begûn de WWAN-ferbining net, ek al hie ik in wurkjende SIM-kaart yn de Surface Go dien. Om in mysterieuze reden begûn de modem net goed, 4G/LTE wurke net!

![De SIM ynstallearje yn de Surface Go 2-tablet](https://willem.com/global/images/2ead4f4bf1d6.webp)

Ien fan de geweldige dingen fan iPad is dat it de ferbiningslogika fan iPhone dielt. It beheart automatysk ferskillende draadleaze netwurken en mobile breedbânferbiningen. Ik woe dat dit op myn Linux-tablet ek wurke!

Doe’t ik socht nei in oanwizing om 4G/LTE wurkjend te krijen, seach ik nei rapporten oer Surface Pro. De Surface Go 2 is technysk hiel gelyk oan de gruttere Pro. Ik tocht dat ik fan de muoite fan oaren mei mobyl breedbân op de Surface Pro leare koe. Nei in protte oeren sykjen en ferskillende dingen besykjen fûn ik dizze_oplossing_om_4G_op_Surface_wurkjend_te_krijen (https://github.com/jakeday/linux-surface/issues/306#issuecomment-518898603):

![De buffers fan it breedbânmodem fan de Surface weromsette liet it wurkje mei Debian GNU/Linux!](https://willem.com/global/images/6d41b18777f8.webp)

Do kinst de Network Manager (en Modem Manager) brûke om ferbiningsbehear ûnder Linux te automatisearjen. Standert hâldt it WiFi-ferbiningen fan foarkar boppe mobyl breedbân. Do kinst it automatysk ferbine litte oer 4G/LTE as der gjin WiFi beskikber is. Dit wurket no hiel goed yn kombinaasje mei de Surface Go 2-hardware!

![Network Manager (nm-applet) wikselet automatysk tusken WiFi- en mobile breedbânferbiningen](https://willem.com/global/images/81a36fb447f0.webp)

### Suspend/Hibernate/Resume

In oar ding dêr’t gjin iPad-brûker ea oan tinkt, is hoe geweldich Apple dingen goed hat as it giet om suspend en resume. As do in iPad hast, kin er in protte dagen yn standby-modus stean, en dochs is er altyd hiel fluch ree om troch te gean wêr’t do bleaun wiest as do him wer oppakst.

Om myn Surface mei GNU/Linux itselde te litten dwaan hie ik in manier nedich om fluch te suspendearjen en wer op te starten. Yn de Linux- en PC-wrâld binne der yn prinsipe fjouwer enerzjymodi:

- **oan:** apps rinne. Systeem is folslein oan, ferbrûkt in soad stroom 

- **suspend (nei RAM):** app-steaten wurde bewarre yn RAM-ûnthâld. Systeem stiet noch oan, mar elk ûnderdiel is safolle mooglik tebek skeakele, ferbrûkt noch altyd stroom (+/- 10% batterijferlies per oere yn myn gefal mei Surface Go 2)  

- **suspend (nei skiif) / hibernate:** app-steaten wurde op skiif bewarre. Systeem is út en ferbrûkt gjin stroom

- **út:** apps binne ticht. Systeem is út, gjin stroom wurdt ferbrûkt

Om “daliks troch te gean wêr’t do bleaun wiest” moatst do app-steaten bewarje. It rapste (en hast daliks) wer opstarten is mooglik as de app-steat opslein wurdt yn RAM-ûnthâld. It probleem mei RAM-ûnthâld is dat it stroom nedich hat om syn wearde te behâlden. As de stroom ferlern giet, geane app-steaten ferlern.

It alternatyf is suspendearje nei skiif (of hibernate), dêr’t de steat opslein wurdt op it permaninte opslachapparaat yn de kompjûter. Dat lit de kompjûter folslein útgean. It probleem mei suspendearje nei skiif is dat wer opstarten stadiger is en fereasket dat do fersiferingswachtwurden opnij ynfiere moatst foar folsleine skiiffersifering.

It goede nijs is dat moderne GNU/Linux mei systemd komt, dy’t dy kinne konfigurearje lit hoe’t de kompjûter omgiet mei suspend en resume. Do kinst dyn tablet ynstelle om earst nei RAM te suspendearjen (wat daliks wer opstarten mooglik makket) en dan, nei in perioade, nei skiif te suspendearjen.

![De systemd-ynstelling “AllowSuspendThenHibernate” yn sleep.conf lit dy in timeout bepale tusken suspendearje nei RAM en suspendearje nei skiif (hibernate)](https://willem.com/global/images/81abf9b1270b.webp)

Op in gewoane wurkdei stean ik (hiel) betiid op om thús oan myn dreechste projekten te wurkjen. Dan fyts_ik_nei_myn_wurk (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) en wurkje dêr troch. Ik haw myn reistiid mjitten en fûn dat as myn tablet minstens twa oeren oan bliuwt, ik daliks fierder wurkje kin. As ik binnen twa oeren net fierder wurkje op myn tablet, bewarret er batterijkrêft troch nei skiif te suspendearjen. Sa haw ik de bêste ûnderfining foar myn bepaalde situaasje.

![Stel de LidSwitch (yn login.conf fan systemd) yn om automatysk te suspendearjen en wer op te starten as do de Surface type cover slútst, ik haw it ynsteld op suspend-then-hibernate mei in timeout](https://willem.com/global/images/e2cc2410d5a6.webp)

### Unifoarm uterlik

Oars as de strak kontrolearre iPad wurdt software op GNU/Linux makke mei in protte ferskillende oanpakken foar brûkersynterfaceûntwerp. Der is gjin ding as de User_Interface_Guidelines (https://developer.apple.com/design/human-interface-guidelines/) dy’t Apple foar iOS en iPadOS foarskriuwt. Dit is in probleem, want it soarget derfoar dat software ynkonsistint útsjocht en oanfielt.

In konsekwint uterlik en gefoel is wichtich om in wriuwingsleaze omjouwing en brûkersûnderfining mooglik te meitsjen. Dêrom haw ik in protte lytse oanpassingen makke oan kleur, lettertypen, ikoanen en arkbalken om myn apps allegear gelyk te litten útsjen en oanfiele. Hoewol it net perfekt harmonieus is, fielt it net mear oan as wurkje ik mei “Frankenstein OS”.

Ik haw in foarkar foar in tsjuster tema, om’t it makliker is foar myn eagen, mar do moatst sels beslute. Brûk ark as **lxappearance** om oanpassingen foar meardere apps te meitsjen. Mar do silst wierskynlik ek oanpassingen op yndividuele app-basis meitsje moatte. Ik brûk it **adwaita-dark**-tema en (monochrome) **HighContrast**-ikoanen, mei it **Open Sans Light**-lettertype.

![Thunar-bestânsbehearder (links) en GIMP (rjochts) yn fisuele harmony, meitsje in unifoarm uterlik troch kleuren, ikoanen en lettertypen op inoar ôf te stimmen](https://willem.com/global/images/47e363822994.webp)

![Shotwell (links) en Xournal (rjochts), twa tige ferskillende apps dy’t njonken inoar draaie en fisueel gearhingjend útsjogge](https://willem.com/global/images/dfc9b4ac76c9.webp)

## Gebrûk as deistich wurkapparaat

In prachtich systeem bouwe is ien ding, mar it echt as deistich wurkapparaat brûke is wat oars! De Surface Go is myn deistige wurkapparaat en de ôfrûne wiken haw ik eksperimintearre mei ferskillende dingen en ynstellings. Hjir binne wat hichtepunten.

![Surface Pen is geweldich en as do Xournal ynstelst om Xinput te brûken, wurket de drukgefoelichheid perfekt: do sjochst de tsjokte fan de line fariearje, krekt as by in echte pinne](https://willem.com/global/images/6039e558b1d5.webp)

![De kickstand is briljant yn kombinaasje mei Xournal en de Surface Pen, gjin iPad kin dit](https://willem.com/global/images/a248d70075f2.webp)

![De kickstand is tige stevich, want er brûkt twa sterke metalen skarnieren](https://willem.com/global/images/11ab54c312b3.webp)

![De type cover is in nocht om op te typen, mei echte (ferljochte) toetsen, ynklusyf ESC en in rige funksjetoetsen](https://willem.com/global/images/251c859582d7.webp)

![Do kinst ek in Bluetooth-toetseboerd brûke, dat jout in noflike ôfstân tusken dyn eagen en it skerm](https://willem.com/global/images/807ff12f0120.webp)

![Hoewol USB-C de takomst is, is de Surface-oansluting tige handich, want it wurket mei de Surface Dock 2 (dy’t in soad poarten biedt)](https://willem.com/global/images/cf9e3a3ad1b7.webp)

![Oan de efterkant fan de Surface sit gjin útstekkende kameralins, sadat de tablet perfekt plat op in tafel leit, sa’t it hearre moat!](https://willem.com/global/images/dff454cf49ab.webp)

![It is in lytse kompjûter, mar ûnleauwich krêftich en alsidich!](https://willem.com/global/images/4fae13e5079f.webp)

![E-mails lêze yn Evolution wurket goed!](https://willem.com/global/images/b2cfb6eddb63.webp)

![Hy is ljocht genôch om mei ien hân te hantearjen, do kinst de gyroskoopsensor lêze om it skerm automatysk te draaien, handich as do in (ynteressant) artikel lêst](https://willem.com/global/images/2429d7f15a38.webp)

![De Surface Go 2 is serieus ark, dat tige krêftige dingen kin as do ferbine mei de cloud (mei in terminal, MOSH en tmux)](https://willem.com/global/images/eee21875c9c9.webp)

## Konklúzje

Myn eigen tablet-OS bouwe is in echte útdaging. Myn earste besykjen wie net goed genôch om myn iPad te ferfangen. Dit twadde besykjen is lykwols oars. De tiid en muoite dy’t ik yn it ferfinen fan de brûkersûnderfining ynvestearre haw, resultearret yn in folle better systeem. Ik brûk it no deistich as myn haadkompjûter.

Hoewol ik it wurk dat Apple oan iPad dien hat altyd wurdearre haw, bliuwt it beheind troch syn beskoattele software. Benammen no, nou’t Apple derfoar kiest om syn_AppStore-kontrôle (https://duckduckgo.com/?q=appstore+fortnite&t=ffab&iar=news&ia=news) noch fierder oan te skerpen. De iennige manier om de takomst te kontrolearjen is it sels te meitsjen: ik leau dat de tiid ryp is om skipper op myn eigen skip te wurden!

### Update jannewaris 2021

Nei_moannen_yntinsyf_gebrûk_haw_ik_myn_eigen_tablet-OS_ferlitten (https://willem.com/en/2021-01-14_abandoning-my-own-tablet-os/)

---

## Bestannen naadleas syngronisearje tusken smartphone en tablet

*Unison brûke om automatysk te syngronisearjen tusken GNU/Linux en de iPhone* · 2020-09-16 · https://willem.com/fy/2020-09-16_bestannen-naadleas-syngronisearje-tusken-smartphone-en-tablet/

Om myn wurkwize te optimalisearjen siet ik te sykjen nei in manier om op myn kompjûter en myn smartphone by deselde bestannen te kinnen. Dat is handich as do fluch bestannen fan dyn kompjûter nei immen stjoere wolst fia in smartphone en de ferskate berjochtapps, en oarsom. Lês mei om te sjen hoe't ik it oanpakt haw.

## It doel: bestannen dy’t naadleas dield wurde

As ik oan it wurk bin, brûk ik meastal sawol in tablet as in smartphone. Ik brûk in tablet (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) as haadkompjûter. Myn iPhone is tige nuttich as twadde skerm. Ik brûk him ek om bestannen, skermôfbyldings en foto’s te stjoeren nei minsken fia de protte ferskillende berjochtapps dy’t op iOS wurkje.

Foar better of slimmer is der in ferskowing oan de gong fan e-mail nei apps lykas Slack, WhatsApp, iMessage en Signal. Myn iPhone is de poarte nei dy kommunikaasjekanalen. Om’t ik gjin iCloud Drive of Dropbox brûke wol, hie ik in oare manier nedich om myn bestannen sawol op myn tablet as op myn smartphone te hawwen.

## Mei Unison yn ’e kunde: de bestânssyngronisaasje foar alle platfoarms

Nei efkes sykjen fûn ik Unison (https://www.cis.upenn.edu/~bcpierce/unison/) yn de Debian_software_repository (https://wiki.debian.org/Unison). Om’t myn tablet op Debian GNU/Linux draait, siet ik te sykjen nei in manier om bestannen feilich te syngronisearjen mei iepen standerts. Unison docht dat mei rsync oer SSH/SFTP. Dat betsjut dat it wurket mei myn besteande_NAS_server (https://willem.com/en/2019-11-22_building-a-professional-72tb-nas/) dy’t yn in datasintrum stiet.

Hoewol’t do bestânsdieling ek rjochtstreeks tusken dyn tablet en in smartphone opsette kinst, brûk ik de sintrale NAS-server om myn apparaten mei inoar te ferbinen, ek as se net op itselde netwurk sitte. Dat bart as ien (of beide) apparaten op it mobile netwurk sitte. Om by de bestannen te kommen fan myn iPhone ôf brûk ik de app Secure ShellFish, dy’t moai yntegrearret mei de eigen bestannen-app fan iOS.

![Bestannen syngronisearje tusken myn tablet en iPhone: de NAS-server docht tsjinst as tuskenstasjon; ferskillen yn protokol en ferbining wurde oerbrêge](https://willem.com/global/images/0c3af5ec4a88.webp)

Unison opsette is maklik. Do moatst de Ingelske dokumintaasje op de Unison_website (https://www.cis.upenn.edu/~bcpierce/unison/docs.html) mar ris besjen of dizze moaie_Unison_hantlieding_yn_it_Dútsk (https://wiki.ubuntuusers.de/Unison/) folgje. Do kinst Unison fan de kommandorigel ôf útfiere, mar ik haw it leaver dat it automatysk rint mei in ynstelde profyl en in cron-taak dy’t geregeld draait.

![Myn Unison-profyl mei parameters foar de ‘WillemCloud’](https://willem.com/global/images/69ec55902e0c.webp)

It Unison-profyl is ienfâldich: do bepaalst twa haadmappen en kinst mei in pear skeakels it standertgedrach oanpasse. Ik haw myn profyl sa ynsteld dat it dingen yn batches docht en automatysk beslút hokker bestannen bewarre bliuwe. Ik haw in aparte map “Cloud” dy’t ik tusken myn apparaten diel, it docht tsjinst as in soarte fan “Buroblêd”-map. Sjoch yn de Unison man page foar alle mooglike parameters (typ ‘man unison’ mar ris yn dyn terminal).

Autentikaasje giet fia de SSH-konfiguraasje fan dyn systeem. Do kinst (en moatst) autentikaasje opsette mei authentication_using_shared_client_keys (https://wiki.debian.org/SSH#Using_shared_keys). Dat makket SSH-ferkear sûnder wachtwurd mooglik tusken dyn client en server. As dyn Unison-profyl test en ynsteld is, kinst in cron-taak oanmeitsje om dyn bestannen automatysk te syngronisearjen. Om’t bestânsoerdracht langer duorje kin, moat de cron-taak allinnich rinne as de foarige run klear is. Dat kinst dwaan mei in PID-bestân, dat as kontrôle tsjinnet.

![Myn cron-kommando is ynpakt yn in kontrôle, sadat de syngronisaasje net start as er al rint](https://willem.com/global/images/172e19ff4677.webp)

## Secure ShellFish ynstelle op iOS

As dyn kompjûter dyn bestannen syngronisearret nei dyn NAS, moatst dyn smartphone ynstelle. Ik brûk in iPhone en siet dêrom te sykjen nei de bêste app dy’t goed gearwurket mei de eigen bestannen-app fan iOS. Nei it testen fan ferskate apps fûn ik Secure_ShellFish (https://shellfishapp.com/) de bêste:

![Download en stel Secure ShellFish yn om te ferbinen mei myn “WillemCloud”](https://willem.com/global/images/d74a7d2d31ab.webp)

It moaie fan de app Secure ShellFish is dat er yntegrearret yn de eigen Bestannen-app fan iOS (en de ûnderlizzende storage provider API’s fan iOS). Dat betsjut dat alle apps dy’t by lokale opslach kinne, ferbine kinne mei dyn NAS! Sa hast fan praktysk elke app ôf tagong ta dyn bestannen.

![Bestannen iepenje mei de eigen Bestannen-app fan iOS lit dy in protte ferskillende apps en shortcuts brûke](https://willem.com/global/images/56496fdc5e80.webp)

## Konklúzje

Optimalisearje foar dyn deistige wurkwizen kin op ’e lange termyn echt hiel folle opleverje. Troch it mooglik te meitsjen om bestannen naadleas te dielen tusken myn tablet en smartphone, haw ik krekt dat dien!

Doe’t ik de syngronisaasje automatisearre, ferdwûn it nei de eftergrûn. Ik hoech der net mear oan te tinken as in yngewikkeld proses mei ferskillende protokollen, servers en apps. It wurket gewoan, en krekt sa fyn ik it moai!

![Deselde bestannen op sawol myn smartphone as tablet - it wurket gewoan!](https://willem.com/global/images/e9f915e8f52d.webp)

---

## Frij fan de iCloud: Ûntsnappe oan Apple Photos

*Offline software foar fotobiblioteekbehear brûke* · 2020-08-31 · https://willem.com/fy/2020-08-31_frij-fan-de-icloud-untsnappe-oan-apple-photos/

Nei de tûzenste ‘magyske’ bug by it beheare fan de foto’s op myn iPhone hie ik it hjir wol mei. Apple is in lange wei kommen sûnt it iPhoto lansearre hat (de foargonger fan iCloud Photos). Mar foar wat sa weardefol as myn persoanlike oantinkens wol ik alles sels yn de hân hawwe. Lês mei om te learen hoe’t ik myn fotobiblioteek fuort fan de iCloud ferhuze haw, mei frije, open source software.

## Digitale foto’s meitsje sûnt 2001

Mei in bytsje lok (in famyljelid wûn him yn in lotterij) krige ik yn 2001 myn earste digitale kamera. It wie in kamera fan 0,8 megapixel fan Samsung: in Digimax 800K. Yn alle opsichten wie er tige beheind: hy wie hiel stadich, hie in beroerde akku, hie gjin display en der paste mar sa’n 12 foto’s op de ûnthâldkaart.

![Myn earste digitale kamera: in Samsung Digimax 800K dy’t foto’s fan 1024x768px makke](https://willem.com/global/images/c8e223932080.webp)

Nettsjinsteande syn beheiningen brûkte ik dit ding gewoan om foto’s te meitsjen. Hy hat guon fan myn ynteressantste oantinkens út myn tienerjierren fêstlein. As ik nei dy foto’s sjoch, is it as in besite oan in museum... it “Willem-museum”, ha!

![Myn kompjûter yn 2001, fêstlein mei de Digimax 800K](https://willem.com/global/images/eb8ade2ffd85.webp)

![Gjin retrofilters brûkt: dit is in ûnbewurke orizjinele digitale foto út 2001. (Gardameer, Itaalje, 2001)](https://willem.com/global/images/d7cee4d45ab0.webp)

![Ûnthâldkaarten fan eartiids - sjoch dat de grutte yn MB is, as yn mega, net gigabyte!](https://willem.com/global/images/59341fab5bb5.webp)

## Hallo Apple Macintosh

In pear jier letter wie myn digitale fotobiblioteek flink grutter wurden. Software fan dy tiid wie net makke foar de hieltyd tanimmende digitale oantinkens. Myn Windows-kompjûter wie echt in kantoargereedskip.

![Myn kompjûter yn 2005: Windows XP, Nokia Communicator en MSN Messenger](https://willem.com/global/images/a0a3d7661cb5.webp)

Doe’t Steve Jobs yn 2002 de iLife-apps foar Apple Macintosh yntrodusearre, beskreau er it as *“It is lykas Microsoft Office foar de rest fan dyn libben.”* It wie spesjaal makke as middelpunt om dyn digitale libbensstyl te behearen: iTunes foar muzyk, iMovie foar fideo, iPhoto foar foto’s. It moast maklik en aardich wêze!

![De yntroduksje fan iLife yn 2002 - te sjen op in iMac G4 - makke om aardich, maklik en krêftich te wêzen](https://willem.com/global/images/a3c5668f7a82.webp)

Do moatst de iLife-yntroduksjefideo (https://www.youtube.com/watch?v=RyvEgHo5sTU) hielendal ris sjen, mei Jony Ive en Phil Schiller. Dit wie yn 2002 fisionêr spul (Windows Vista wie noch net útfûn!).

![Myn earste Mac yn 2006: in G4 Mac Mini mei 1GB RAM mei OS X Tiger](https://willem.com/global/images/87e7ba93a65e.webp)

Yn 2006 wiene de Mac en syn bestjoeringssysteem prachtich: it like wol of it út de takomst kaam. Trochsichtige finsters, kleurige knoppen, krêftige software en in UNIX-basis.

![Myn Mac Mini fan 2006 brûke om te ferbinen mei in server fan Sun Microsystems mei de moai útsjende, mar krêftige terminal-app.](https://willem.com/global/images/3685afb1a6d6.webp)

## iPhone

Yn 2007 feroare alles, doe’t Steve Jobs de earste iPhone yntrodusearre. It apparaat wie ûntwurpen as iPod, tillefoan en ynternetapparaat yn ien. Lykas de Mac en de byhearrende iLife-software moast de iPhone in middelpunt wurde fan dyn digitale libben.

![Steve Jobs yntrodusearret de earste iPhone yn 2007 as ‘it ultime digitale apparaat’](https://willem.com/global/images/0b21feab6ea5.webp)

Mei in pear maten gie ik nei Miami om in iPhone te heljen (en noch wat oare dingen)! Ik wist dat dit apparaat de takomst wie en ik woe der echt *hiel graach* ien. Yn Europa waarden se noch net ferkocht en de foarrieden yn de Feriene Steaten wiene tige beheind. Wy besochten yn de iere moarntiid meardere Apple Stores yn de hoop earne in iPhone te finen. Der stiene elke moarn minsken mei ús te wachtsjen. It wie knettergek.

![Besite oan de Apple Store yn Miami Beach yn 2008](https://willem.com/global/images/cf388125cfb2.webp)

Op it lêst fûnen wy wat iPhones yn in wat fertochte winkel yn in winkelsintrum yn de buert. Hannelers op de grize merk fertsjinnen in moai bedrach oan it trochferkeapjen fan ûntskoattele iPhones. Mar dat makke neat út: ik hie in iPhone!

![Bier drinke fan blidens: ik haw mysels in iPhone fûn! (2008)](https://willem.com/global/images/191b4a3f89f1.webp)

![Wat hjoed normaal liket, wie yn 2008 futuristysk: op it web sneupe op in apparaat mei in folslein touchscreen (ûnderwilens bier drinke)](https://willem.com/global/images/774e42ab7748.webp)

De kamera fan de earste iPhone wie net sa geweldich, mar dat feroare doe’t de iPhone 4 útkaam. De fjirde iPhone naam it plak yn fan myn gewoane fotokamera. Syn “retina”-display mei hege resolúsje liet de foto’s op de iPhone knalle. De kamera fan 5 megapixel mei autofokus wie hielendal sa slim net.

![De iPhone 4 naam yn 2010 it plak yn fan myn kamera - selfie fan Mr. Blurry Cam](https://willem.com/global/images/657de386c1a7.webp)

![De kamera yn de iPhone 4 wie net sa slim: foto’s mei in soad detail - winter yn Amsterdam (desimber 2010)](https://willem.com/global/images/c82cd2219547.webp)

## iCloud Photos

Yn 2015 yntrodusearre Apple iCloud_Photos (https://www.theverge.com/2015/4/8/8367469/apple-photos-app-launch-iphoto-replacement) en stoppe_mei_de_ûntwikkeling_fan_iPhoto (https://www.theverge.com/2014/6/27/5849756/apple-stopping-development-of-aperture-and-iphoto-for-osx). It wie net it moaiste momint fan Apple, want it nije iCloud Photos hie tal_fan_problemen (https://www.google.com/search?q=apple+photos+problems+year%3A2016). Ik besleat te wachtsjen en by de no ferlitten iPhoto-app te bliuwen.

Uteinlik hat Apple de Photos-app sterk ferbettere, mar de fokus lei net mear op in digitaal sintrum dat *do* behearst (lykas de Mac mei iPhoto). Apple Photos is no in tsjinst dy’t dyn foto’s folslein yn de hân hat. Ik tink dat dat handich is foar minsken dy’t net lestich fallen wurde wolle mei it behearen fan har eigen spullen. Apple Photos lit dy noch altyd in lokale, offline fotobiblioteek hâlde, mar do krigest in beheinde ûnderfining (fol mei bugs). Dêrom is de bêste manier om Apple Photos te brûken de saneamde_‘iCloud_Photo_Library’_ynskeakelje (https://support.apple.com/en-us/HT204264).

Mei iCloud Photos wurde al dyn foto’s oplade nei de servers fan Apple. Apple hat miskien wol de bêste reputaasje en it bêste belied (https://www.apple.com/privacy/) as it giet om de privacy fan brûkers, mar it bliuwt in Amerikaansk bedriuw dat grutte bedriuwsdingen docht dêr’t do as gewoane brûker gjin kontrôle oer hast. Dat moatst do sels beslute, mar as it giet om myn foto’s, wol ik leaver sels ferantwurdlik wêze en de kontrôle hawwe. Myn wantrouwen is net ûnbegrûn: krekt resint feroarsake it grutte Adobe (mei miljarden dollars omset) wrâldwiid panyk ûnder fotografen, doe’t in fernijing fan harren populêre Lightroom-app foto’s_foar_altyd_ferdwine_liet (https://www.theverge.com/2020/8/20/21377411/adobe-lightroom-ios-ipados-app-update-pictures-photos-presets-deleted)! Hokker cloud do ek brûkst: **meitsje altyd sels in backup!**

## Foto’s beheare mei frije software

By ferskate (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/) gelegenheden (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/) haw ik my útsprutsen foar frije software. It is better, want it jout dy “frij” yn de sin fan frijheid fan mieningsutering (dat is net itselde as “frij” yn de sin fan “fergees bier”). Mei frije software kinst do de kontrôle oer dyn gegevens nimme, lykas dyn foto’s.

As do op syk giest nei in alternatyf foar kommersjele fotobehearapps, hast ferskate frije opsjes:

- **Shotwell (https://wiki.gnome.org/Apps/Shotwell)** is in app dy’t tige liket op it orizjinele Apple iPhoto, want do kinst dyn foto’s yn eveneminten yndiele en groepearje op moanne en jier. It is better as Apple Photos, om’t it dy folle mear kontrôle jout oer de fotobestannen. It wurket mei alle populêre fotobestânsformaten, ynklusyf RAW. 

- **Darktable (http://www.darktable.org/)**: is in app wêrmei’t do RAW-fotobestannen ûntwikkelje, beheare en besjen kinst op in ljochttafel dêr’t do op fergrutsje kinst. 

- **GIMP (https://www.gimp.org/)**: is in programma foar ôfbyldingsbewurking wêrmei’t do losse foto’s opknappe en bewurkje kinst. It is tige krêftich en hat in soad avansearre funksjes. 

- **GNOME_Photos (https://wiki.gnome.org/Apps/Photos)**: is in applikaasje wêrmei’t do dyn foto’s op in ienfâldige wize beheare kinst. It is de standert fotoapplikaasje yn de populêre GNOME-buroblêdomjouwing dy’t do yn in soad GNU/Linux-distribúsjes fine silst. 

- **digiKam (https://kde.org/applications/en/digikam)**: is in avansearre applikaasje foar fotobehear mei in soad ferskillende opsjes om dyn foto’s te ymportearjen, te beheare, te bewurkjen en te eksportearjen. It hat de standert fotoapp west fan de populêre KDE-buroblêdomjouwing. 

## Betingst: meitsje dyn biblioteek skjin!

Foar it ferhúzjen fan dyn fotobiblioteek moatst der wis fan wêze dat se goed organisearre is en dat do se skjinmakke hast. Se sizze wolris *“as der smoargens yn giet, komt der smoargens út”*. Dêrom naam ik de tiid om al myn foto’s troch te gean en dy te wiskjen dy’t ik dûbel, min of oerstallich fûn. Troch dyn biblioteek te selektearjen en te filterjen, makkesto *elke* ferhuzing makliker.

![Myn âlde fotobiblioteken trochgean mei iPhoto en Apple Photos](https://willem.com/global/images/4a02046444e5.webp)

Foar my betsjutte dat dat ik in âlde MacBook oanslingerje moast om in âlde kopy fan iPhoto út te fieren. Dêrmei koe ik myn foto’s (frij fûl) filterje. Ik haw in soad (hast) dûbele, wazige en dúdlik nutteleaze foto’s fuortdien. Ik naam de tiid dêrfoar, twa wiken lang gie ik in pear oeren per dei myn foto’s troch! Uteinlik haw ik it oantal foto’s mei sa’n 50% fermindere!

## Foto’s eksportearje út Apple Photos

Nei it opskjinjen fan myn biblioteek haw ik se opwurdearre nei Apple Photos. Dat draait better op moderne Apple-kompjûters, lykas myn krêftige_iMac (https://willem.com/en/2020-07-30_upgrading-a-27-inch-imac-5k-to-14-terabytes/). Mei Apple Photos kinst do de orizjinele masters yn ien kear eksportearje. Selektearje (al) dyn foto’s en kies “Bestân” > “Eksportearje net-bewurke orizjinelen”. Ik haw trochnûmere bestânsnammen brûkt mei in hânmjittich ynstelde foarheaksel. Dat makke it mooglik om letter yn in folgjende stap yn batches de nammen te feroarjen oan de hân fan EXIF-oanmaakdatums. It eksportearjen fan de orizjinelen duorret efkes, ôfhinklik fan de grutte fan dyn biblioteek.

![Yn Apple Photos kinst de net-bewurke orizjinelen eksportearje](https://willem.com/global/images/507cc05a4802.webp)

![Ik brûkte trochnûmere bestânsnammen mei in hânmjittich ynstelde foarheaksel](https://willem.com/global/images/9cc8d0270776.webp)

### Foto’s yn batches omneame op basis fan EXIF-oanmaakdatum

Mei myn bestannen befrijd fan Apple Photos wie de folgjende stap om alle losse bestânsnammen te feroarjen yn wat betsjuttingsfollers. Ik tocht dat in fotobestân mei datum + tiid it bêste wêze soe. Ik keas foar in YYYYMMDD-HH-MM-sjabloan. Ik kopiearre myn bestannen nei in kompjûter mei GNU/Linux, dy’t my alle soarten terminalprogramma’s joech om dit te dwaan. As do Windows of macOS brûkst, moatst deselde (of fergelykbere) ark ek fine kinne om dizze dingen sûnder Linux te dwaan.

![EXIF-ynformaasje brûke om de foto’s om te neamen nei de datum en tiid fan opname](https://willem.com/global/images/b4967c1674df.webp)

Ik brûkte dêrfoar de **exiftool**, te krijen op GNU/Linux, it krekte kommando wie: **exiftool -d '%Y%m%d-%H%M%%-03.c.%%e' '-filenameCreateDate'**. Ik haw dit kommando útfierd op in krêftige server, dy’t de tûzenen foto’s flugger trochkomme koe as myn tablet (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/).

### HEIC yn batches omsette nei JPG

Hoewol’t it moderne HEIC-ôfbyldingsformaat (brûkt troch iPhones) better_is (https://heic.imobie.com/heic-and-jpg.htm) as JPG wat kompresje en ôfbyldingskwaliteit oangiet, wurdt it troch in soad populêre frije software net stipe. De stipe foar HEIC groeit, mar ik woe dat dingen *no* goed wurken. It maklikste wie om al myn HEIC-foto’s om te setten nei JPG. Dêrfoar brûkte ik it kommando ‘mogrify’, dat diel útmakket fan de populêre ‘imagemagick (https://imagemagick.org)’-samling ark, te krijen op hast elk platfoarm. Om’t myn foto’s nei in (krêftige) server kopiearre wiene, brûkte ik de krêft fan de server troch de omsetting dêr út te fieren. It krekte kommando wie **mogrify -format jpg *.HEIC”**, ferjit net om de HEIC-bestannen te wiskjen nei’t do se omset hast nei JPG.

![HEIC-ôfbyldingsbestannen yn batches omsette nei JPG mei in VPS mei in ton CPU-krêft](https://willem.com/global/images/70940e6862ad.webp)

## In nije biblioteek oanmeitsje

Nei it neisjen fan de ferskate apps foar frije software keas ik Shotwell as nij thús foar myn fotobiblioteek. It rint goed op myn_tablet (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) en it wurket goed yn kombinaasje mei avansearre apps lykas Darktable en GIMP. It kin automatysk nije foto’s ymportearje, se oarderje op jier en moanne en my flugge manieren jaan om myn foto’s te eksportearjen. Dit wurket it bêste foar *my*, mar do kinst in oare applikaasje of metoade kieze om dyn foto’s te oarderjen. It moaie fan frije software is dat do sels beslute kinst wat it bêste foar *dy* wurket.

![Al myn foto’s yn Shotwell ymportearje makke dat myn tablet wat waarm waard (it makke nije lytse foarbyldôfbyldings) - in probleem dat oplost waard mei in frij analoge oplossing: in fentilator](https://willem.com/global/images/ae6d16dd8c1b.webp)

Myn hiele fotobiblioteek past no op ien Micro SD-kaart (512GB) dy’t ik yn myn Surface-tablet stutsen haw. As do nei de âlde ûnthâldkaarten sjochst (earder te sjen), besefst do hoe fier de technology kommen is. Ik haw de hiele Micro SD-kaart kodearre, sadat myn foto’s privee bliuwe, ek as myn SD-kaart kwytrekket of stellen wurdt.

![Myn hiele fotobiblioteek op ien SD-kaart - ûnleauwich!](https://willem.com/global/images/bb889c594a1e.webp)

## Backups fan de fotobiblioteek

Om’t myn nije fotobiblioteek op it bestânsysteem stiet, sûnder “geheime Apple-magy” dy’t de fotobestannen ferberget, kin ik myn foto’s no maklik efterhelje troch kopyen fan de fotomappen te meitsjen. Dat doch ik mei ‘rsync’, noch sa’n kommandorigelark wêrmei’t do kopyen fan mappen en bestannen oanmeitsje kinst, sûnder alles opnij te kopiearjen. It kopiearret allinnich nije en wizige bestannen, wat dy in soad tiid skeelt as do mei grutte biblioteken wurkest. Do kinst in taakplanner lykas ‘cron’ brûke om de backups te automatisearjen. Myn foto’s wurde automatysk efterhelle nei in_server (https://willem.com/en/2019-11-22_building-a-professional-72tb-nas/) dy’t ik sels beheare en dy’t yn in feilich (en brânfeilich) datasintrum stiet.

## Cloud-tagong ta myn foto’s

In part fan de oantrekkingskrêft fan de nije iCloud Photos fan Apple is dat do fan elk apparaat ôf, oeral, by dyn foto’s kinst. Dat fyn ik ek moai. Gelokkich kin de server dêr’t ik myn foto’s op efterhelje as in ‘altyd oan’-manier tsjinje om fan hast elk apparaat ôf by myn foto’s te kommen. Ik kin op de server ynlogge mei it feilige_bestânsoerdrachtprotokol (https://wiki.debian.org/SSH), sadat ik troch myn fotobestannen blêdzje kin. Of do kinst protokollen lykas WebDAV (https://duckduckgo.com/?q=setup+webdav+debian) of SMB (https://wiki.debian.org/SambaServerSimple) opsette om op noch mear manieren by dyn bestannen te kommen.

## Nije foto’s ymportearje

It is tige maklik om nije foto’s yn Shotwell te ymportearjen. Ôfhinklik fan de kamera dy’t do brûkst, kinst draadloos ymportearje (mei WiFi) of mei in ienfâldige kabel. Ik haw in lyts USB-C-kabeltsje yn myn tas dat myn kamera ferbynt mei myn tablet, sadat ik sûnder gedoch nije foto’s ymportearje kin. Nije foto’s wurde automatysk nei myn server kopiearre en wurde dêrwei beskikber op alle apparaten dy’t ik brûk.

![Nije foto’s ymportearje fan myn kamera is maklik - tige lykas de Apple iPhoto-advertinsje út 2002! ](https://willem.com/global/images/f816dceb5dc8.webp)

![Ahhh, de swiete smaak fan frijheid: myn foto’s beheare mei Shotwell op myn tablet](https://willem.com/global/images/843a5fd8f358.webp)

## Foto’s op de iPhone

In lêste ding dat ik berikke woe, is tagong ta *al* myn foto’s fan myn iPhone ôf, mei de eigen Foto’s-app fan iOS. Ik kin wol fia myn server by al myn foto’s, mar de Foto’s-app fan iOS is net te kloppen yn snelheid en gebrûksgemak.

Dêrnjonken tink ik dat Apple echt poerbêst wurk dien hat mei de AI-funksjes op it apparaat sels, wêrmei’t do dyn foto’s trochsykje kinst op basis fan wat der op steet. Freegje Siri nei foto’s dy’t do makke hast fan horloazjes, auto’s, fytsen of wat ek, en it fynt se yn dyn biblioteek. Dit wurket ferrassend goed en jout nije manieren om âlde foto’s wer te ûntdekken.

Mar der sit in swiete ironie yn...: de iennichste manier om dit oan de praat te krijen is werom de “fotogefangenis” yn. Om de neural engine fan de iPhone syn wurk dwaan te litten, moatte al dyn foto’s op dyn apparaat laden wêze. Mar net in soad minsken witte dat do dyn foto’s yn de iOS-Foto’s-app hawwe kinst sûnder dat der in Apple Photos-biblioteek op in buroblêd nedich is!

![Yn de macOS-finder kinst foto-syngronisaasje ynstelle mei in gewoane map op it bestânsysteem as boarne - gjin folweardige iCloud Photo-biblioteek nedich!](https://willem.com/global/images/1837475054b1.webp)

macOS lit dy *elke* map mei foto’s syngronisearje mei dyn iPhone. Om’t de Mac noch altyd tige op UNIX basearre is, wie it ynstellen fan in automatyske syngronisaasje mei myn op de server basearre fotoopslach like maklik as it ynstellen fan in cron-taak dy’t rsync brûkt om nije foto’s op te heljen. Dan kinst dyn iPhone ynstelle om automatysk oer WiFi te syngronisearjen sadree’t er yn it berik fan dyn Mac komt. It iennichste neidiel fan dizze oanpak is dat do noch altyd in Mac nedich hast, al tink ik dat it - yn teory - ek kin troch macOS yn in firtuele masine út te fieren. Dat bewarje ik foar in oare kear.

![Bliid tegearre: de eigen Foto’s-app fan iOS brûke om troch myn hiele fotokolleksje te blêdzjen, beheard mei Shotwell](https://willem.com/global/images/3156a91b1d91.webp)

## Konklúzje

Sommige dingen freegje tiid, muoite en enerzjy om se goed te krijen. Lange tiid haw ik akseptearre dat myn persoanlike fotobiblioteek der min foar stie, fêsthâlden yn de beheiningen fan it moderne Apple Photos, dat dy hieltyd wer oanmoediget om alles nei de iCloud op te laden. Dat is oars wurden!

Ik kin myn foto’s no beheare mei frije software, op krekt de wize dy’t ik gaadlik fyn. Ik haw de kontrôle oer myn persoanlike oantinkens weromnommen, en it fielt geweldich! De alternativen foar Apple iCloud Photos binne mear as yn steat om dit te dwaan - nim de tiid om it goed te dwaan!

*Aardich feit: in soad fan de âldere foto’s dy’t ik yn dit blogberjocht brûkt haw, binne wer ûntdutsen om’t ik de tiid naam om myn foto’s troch te gean. Do silst fernuvere stean fan de ferburgen skatten yn dyn eigen fotobiblioteek as do de tiid nimst om se wer troch te nimmen!*

---

## In vintage horloazje skjinmeitsje

*Âlde pracht weromfine ûnder lagen smoargens* · 2020-08-23 · https://willem.com/fy/2020-08-23_in-vintage-horloazje-skjinmeitsje/

Dizze wike wie ik myn kast oan it opromjen en fûn in âld horloazje. It kaam út it hûs fan myn pake. It seach der út as hie it in aventoerlik libben hân, fol mei gebrûkssporen. Ik seach dat it in automatysk meganysk wurk hie. Doe’t ik it oppakte, begûn it hast fuortdaliks wer te rinnen. Ik frege my ôf hoe moai it wêze soe as ik it foarsichtich skjinmeitsje soe.

## Citizen Automatic, 21 jewels 6000

Nei it ferstjerren fan myn pake hawwe wy syn hûs leechhelle. Under de protte (âlde) spullen siet dit Citizen Automatic-horloazje. Ik koe it ferhaal derfan net, mar it wie dúdlik dat it yn de tiid dat it om in pols siet *dingen* meimakke hie.

![Citizen Automatic, 21 jewels, 6000, 4-601084-Y](https://willem.com/global/images/e7bc9b8135b6.webp)

It is in automatysk meganysk horloazje út de jierren santich (te beoardieljen oan it ûntwerp en de referinsjenûmers oan de efterkant). Eartiids wie in meganysk horloazje wat men gewoan nedich hie; der wiene gjin smartphones en kompjûters mei oeral digitale klokken. Dit wie krekt foar de saneamde ‘Quartz_Crisis’ (https://en.wikipedia.org/wiki/Quartz_crisis), dy’t in bulte goedkeape horloazjes op batterijen opsmiet. It horloazje dat ik fûn wie in oerbliuwsel út in tiid dy’t foarby wie, mei in meganysk hert dat noch altyd sloech! Hoe machtich is dat!

![De efterkant fan it horloazje, mei ferskate nûmers en markearringen](https://willem.com/global/images/cb1eaa101432.webp)

In tsjinstelling ta de measte smartwatches (dy’t mar in pear jier meigeane) waarden de measte meganyske horloazjes in protte jierren droegen. Yn de tiid dat se om in pols sieten, krigen se de tekens fan deistich gebrûk. Dit horloazje hat der dúdlik wol wat klappen op hân.

![Gebrûkssporen binne in prachtich ding op in horloazje: se fertelle it ferhaal fan aventoerlike tiid om de pols](https://willem.com/global/images/f07c3913db68.webp)

Foar safier’t ik kin bepale wie it horloazje yn orizjinele steat, net opknapt of ûnderhâlden. Dat is by horloazjes in *goed* ding. In vintage horloazje kin al syn sjarme kwytreitsje as it opnij oppoetst wurdt of as karakteristike ûnderdielen lykas de wizerplaat of de wizers ferfongen wurde troch ûnderhâldsûnderdielen. It is dus gjin wûnder dat in orizjineel vintage stik op de merk foar horloazjes in hege priis freget.

## In vintage horloazje skjinmeitsje

As do fan plan bist om in vintage horloazje skjin te meitsjen, moatst do hiel foarsichtich wêze. Âlde horloazjes kinne tige kwetsber wêze. Ek al stean der op de kast teksten as “waterproof” of “water resistant”, de kâns is grut dat it net mear beskerme is tsjin focht. As do twivelest, kinst it bêste dyn horloazje nei in profesjonele horloazjemakker bringe om it skjin te meitsjen en profesjoneel te behanneljen.

![Smoarge bân](https://willem.com/global/images/7f4d18a47030.webp)

As do it sels dwaan wolst, moatst do wat horloazjegereedskip oanskaffe. Dat is te finen op it ynternet en hjirmei kinst it horloazje iepenmeitsje en slute sûnder it te beskeadigen. Mei it rjochte gereedskip is it maklik om de bân fan de horloazjekop te heljen. Dan kinst it makliker skjinmeitsje (want in bân kin better tsjin wetter).

![De bân fan in horloazje ôfhelje is makliker mei it rjochte gereedskip](https://willem.com/global/images/2b2938aeda50.webp)

![Smoargens yn de sluting](https://willem.com/global/images/59cfa439ed7e.webp)

Dit horloazje siet fol smoargens yn de bân. Do silst faak sjen dat der smoargens tusken de ferskillende skeakels en ûnderdielen sit. Oer de tiid kinne bannen in bloeiend_ekosysteem_fan_mikroben (https://www.hodinkee.com/articles/in-other-news-your-wristwatch-may-harbor-a-flourishing-microbial-ecosystem) wurde, mei kimen, baktearjes en oar mikroskopysk libben.

![Benammen de dielen dy’t tsjin de minsklike hûd oan sitte, kinne oer de tiid nijsgjirrige kolleksjes smoargens opdwaan, wêrtroch ekosystemen fan mikroben ûntsteane](https://willem.com/global/images/4b3db8430dfe.webp)

Do kinst ferskillende dingen brûke om de bân en de horloazjekop skjin te meitsjen. Ik brûk faak myn elektryske toskeboarstel (mei in reserve-boarsteltsje!) om de smoargens maklik út de skeakels te heljen. In bân kin ek skjinmakke wurde yn in ultrasoan bad. Wês foarsichtich mei de horloazjekop, want dêr sit it wurk yn, brûk wetter sunich (as der al wetter by komt).

![It horloazje iepenmeitsje kin mei in spesjaal ark](https://willem.com/global/images/1222910e2806.webp)

![Stel it ark yn op de befestigingspunten fan de kastbodem, sadat it iependraaid wurde kin](https://willem.com/global/images/c444b13b3213.webp)

![Do kinst de kastbodem draaie en fan de horloazjekop ôfhelje om it wurk sichtber te meitsjen](https://willem.com/global/images/687a24dbe12d.webp)

![Dit horloazje hat in automatysk Citizen 6000-wurk mei 21 jewels](https://willem.com/global/images/acadabbb37e1.webp)

![Der sit in rotor yn dy’t it horloazje opwynt as it beweecht (om de pols), in tûk systeem dat batterijen oerstallich makket](https://willem.com/global/images/9239e4fceb5c.webp)

Ik haw it meganyske wurk yn it horloazje kontrolearre om te sjen oft de kast ea iepen stien hat foar focht of stof. As dat sa is, moatst do it wurk troch in profesjonele horloazjemakker ûnderhâlde litte, om te foarkommen dat (wetter- of stof-)skea it wurk fierder beskeadiget. Om’t der in soad stiel yn sit, is oksidaasje in echt gefaar foar in meganysk wurk. Dit horloazje seach der fan binnen skjin út, gjin tekens fan problemen en it automatyske wurk like yn goede steat te wêzen!

![Citizen 6000-wurk](https://willem.com/global/images/7495ca6cd1df.webp)

As do echt aventoerlik bist, kinst wierskynlik technyske skema’s fine fan gewoane horloazjewurken. Se binne lykas de plattegrûn fan it wurk, sadat do de ûnderskate ûnderdielen werkenne kinst. Gelokkich wie dit horloazjewurk yn oarder.

## Resultaat

Nei it foarsichtich skjinmeitsjen haw ik it horloazje wer byinoar set. Krekt lykas by de vintage_fyts_dy’t_ik_earder_skjinmakke_hie (https://willem.com/en/2016-09-03_batavus-champion-bike-from-1978/), stie ik fernuvere oer de pracht dy’t ûnder de smoargens ferburgen siet. It skjinmeitsjen wie in goed idee!

![De skjinmakke bân](https://willem.com/global/images/93961ec5b2ec.webp)

![De skjinmakke horloazjekop, fan ûnderen](https://willem.com/global/images/0dec1affae90.webp)

![De skjinmakke horloazjekop, fan boppen](https://willem.com/global/images/6539dc8e72b0.webp)

Fansels is it plexiglês beskeadige, it hat in soad krassen en barsten. It goeie nijs is dat se maklik ferfongen wurde kinne. Mar ik fyn it moai as dingen orizjineel binne en it hindere my net om it sa te litten. Ik tink dat it bydraacht oan it karakter fan it horloazje en it brekt it (sinne)ljocht op in nijsgjirrige wize.

![It horloazje wer om de pols: skjin en it rint!](https://willem.com/global/images/8b9c1fc917f6.webp)

Tank sij de moderne wûnders fan it ynternet kinst do in soad ferskillende bannen en bandsjes fine foar dyn vintage horloazje. Se oanbringe is maklik en se litte dy dyn âlde horloazje faak op nije manieren wer ûntdekke!

![De orizjinele metalen bân ferfange troch in nylon NATO-bân](https://willem.com/global/images/9aee5b993b81.webp)

![In horloazje op in oare bân drage kin it fiele litte as in folslein oar horloazje](https://willem.com/global/images/5536295c7413.webp)

## Konklúzje

Vintage horloazjes binne populêr om har unike skaaimerken dy’t ûntstien binne yn de tiid dat se om in pols sieten. Elk horloazje fertelt in oar ferhaal en dat makket it nijsgjirrich. Samlers fine it moai dat it tiid kostet foardat in horloazje der útsjocht lykas it hjoed docht. Ûntelbere lytse krassen en no en dan in litteken fertelle it ferhaal fan eardere eigners. Men kin him sels yntinke dat men wat fan it machismo fan eardere dragers erft.

As do ea in moai vintage horloazje tsjinkomst, behannelje it dan mei respekt en soarch. Sjoch nei tekens fan gebrûk as wat moais, net as wat dat opnij ôfwurke wurde moat nei fabryksstaat. As do in *nij* horloazje hawwe wolst, keapje der dan ien. Vintage horloazjes gean oer de ferhalen fan har libbenstiid, behannelje se goed en miskien foegest dyn eigen haadstik ta oan har ferhaal!

![Ik drage in horloazje fan 50 jier âld, ik fyn it prachtich!](https://willem.com/global/images/8eecd9d7aad1.webp)

---

## It bêste toetseboerd foar iPad

*Smart Keyboard Folio tsjin Magic Keyboard* · 2020-08-11 · https://willem.com/fy/2020-08-11_it-beste-toetseboerd-foar-ipad/

De tablet stiet foarop yn mobyl kompjûtergebrûk en de hardware-foarm ûntwikkelet him fierder. Dit jier yntrodusearre Apple in nij Magic Keyboard foar iPad mei in trackpad. Elkenien is der entûsjast oer, mar ik tink dat der ek wat te sizzen falt foar it Smart Keyboard Folio sûnder mûs. Lês mei foar in pear wichtige ferskillen.

## iPad Pro as serieuze kompjûter

As do myn blog folge hast, silst do wite dat ik in fan bin fan it brûken fan in tablet_as_haadkompjûter (http://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/). Ik haw ferskate_tablets_mei_ferskillende_bestjoeringssystemen (https://willem.com/en/2020-04-14_talking-tablets-what-makes-a-great-tablet/) brûkt om út te finen wat it bêste wurket (en wêrom). In tablet is it bêste yn syn eigen krêft, as tablet. Ik fyn it in flater om him in laptop of buroblêdkompjûter te meitsjen. Dêrom fyn ik dat it nije Magic Keyboard net oeral in ferbettering is yn ferliking mei it âldere Smart Keyboard Folio.

![Smart Keyboard Folio (links) en it nije Magic Keyboard (rjochts)](https://willem.com/global/images/1978a5e07319.webp)

## Smart Keyboard Folio

It Smart Keyboard Folio is it orizjinele toetseboerd foar iPad, in ljochte folio dy’t as in beskermhoes om de iPad hinne ‘klapt’. It is makke fan ien stik polymeer dat op doek liket. Do kinst it toetseboerd nei efteren klappe, om de iPad as tablet te hanterjen. De toetsen sitte yn de ûnderste klap, sûnder iepening derûnder, wêrtroch’t se tsjin wetter en stof beskerme binne. De typeûnderfining is in “leaf of net”-saak, oars as by de measte gewoane toetseboerden.

![Smart Keyboard Folio (11-inch) mei iPad Pro en Apple Pencil weaget 528 gram](https://willem.com/global/images/b7c503117026.webp)

![iPad Pro Smart Keyboard Folio fan de kant ôf sjoen](https://willem.com/global/images/bab0cd3fe508.webp)

## Magic Keyboard

It nije Magic Keyboard is it nijste en bêste byhearrende produkt fan Apple foar de iPad Pro. It is in avansearre, metaal fersterke, opklapbere stân mei in toetseboerd en trackpad. It is tige stevich, en dêrom swierder. Do kinst de iPad net as tablet brûke as er oan it Magic Keyboard sit, want it opklapmeganisme lit gjin omklappen ta. De ferljochte toetsen hawwe in gewoan skearmeganisme, mei 1MM toetsslach. De typeûnderfining is poerbêst, hiel lykas by in heechweardige laptop.

![Smart Keyboard Folio (11-inch) mei iPad Pro en Apple Pencil weaget 844 gram (dat is sa’n 59% swierder as it Smart Keyboard Folio)](https://willem.com/global/images/f4f044203d42.webp)

![iPad Pro Magic Keyboard fan de kant ôf sjoen, it is dikker en hat in tsjuster aluminium skarnier dat útstekt (oan de linkerkant)](https://willem.com/global/images/08595e15c99a.webp)

![It Magic Keyboard is makke as in laptoptoetseboerd (mei aparte toetsen en deselde meganismen) - it Smart Keyboard Folio is makke fan in weven stof út ien stik materiaal](https://willem.com/global/images/33c26818260d.webp)

## Mûs

Njonken gewicht, materiaal en typeûnderfining is it meast opfallende ferskil de trackpad op it Magic Keyboard. Apple yntrodusearre oanwizerstipe yn iPadOS 13 en hieltyd mear apps stypje it. As do ea in Apple-laptop oanrekke hast, silst do wite dat har glêzen trackpads geweldich binne. De trackpad op it Magic Keyboard is gjin útsûndering: hy is geweldich.

![De trackpad op it Magic Keyboard foar iPad Pro is geweldich - do kinst de ‘rinnerke’ sjen as in grize sirkel (krekt tusken de FaceTime- en Zoom-ikoanen)](https://willem.com/global/images/28666bcf13f8.webp)

## Probleem: de Toaster Fridge

Doe’t Tim Cook (de CEO fan Apple) frege waard oft laptops en tablets op ien dei gearkomme soene, antwurde er oan_analisten (https://www.smh.com.au/technology/apple-ceo-tim-cook-emerges-from-steve-jobs-shadow-with-toasterfridge-20120426-1xmig.html):

*"I think anything can be forced to converge. The problem is that products are about trade-offs, and you begin to make trade-offs to the point where what you have left at the end of the day doesn't please anyone. You can converge a toaster and a refrigerator, but those things are probably not going to be pleasing to the user."*

Ik tink dat Apple jierren neidat Tim Cook dit sei, echt de bekende “Toaster Fridge” makke hat, doe’t it oanwizerstipe tafoege oan de iPad. In mûs oan in iPad taheakje komt del op it gearbringen fan de tablet mei in laptop. Do ferliest de frijheid fan in folsleine tabletûnderfining, krijst mear gewicht en folume, en winst net folle, want oanwizerstipe bliuwt opsjoneel (en foar in part) yn iPadOS.

![Smart Keyboard Folio tsjin Magic Keyboard foar iPad](https://willem.com/global/images/5a9c803a7d55.webp)

Begryp my net ferkeard: it Magic Keyboard is briljant útfierd. It is in yntrigearjend ûntwerp dat besiket it gat tusken tablet en laptop te oerbrêgjen. It resultaat is tige kompleks (bygelyks as do it oantal ûnderdielen, de technyske ynspanning, ensfh. telst). Dochs kin ik net oars as tinke dat dit wat ôfnimt fan it echte foardiel fan in tablet: de needsaak om dyn wurkwize opnij út te finen yn plak fan âlde patroanen nei te meitsjen.

![As do in laptopûnderfining wolst, wêrom keapje do dan gewoan gjin MacBook?](https://willem.com/global/images/9b60377a5d01.webp)

In echte laptop jout dy it bêste fan in buroblêdbestjoeringssysteem. Mei tige krekte oanwizerstipe, fatsoenlik grutte trackpads en avansearre applikaasjestipe. De MacBook Air (fan € 1199 ôf) is in geweldige kompjûter dy’t dy minder kostet as in 12-inch iPad Pro mei Smart Keyboard (€ 1119 + € 399 = € 1518).

## In pleit foar it Smart Keyboard Folio

As do echt in iPad *en* in toetseboerd wolst, kinst noch altyd it Smart Keyboard Folio beskôgje. Apple wit blykber fan it kompromis yn har lêste produkt, want it orizjinele Smart Keyboard Folio is noch altyd te krijen. Ik haw beide toetseboerden brûkt om lange teksten te skriuwen, om te wurkjen en om te sneupen op it web. Dit is wêrom’t ik it Folio sa slim net fyn:

### Yn kontakt mei dyn ynhâld

Om’t der gjin trackpad op it Smart Keyboard Folio sit, moatst do dyn fingers brûke om dyn paad te finen yn iPadOS. As do yn laptopparadigma’s tinkst, kin dat omslachtich klinke: in ergonomyske ramp en ûnhandich. As do lykwols nije manieren ûndersikest om mei dyn ynhâld te wurkjen, silst do fernimme dat touchscreens tige nuttich wêze kinne as:

- do dingen draaist (lykas in foto, ôfbylding, grafiken)

- do sliders beweechst om ferskillende bewurkingen te ûndersykjen (lykas fotoeffekten, volume, mixers, ensfh.)

- do de grutte fan dingen feroarest

![Oanreitsje is in yntegraal ûnderdiel fan de tabletûnderfining - dyn hân kin foar de measte taken op tafel rêste](https://willem.com/global/images/f439591cffa8.webp)

![Foto’s snije en draaie fielt natuerlik, meardere oanpassingen (grutte, rotaasje, proporsjes) meitsje mei ien gebeart yn plak fan meardere mûsklikken](https://willem.com/global/images/51311d90c673.webp)

![Sliders krekt ynstelle en daliks de effekten sjen, fergrutsje mei in ienfâldige knypbeweging ûnderwilens ferskillende ynstellingen besykje. ](https://willem.com/global/images/2ca165ca0d14.webp)

![Ôfbyldings mei meardere lagen gearstalle troch slepen, loslitte, draaien en grutte feroarje yn in kwestje fan sekonden. Optimalisearre tablet-apps helpe dy om krekt út te lijen mei helplinen en linealen. ](https://willem.com/global/images/deb8e8b57bad.webp)

Fansels kinst do beweare dat al it boppesteande *mei* it Magic Keyboard ek kin. Dat is wier, mar de oanwêzigens fan in trackpad makket dat do it ek brûke wolst. As do dat docht, is it touchscreen fan de tablet altyd ien stap fierderop. Foardat do it wist, brûkst do de iPad as laptop.

### Ferjit dyn palmen net by it typen

De measte minsken hawwe it oer toets-*dit* en toets-*dat* as it giet om toetseboerden. Dochs ferjitte de measte beoardielers de palmstipen. As ik echt dwaande bin mei in stik programmearkoade of it skriuwen fan in artikel, wurde myn hannen waarm - soms sels in bytsje swiet. Dêrfoar lit ik myn hannen graach rêste op it tafelblêd. De measte fan myn buro’s binne makke fan natuerlik hout. Ik fyn dat tige noflik. Mei in trackpad ûnder it toetseboerd bist do twongen om op de plestik palmstipen fan it Magic Keyboard te rêsten. Har plestik râne docht myn palmen sear as ik langere tiid typ. It Smart Keyboard Folio lit myn palmen rêste op elk noflik oerflak dêr’t ik foar kies om op te wurkjen.

![Palmen noflik rêstend op it tafelblêd](https://willem.com/global/images/f2e07c82d729.webp)

### Tekst selektearje, skowe en klikke

Typyske arguminten *foar* in mûs hawwe te meitsjen mei tekst en it klikken op knoppen. Hoe moatst do tekst selektearje? De rinnerke ferpleatse? Op dy knop yn in arkbalke klikke? In webside skowe? De measte minsken nimme nea in minút om fluchtoetsen te learen, mar as do dat docht, kinst do op ’e lange termyn echt in soad tiid besparje!

Ik soe elkenien advisearje om toetsekombinaasjes te learen en te learen om mei it toetseboerd troch tekst te navigearjen. Yn iPadOS hat Apple it maklik makke om toetsekombinaasjes foar gewoane aksjes te learen. Hâld gewoan de CMD-toets lang yndrukt om in oersjoch fan fluchtoetsen foar dy app te sjen.

![Sjoch de beskikbere toetsekombinaasjes troch de CMD-toets lang yn te drukken yn elke app](https://willem.com/global/images/e559ebdd6b82.webp)

Do hast gjin mûs nedich om troch tekst te navigearjen, seleksjes te meitsjen en te kopiearjen/plakken. Probearje dit (yn elke app) en foardat do it wist ferpleatst do de rinnerke mei de snelheid fan it ljocht:

- **Pylk (toetsen):** ferpleatse de rinnerke ien posysje tagelyk

- **CMD+Pylken:** ferpleatse de rinnerke hielendal nei boppen/ûnderen/links/rjochts

- **OPTION+Pylken:** ferpleatse de rinnerke ien wurd tagelyk

- **SHIFT + (ien fan boppesteande):** om tekst te selektearjen

- **CMD+A:** om alle tekst te selektearjen

- **CMD+C:** om selektearre tekst te kopiearjen

- **CMD+V:** om selektearre tekst te plakken

![Ûnderskat de krêft fan de CMD / OPTION / pylk / Shift-toetsen net: ik wedzje dat ik flugger bin as de measte minsken dy’t in mûs brûke](https://willem.com/global/images/849c5f0449a2.webp)

As do gjin sin hast om it skerm oan te rekkenjen as do in webside of e-mail skowe moatst, kinst it toetseboerd brûke:

- **pylktoetsen:** krekt omheech/omleech skowe

- **spaasjebalke:** ien hiele skermhichte tagelyk nei ûnderen skowe

- **SHIFT + spaasjebalke:** ien hiele skermhichte tagelyk nei boppen skowe

## Konklúzje

Nei it brûken fan beide toetseboerden op myn iPad Pro bin ik derfan oertsjûge dat ik myn tablet net yn in laptop feroarje wol. As ik in laptop woe, hie ik in MacBook kocht.

It wichtichste (in toetsje fan in wurdgrap) om út dit berjocht mei te nimmen is dat do dysels ôffreegje moatst *wat* do echt fan it toetseboerd wolst. Allinnich do - leave lêzer - kinst dat antwurdzje!

---

## Ynfloed útoefenje op keapgedrach

*Prinsipes út de gedrachswittenskippen tapasse op it keapbeslútproses* · 2020-07-31 · https://willem.com/fy/2020-07-31_ynfloed-utoefenje-op-keapgedrach/

Dizze wike kaam ik in briljant rapport tsjin oer hoe’t minsken har keapbeslút nimme. Foar myn wurk oan de online itenbestel-app sykje ik hieltyd nei wittenskiplike boarnen om prestaasjes, konverzje en online omset te ferbetterjen. Dit rapport fan Google besprekt seis biases dy’t ynfloed hawwe op it nimmen fan beslissingen. It is de muoite wurdich om it hiele rapport te lêzen, lit my útlizze wêrom.

## It beslútproses fan de keaper

It keapbeslútproses is it proses wêrmei’t konsuminten beslissingen nimme oer merktransaksjes foar, by en nei de oankeap fan in produkt of tsjinst. It is al tsientallen jierren in ûnderwerp fan akademysk ûndersyk. As do wytst hoe’t klanten har beslissingen nimme, is it miskien mooglik om dat posityf te beynfloedzjen.

![In koarte skiednis fan de evolúsje fan marketingmodellen (Rennie Et Al., 2020)](https://willem.com/global/images/8c5026a5cf32.webp)

Gewoane “marketingtaal” hat it faak oer útdrukkingen as “purchase funnel”, “customer journey” en “path to purchase”. Yn it algemien is dat allegearre itselde: buzzword bingo! Dochs is dit ûndersyksfjild hieltyd wichtiger wurden. De útbraak fan it COVID-19-firus yn 2020 hat it belang fan online bedriuw tige ûnderstreke.

## It “messy middle” ûndersykje

It rapport rjochtet him op wat de ûndersikers it “messy middle” neame, dat sit tusken de steaten “eksplorearjen” en “evaluearjen”. Konsuminten ferkenne har opsjes en wreidzje har kennis en oerwagingssets út. Dan (of nei inoar, of tagelyk) evaluearje se de opsjes en bringe har kar werom. It is modellearre as in loop om de net-lineêre aard fan it “messy middle” te beskriuwen, mei in hinne-en-wer gean tusken steaten oant der in keapbeslút nommen is. **De haadfraach fan de ûndersikers is wat do dwaan kinst om derfoar te soargjen dat dyn produkt of tsjinst wint? Hoe oertsjûgest immen om op te hâlden mei rûnsjen en echt te keapjen wat do ferkeapest?**

![It Messy Middle-model (Rennie Et Al., 2020)](https://willem.com/global/images/0cf7f2b42b33.webp)

## Homo-net-sa-ekonomicus

It liket der op dat de measte gedrachswittenskippers it der no oer iens binne dat ús beslútfoarming sawol ferstân as emoasje omfettet. It is net suver rasjoneel! Út in lange list fan mear as 300 prinsipes dy’t yn de ôfrûne 50 jier fan akademyske gedrachswittenskip fêstlein binne, hawwe de ûndersikers in list fan mar 6 biases ôflaat, op folchoarder fan belang, dy’t se nau ferbûn achte mei de eksplorearje- en evaluearje-steaten út har model.

![Seis biases dy’t it keapbeslútproses beynfloedzje (Think with Google)](https://willem.com/global/images/ce2c504ff301.webp)

- **Kategory-heuristiken:** Koarte beskriuwingen fan wichtige produktspesifikaasjes kinne keapbeslissingen ferienfâldigje.

- **Krêft fan no:** Hoe langer do op in produkt wachtsje moatst, hoe swakker it oanbod wurdt.

- **Sosjaal bewiis:** Oanbefellings en resinsjes fan oaren kinne tige oertsjûgjend wêze.

- **Skaarstebias:** Hoe minder der noch fan in produkt is, hoe winsklikker it wurdt.

- **Autoriteitsbias:** Beynfloede wurde troch in saakkundige of betroude boarne.

- **Krêft fan fergees:** In fergees kado by in oankeap, ek as it der neat mei te krijen hat, kin in krêftige motivator wêze.

De ûndersikers brûkten dizze biases as basis foar in grutskalich (it binne Google...) winkelekspearimint mei echte keapers, wêrby’t se 310.000 keapsenario’s simulearren yn finansjele tsjinsten, retail, konsumpsjegoederen, nutsbedriuwen en reizen.

## Ferrassende resultaten

Wat my fernuveret, is dat in folslein fiktyf merk in signifikant merkoandiel winne kin as do de seis biases tagelyk tapast (bygelyks troch in ‘supercharged product’ te meitsjen). Har resultaten lieten yn it minste gefal al 28% merkoandiel sjen, oant 87% foar guon kategoryen lykas autofersekering!

![Fiktive merken, útfûn troch de ûndersikers, wûnen signifikant merkoandiel nei it tapassen fan de seis biases (Rennie Et Al., 2020)](https://willem.com/global/images/7a829f7016cd.webp)

![Oerdracht fan foarkar fan de oarspronklike kar nei it fiktive merk, per winkelkategory (Rennie Et Al., 2020)](https://willem.com/global/images/0cf9a23d0f36.webp)

## Konklúzje

Lês it folsleine_rapport (https://willem.com/etcetera/2020-07_Decoding_Decisions_The_Messy_Middle_of_Purchase_Behavior.pdf) foar in folslein begryp fan it messy middle en de prinsipes út de gedrachswittenskip dy’t de ûndersikers ûndersocht hawwe.

Brûk prinsipes út de gedrachswittenskip ta dyn foardiel, net om de klant te ferrifeljen ta in beslút, mar troch syn “normale” winkelproses op de bêste wize te stypjen. Jou harren de ynformaasje en gerêststelling dy’t se nedich hawwe om te beslissen om by dy te keapjen (en kom dat nei)!

### Referinsje

Rennie, A, Protheroe, J., Charron, C., Breatnach, G. (2020). Decoding Decisions: Making sense of the messy middle, "Think with Google"

---

## In 27-inch iMac 5K opwurdearje nei 14 terabyte

*De Fusion Drive ferfange troch sawol in SSD as in hurde skiif* · 2020-07-30 · https://willem.com/fy/2020-07-30_in-27-inch-imac-5k-opwurdearje-nei-14-terabyte/

Dizze moanne haw ik besocht myn 27-inch iMac 5K op te wurdearjen. Ik woe de Fusion Drive ferfange troch in SSD en in grutte hurde skiif. Dêrnjonken tocht ik dat it in goed momint wie om ek it RAM-ûnthâld op te wurdearjen, oant de maksimale 64GB ta. Ik wie fan plan om de ultime iMac te meitsjen, mar it gie net sa as pland!

## iMac

De orizjinele iMac waard yn 1998 yntrodusearre, de oankundiging wie net sûnder kontroversje of ferwachting. Op dat stuit hie Apple in rige tsjinslaggen hân en stie it der min foar. Steve Jobs kaam werom by Apple en Jonathan Ive ûntwurp de iMac. De iMac moast in grut súkses wurde om Apple te rêden. En dat wie er!

![iMac G3 (1998)](https://willem.com/global/images/36dc6e9176cf.webp)

![iMac-advertinsje - let op de tekst dy’t ûnderstreket dat do yn 10 minuten online bist](https://willem.com/global/images/52c5422faa00.webp)

In tsjinstelling ta de measte oare kompjûterfabrikanten fan dy tiid, waard de iMac makke om fleurich en freonlik te wêzen. Gjin kompleksiteit, gjin gedoch, gjin needsaak om in geek te wêzen. It brocht Apple werom op it spoar om it weardefolste konsuminte-elektronikabedriuw te wurden dat it hjoed is.

![iMac-evolúsje](https://willem.com/global/images/a0434f9e705d.webp)

## 27-inch iMac mei 5K retina-display

De iMac fan hjoed is noch altyd tige basearre op itselde konsept: in fleurige en freonlike kompjûter. Der is mar ien kabel om oan te sluten (de stroomkabel) en do hast gjin PhD yn kompjûterwittenskip nedich om him yn te stellen. Alle kompjûterûnderdielen sitte direkt efter it display, wat in slank, gearhingjend ûntwerp opbringt dat op in ienfâldige metalen foet omheech en omleech kantele kin.

![De iMac fan hjoed (yn twa maten)](https://willem.com/global/images/7859c24f492b.webp)

De iMac fan hjoed is in yndrukwekkende kompjûter, benammen fanwegen syn prachtige display mei hege resolúsje. It 5K retina-display is tige skerp en jout krekte kleuren werom. Kombinearre mei de protte opsjes foar opslach en prosessors is it in tige sterk pleit foar de ultime alles-yn-ien-kompjûter. Dêrom is de iMac de “held” fan Apple op it buroblêd.

## Opwurdearje

Mar de modellen yn it hegere segmint binne net goedkeap: as do it iMac Pro-model folslein spesifisearrest, hast do € 16.308 nedich! Dan hast in ûnleauwige masine dy’t maklik jierren meigiet. Foar in soad profesjonals is dat in ‘no-brainer’. Mar foar my is it in soad jild. Dus, wat tocht ik, hoe sit it mei in bytsje sels dwaan? Soe it mooglik wêze om myn basismodel iMac op te wurdearjen nei hegere sfearen? Hoe dreech kin it wêze...?

![De ultime iMac Pro, 18 kearnen, 256GB RAM, 4TB SSD... € 16.308!](https://willem.com/global/images/e7dbc75c11ac.webp)

### Freonlik berjocht: DOCH IT NET!

In iMac opwurdearje is net maklik. Myn ienfâldige advys soe wêze: doch it net sels. Gean nei in saakkundige, keapje in kant-en-klear model mei in hegere spesifikaasje. It is makliker, feiliger, en it skeelt in soad tiid dy’t do brûke kinst om it ekstra jild te fertsjinjen dat dêrfoar nedich is. Fansels negearre ik elk sa’n freonlik advys... en stoarte my mei myn gekke plan yn it djippe.

## Tarieding

De earste stap is derfoar te soargjen dat do alle software op dyn iMac bywurke hast. Soargje der foar dat it goed rint. Meitsje dan in folsleine backup fan alles. Beskôgje “alles as ferlern” as do oan it knoeien giest. Bepaal dan it krekte model dat do hast. Dat kinst fine mei “Oer dizze Mac” yn macOS, sjoch nei it modelnûmer. Myn iMac 27-inch (2017) hie it modelnûmer “18,3”.

## Dielen fine

Mei it krekte modelnûmer kinst do op syk gean nei dielen foar de opwurdearring. Der binne ferskate winkels en webwinkels dy’t opwurdearringen oanbiede. In soad fan harren komme mei in set gereedskip, ynstruksjefideo’s en in sûne dosis *“sukses, do bist op dysels oanwiisd”*-betingsten. Ik keas foar de rapste, grutste PCIe SSD, en in set maksimaal RAM fan de freonlike minsken fan other_world_computing (https://www.owcdigital.com/products/upgrades-and-tools).

![In pear dagen nei it bestellen fan myn dielen stie der in magyske doaze op myn buro](https://willem.com/global/images/f163664e6f14.webp)

![Dêr sieten it 64GB RAM en de 2TB PCIe Aura Pro X2 foar iMac yn](https://willem.com/global/images/7617e7c1834f.webp)

## It RAM opwurdearje

It RAM-ûnthâld opwurdearje is frij maklik, want de iMac hat in spesjaal lúk by de stroomoansluting dat tagong jout ta de RAM-modules. Ik haw earst it RAM opwurdearre om te kontrolearjen oft de nije modules yn oarder wiene. Dat is wichtich om te witten, want de folgjende stappen binne signifikant riskanter. As do wytst dat it RAM wurket, is it makliker om oare mooglike problemen te identifisearjen.

![It RAM-lúk springt iepen mei de geheime knop yn de stroomoansluting ](https://willem.com/global/images/b821772c6692.webp)

![Nei it ynstallearjen fan it nije RAM sette ik myn iMac oan om te sjen oft de nije modules wurken - dat die se!](https://willem.com/global/images/5f3680361976.webp)

## Fusion drive-magy

As dyn iMac in Fusion drive hat, moatst do witte dat dit gjin inkeld apparaat is. In Fusion drive bestiet yn feite út twa aparte dielen dy’t troch in softwaretrúk ‘as ien’ hannelje. As do fan doel bist om ien fan beide te ferfangen, moatst do “de fúzje ûntkoppelje” foardat do de iMac útinoar helst. Dat kinst dwaan mei in pear terminalkommando’s.

![De fusion drive ûntkoppelje: de gewoane hurde skiif skiede fan de PCIe SSD](https://willem.com/global/images/0840a2f57bba.webp)

Foar myn opwurdearring woe ik de 32GB SSD fan de Fusion drive ferfange troch in tige flugge 2TB PCIe SSD. Dat soe genôch, mar tige flugge “wurk”-opslach jaan. Njonken de ultrasnelle wurkskiif keas ik foar in tige grutte 12TB “argyf”-skiif. Dêr soene bestannen op komme dy’t ik net elk oere brûk. Troch beide dielen fan de orizjinele Fusion drive op te wurdearjen soe ik it bêste fan twa wrâlden krije.

## De iMac iepenmeitsje

Dit is wêr’t it echte aventoer begjint: de iMac kin allinnich iepene wurde mei in spesjaal rolmes dat troch de kleefstrips snijt dy’t it display ferbûn hâlde mei de aluminium kast. Do moatst echt wat YouTube_ynstruksjefideo’s (https://www.youtube.com/user/OWCmacsales/search?query=imac) sjen foardat do it besiket.

![Mei in spesjaal mes de iMac iepensnije](https://willem.com/global/images/70231e0fae69.webp)

It prachtige 5K retina-display is tige kwetsber. Do moatst bysûnder foarsichtich wêze as do besiket it grutte glêzen paniel út de kast te heljen. As do in folsleine opwurdearringsset bestelst, is de kâns grut dat do wat sûchhapkes krigest om it display op te tillen. Soargje der foar dat do it display net te fier lûkst, want der binne twa kabels dy’t it ferbine mei it haadlogikabord. Dy moatst do foarsichtich loskoppelje foardat do it paniel ferwiderje kinst.

![Wês foarsichtich by it ophelje fan it glês, der binne kabels dy’t it paniel ferbine mei it logikabord](https://willem.com/global/images/5477badcf576.webp)

Nei it ferwiderjen fan it glêzen paniel moatst do de tiid nimme om alle oerbleaune kleefstrips fuort te heljen. Dat is in frij ienfâldich proses - in wolkom momint om wer te sykheljen nei de senuwslopende stap fan it ferwiderjen fan it glês.

![Kleefstrips ferwiderje - frij low-tech wurk](https://willem.com/global/images/ffb68195aa61.webp)

As it paniel ienkear fuort is, kinst do it ynterieur fan de iMac yn al syn glorie sjen. As do de biografy fan Steve Jobs (https://www.amazon.com/Steve-Jobs-Walter-Isaacson/dp/1451648537) (fan Walter Isaacson) lêzen hast, wytst do wêrom’t de binnenkant fan de iMac ek moai is. Syn heit wie in timmerman dy’t like folle omtinken joech oan de dielen dy’t men net sjen koe, lykas de efterkanten fan in meubelstik. Allinnich it idee dat ferburgen dielen ûnsjoch, goedkeap of rommelich wêze soene, wie foar him net akseptabel. As do in Apple-kompjûter keapest, moatst do witte dat alle dielen (sichtbere *en* ûnsichtbere) deselde mjitte fan omtinken krigen hawwe.

![De binnenkant fan de iMac is prachtich yndield](https://willem.com/global/images/71710e6f8d72.webp)

It dreechst te berikken diel yn de iMac is de PCIe-slot dêr’t de SSD yn moat. Foardat do dêr by kinst, moatst do hast alle ûnderdielen út de iMac helje. Dat is in echt omslachtige operaasje, mei in soad ferskillende (tige lytse) skroeven. Nim dyn tiid, folgje in hantlieding, haast dysels net.

![Skroeven út de iMac helje ](https://willem.com/global/images/511bdbe89c5e.webp)

![In gemiddelde miich is grutter as de measte skroeven yn de iMac](https://willem.com/global/images/380b3c662163.webp)

![In iMac-lûdsprekker ferwiderje](https://willem.com/global/images/d16255accbe7.webp)

![De kabel fan de oan/út-knop loskoppelje](https://willem.com/global/images/94e90ec49273.webp)

![De 1TB hurde skiif fan de Fusion Drive ferwiderje](https://willem.com/global/images/147d54f8316c.webp)

![De haadfentilatorskacht ferwiderje](https://willem.com/global/images/d4958154c293.webp)

![De oare iMac-lûdsprekker ferwiderje](https://willem.com/global/images/b6c5ebc897e6.webp)

![Mei de stroomfoarsjenning moat ekstra soarch omgien wurde, oanreitsje gjin soldearre ferbining, want de kondensators kinne noch wat lading hâlde nei it loskoppeljen fan de stroomkabel!](https://willem.com/global/images/3536798be919.webp)

![De stroomfoarsjenningsplaat ferwiderje](https://willem.com/global/images/0ab106c1e2c8.webp)

![Wurk yn útfiering: de measte dielen binne fuort, allinnich it logikabord bliuwt oer](https://willem.com/global/images/85849bd18759.webp)

![De antennekabels loskoppelje, ûnthâld de folchoarder mei in stikje tape](https://willem.com/global/images/e2178564b3d1.webp)

![De USB-kabel fan de iSight (Apple-taal foar webcam) loskoppelje](https://willem.com/global/images/bd68062a51db.webp)

![De mikrofoankabel loskoppelje - krekt ûnder myn tomme - it is tige lyts!](https://willem.com/global/images/c76fa90e60f7.webp)

![De koptelefoankabel loskoppelje](https://willem.com/global/images/276dc432468d.webp)

![Skroeven út it koellichem helje](https://willem.com/global/images/6cfde83486e4.webp)

![In (hast) lege iMac-kast](https://willem.com/global/images/100051ed9848.webp)

Nei’t alle dielen út de kast helle binne, kinst do it logikabord gewoan omdraaie om tagong te krijen ta de PCIe-slot. Dêr sit noch ien lêste skroef dy’t de troch de fabryk ynstallearre SSD op syn plak hâldt.

![De troch de fabryk ynstallearre 32GB SSD dy’t wy sille ferfange](https://willem.com/global/images/8e6f6c1d3de1.webp)

![De nije skiif is klear om ynstallearre te wurden - wat soe der mis kinne gean?](https://willem.com/global/images/35c8bf89fa6e.webp)

Nei it ynstallearjen fan de nije skiif moatst do it hiele proses omkeare om te sjen oft dyn hânwurk wat wie. Do moatst alle dielen werom sette foardat do de iMac oanset om te sjen oft de nije dielen goed werkend wurde. Dat betsjut dat do echt geduld hawwe moatst en de tiid nimme moatst om alle (lytse) dielen en stekkers werom te setten.

## Oeps!

Nei it werom setten fan alle dielen, kabels, skroeven en stekkers sette ik de iMac oan. Dit is it momint fan de wierheid... sil it wurkje? Nou..., yn myn gefal: NEE!!

![iMac yn problemen: gjin systeemskiif fûn](https://willem.com/global/images/ab8f7a8173c7.webp)

As do de map mei in fraachteken sjochst, moatst do it herstelproses starte kinne mei CMD+R of CMD+OPTION+R. Mar myn iMac reagearre net op ynfier fan it toetseboerd. Ik haw in bekabele USB-toetseboerd oansluten om elk Bluetooth-probleem út te sluten. It wurke ek net... o ooh!

![In USB-herstelskiif meitsje mei in oare MacBook](https://willem.com/global/images/344fe607d496.webp)

Doe besocht ik in opstartbere USB-herstelskiif te meitsjen mei in oare MacBook. Miskien soe it ynstallaasjeproses my yn steat stelle om it toetseboerd wer oan de gong te krijen. Mar de herstelskiif waard ek net werkend!

As lêste besykjen sleat ik in opstartbere Debian GNU/Linux-ynstallaasjeskiif oan dy’t ik earder brûkt hie om my_eigen_tablet-OS_te_meitsjen (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/). Ik stie paf doe’t de iMac *dy* skiif wol werkende. WAT?

![De Debian GNU/Linux-ynstallaasje waard troch de iMac wol werkend](https://willem.com/global/images/e8636f886162.webp)

Spitigernôch koe ik it toetseboerd net oan it wurk krije, al soe de iMac it Debian GNU/Linux-ynstallaasjeprogramma wol starte, ik koe der net mei kommunisearje. Dat wie enoarm frustrearjend. Ik besleat de iMac wer iepen te meitsjen om te sjen oft ik by de hardware-opwurdearring in flater makke hie... en alle stappen noch ien kear te werheljen! Doe’t ik by de PCIe-slot kaam, seach ik dat de skiif net hielendal strak yn de slot siet: do kinst sjen dat de koperen stekker foar in part sichtber is.

![Oeps: de nij ynstallearre SSD-skiif sit net goed yn de PCIe-slot! In djoere flater! ](https://willem.com/global/images/7ce0798e7272.webp)

Ik haw de nije PCIe-skiif opnij ynstallearre en derfoar soarge dat er goed siet. Ik moast de hiele iMac wer gearbouwe om te testen oft dit ferskil makke. Ik wie bang dat myn flater in oerspanning feroarsake hie, mei permaninte skea oan de iMac as gefolch.

![De SSD-skiif goed ynstallearre, sjoch hoefolle djipper de stekker yn syn slot sit](https://willem.com/global/images/cecc39b2cc83.webp)

Ta myn grutte teloarstelling makke it neat út. Leau it of net, ik haw dit proses op syn minst 5 kear werhelle mei ferskillende konfiguraasjes:

- gjin skiven (hielendal gjin)

- allinnich in SATA-skiif

- allinnich de nije PCIe SSD

- allinnich de âlde PCIe SSD

- de orizjinele Fusion Drive-kombinaasje

En ja, dat betsjutte de iMac noch 5 kear gearbouwe en útinoar helje... do moatst fan lytse skroefkes hâlde!

## Op besite by de dokter

Op dit stuit gie ik der min of mear fan út dat ik permaninte skea oan it haadlogikabord feroarsake hie. De ferkeard sittende PCIe SSD hie wierskynlik in ynterne chip beskeadige dy’t ferantwurdlik is foar de USB-ferbining. Ik wit mar “sa folle” en foardat ik it as ferlern beskôge, woe ik dûbel kontrolearje oft der net noch ien ding wie dat ik hie moatten dwaan. Dus gie ik op besite by de dokter, de Apple Premium Service Provider.

![Besite oan Microfix yn Amsterdam - de lokale Apple Premium Service Provider](https://willem.com/global/images/97bc9f87ec45.webp)

Fansels fielt dit as in gong fan skamte, mei dyn ferwûne iMac nei de wurkpleats te gean en de ôfgryslikheden te bekennen dy’t do him oandien hast. Gelokkich like de lokale saakkundige it mei my iens te wêzen oer myn diagnoaze: in beskeadige logikabord. It minne nijs: in nij logikabord (ynstallaasje net ynbegrepen) kostet dy sa’n € 750... sûnder garânsje dat dat it probleem oplost. Nei’t ik Microfix betanke hie foar harren tiid en saakkunde, brocht ik myn ferwûne aluminium freon werom, ûnbeslist oer wat myn folgjende stap wêze soe.

![Op it logikabord fûn ik in nûmer - ik haw der in foto fan makke by ien fan myn tal fan gearboujesessjes](https://willem.com/global/images/cb3515c407de.webp)

Ynspirearre troch myn resinte_súkses_op_eBay (https://willem.com/en/2020-07-09_repairing-a-giro-aeon-bicycle-helmet/), besocht ik in ferfangend logikabord foar myn iMac te finen. Der binne ferkeapers bûten it offisjele netwurk fan Apple dy’t dielen oanbiede foar it opknappen fan kompjûters. Miskien hie ien fan dizze winkels in krekt oerienkommend logikabord yn de foarrieden.

![LOK HAWWE! In perfekt oerienkommend ferfangend logikabord fûn - yn nije steat (new old stock)!](https://willem.com/global/images/20432f71b906.webp)

In ferkeaper yn Ierlân hie tafallich krekt it goede diel yn de foarrieden. Ik haw earst kontakt mei harren opnommen om te kontrolearjen oft ik gelyk hie dat dit it goede diel foar my wie. Se befêstigen it en ferstjoerden it logikabord. In pear dagen letter kaam it oan en - hoera hoera - ik koe wer begjinne mei útinoar helje!

![Noch in doaze mei dielen - dizze kear út Ierlân](https://willem.com/global/images/1a4c986a048f.webp)

![Dêr siet in nij logikabord yn, mar sûnder prosessor](https://willem.com/global/images/41ff42b59d2b.webp)

Hoewol’t it logikabord splinternij wie, siet der gjin prosessor op. Dat betsjutte dat ik de prosessor út myn defekte logikabord helje moast. Yn in gewoane kompjûter is dat al dreech genôch, mar by in iMac mei yntegrearre koellichems is it in bytsje ekstra útdaagjend. Gelokkich wie myn “skroeffeardigens” fan no ôf perfekt.

![It koellichem fan it logikabord helje](https://willem.com/global/images/68e38d95030f.webp)

![De quad core-prosessor yn myn hân hâlde](https://willem.com/global/images/230aeb827529.webp)

Nei’t ik de prosessor op it nije logikabord transplantearre hie, makke ik it koellichem wer fêst. Doe ynstallearre ik de PCIe SSD, dûbel, trijefâld, fjouwerfâld kontrolearjend. Om’t ik der fuortdaliks by koe, ferhuze ik ek it RAM-ûnthâld nei it nije logikabord. Op it lêst moast ik de hiele iMac noch ien kear gearbouwe om te sjen oft ik dizze kear mear lok hie.

![De PCIe SSD-skiif dûbel, trijefâld, fjouwerfâld kontrolearje](https://willem.com/global/images/5f3245a66b84.webp)

![De RAM-modules ferhúzje nei it nije logikabord](https://willem.com/global/images/dc8243a14800.webp)

![JA, it wurket! It nije logikabord naam ynfier fan it toetseboerd oan en liet my trochgean mei de macOS-ynstallaasje](https://willem.com/global/images/0b5cfdf6fc29.webp)

![In protte oeren letter wie de iMac wer oan it wurk!](https://willem.com/global/images/eadd52f31e13.webp)

## Konklúzje

It kaam my in soad beslútkrêft te stean om de iMac te rêden fan myn flater. Mar ik woe echt dat de kompjûter oerlibbe, want ik fyn it ûntwerp en display tige moai. Ik soe my skuldich field hawwe as ik him fuortgean litten hie.

As der ien ding is om fan dit berjocht mei te nimmen, dan is it dat net alle dingen dy’t ik doch slagje. Ik meitsje flaters en knoei (grapke bedoeld) ab en ta. Opjaan en it dêrby litte is soms it bêste om te dwaan. Mar dat die ik net, en dêrom wurket dizze kompjûter wer. Bliid my.

---

## In Giro AEON-fytshelm reparearje

*Hoe't do it Roc Loc 5-systeem ferfangst* · 2020-07-09 · https://willem.com/fy/2020-07-09_in-giro-aeon-fytshelm-reparearje/

Dizze moanne is myn betroubere Giro Aeon-fytshelm stikken gien! Normaal soe ik net twivelje om yn feiligens te ynvestearjen en dus in nije te keapjen. Mar ik fyn de Aeon-helm sa moai dat ik wat ekstra muoite dien haw om him te reparearjen. Lês mei om te sjen hoe't ik it dien haw.

## Giro Aeon

De Giro Aeon wie eartiids it topmodel fan it Amerikaanske merk Giro. Ik haw him yn 2016 kocht en sûnt dy tiid is er myn maat op de fyts. It is mei sa'n 190 gram ien fan de lichtste helmen dy't der binne. Mei 24 fentilaasjegaten, yn kombinaasje mei ynterne loftkanalen, is de Giro Aeon ien fan de bettere helmen om dyn holle koel te hâlden op hjitte dagen.

![Mei de Giro Aeon-helm op](https://willem.com/global/images/3022f2495dae.webp)

## Roc Loc 5

Yn de helm sit it saneamde "Roc Loc 5"-fêstsettingssysteem. It is in set lichte plestik bandsjes en fêstdraaiwielen wêrmei't do de helm krekt om dyn holle passe kinst. Spitigernôch is it Roc Loc 5-systeem yn myn helm beskeadige: ien fan de plestik ferbiningen is ôfbrutsen.

![It Roc Loc 5 yn myn Giro Aeon-helm is stikken](https://willem.com/global/images/f54562060071.webp)

## Besykjen 1: Probearje it te lymjen

Ik haw besocht de plestik ferbining te reparearjen troch him te lymjen. Yn plak fan in ienfâldige ferbining haw ik besocht myn lymbesykjen te maksimalisearjen, troch de plestik ferbining yn in oar stikje (tin) plestik te wikkeljen. It wurke net en it is in minne idee. Do moatst nea besykje dyn helm te reparearjen troch him wer oan inoar te lymjen of te tapen. Helmen binne makke om bepaalde klappen op te fangen. As do feroarest hoe't er oan dyn holle fêstsit, feroarest do eins de dynamyk dy't de helm syn beskermjende eigenskippen jout. Op it mêd fan feiligens moatst do dit nea dwaan. Ik die it om't ik tocht dat it better wie as gjin helm, mar foar in pear ritten... Doch it gewoan net!

![It Roc Loc 5 lymje - minne idee](https://willem.com/global/images/7d60416fd8ce.webp)

## Besykjen 2: It Roc Loc 5 ferfange

It iennige oare dat ik betinke koe, wie it defekte Roc Loc 5-systeem ferfange. Doe't de helm nij wie, hie dat maklik west. Gewoan in nij ûnderdiel bestelle en "et voila". Mar Giro makket de Aeon net mear, en handich genôch brûke nijere modellen it Roc Loc 5-systeem net... dit rûkt nei plande_ferâldering (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/) by my, bleh!

![Roc Loc 5 - besykje dit ûnderdiel mar ris op it ynternet te finen...](https://willem.com/global/images/71a943add0fc.webp)

Dêrmei begûn myn syktocht nei in ferfangend ûnderdiel. Jonge, ik haw *in soad* produktoanbiedingen fûn, mar by neier ynspeksje sieten hast al dizze produktsiden mei it Roc Loc 5 as 'net op foarried'. Mar... as alles mislearret, besykje it dan op_eBay (https://www.ebay.com/itm/GIRO-ROC-LOC-5-REPLACEMENT-SYSTEM-ONE-SIZE-FITS-ALL-BRAND-NEW-AND-AUTHENTIC/170669935334)!

![Do soest fernuvere wêze wat der op eBay te finen is... hoera! Nij âld foarried Roc Loc 5!](https://willem.com/global/images/2c57a701058b.webp)

Om't der mar hiel pear ferkeapers oerbliuwe dy't it Roc Loc 5-systeem oanbiede, wage ik it der op en bestelde by dizze_eBay-ferkeaper (https://www.ebay.com/itm/GIRO-ROC-LOC-5-REPLACEMENT-SYSTEM-ONE-SIZE-FITS-ALL-BRAND-NEW-AND-AUTHENTIC/170669935334). Oh, en ja, ik haw der in pear fan kocht, ha! De ferstjoering duorre (troch COVID-19) hast in hiele moanne! Myn Roc Loc 5 reizge troch 3 ferskillende steaten fan de Feriene Steaten foardat er yn Nederlân oankaam... :-)

![Ferstjoeringsdetails - myn nije Roc Loc 5 hat dielen fan de wrâld sjoen dy't ik noch besykje moat!](https://willem.com/global/images/a90c4f779970.webp)

## It Roc Loc 5 ferfange

As do ienris in ferfangend ûnderdiel fûn hast, is it ynstallearjen net dreech. Soargje der mar foar dat do wat foto's makkest eardat do it oarspronklike Roc Loc 5 weihellest. Dan is it makliker om de band op it goeie plak werom te setten.

![Nij Roc Loc 5 ynstallearre](https://willem.com/global/images/9921b6bd1a66.webp)

![Efterkant fan de helm, sjoch hoe't de band troch it Roc Loc 5 giet ](https://willem.com/global/images/d57e937fdd4d.webp)

![Sydkant fan de helm](https://willem.com/global/images/584e2e65af1c.webp)

Wylst myn nije Roc Loc 5 ûnderweis wie, fûn ik noch in winkel dy't nije âlde foarried (new old stock) paddings foar myn Aeon-helm ferkocht. In farske set paddings soe myn helm wer nij fiele (en rûke) litte!

![De âlde padding út de helm helje is maklik, doch gewoan de klittenbân los](https://willem.com/global/images/0fd953caaf8f.webp)

![Farske paddings ynstallearje is ek net dreech, soargje der mar foar dat se goed útrjochte sitte](https://willem.com/global/images/c26e84b2acf2.webp)

## Konklúzje

Nei it opspoaren fan ûnderdielen fan de oare kant fan de wrâld sit myn helm wer op myn holle! Hoera! Goed, men kin jin ôffreegje oft it al dy muoite wurdich wie, mar ik fyn myn helm echt moai.

Ik haw der in grutte hekel oan om in oars goed produkt yn de jiskefet te sjen einigjen. Dizze wrâld hat al genôch ôffal, as do ferskil meitsje wolst, moatst do der oer neitinke om faker dingen te reparearjen!

![Wer mei myn helm op!](https://willem.com/global/images/41b6864cad77.webp)

![Foar wa't it ynteressearret, dit is in foto fan de barcodes en ûnderdielnûmers fan it Roc Loc 5-systeem en de padset](https://willem.com/global/images/6229135b5e5f.webp)

---

## Inkele tinzen oer ûntwerp fan touchscreen-ynterfaces

*Yntuïtive, natuerlike ynterfaces meitsje* · 2020-06-24 · https://willem.com/fy/2020-06-24_inkele-tinzen-oer-untwerp-fan-touchscreen-ynterfaces/

De ôfrûne wiken haw ik wurke oan in nije app oer persoanlike sûnens. De grutte útdaging is in yntuïtive, natuerlike ynterface te betinken dy't goed wurket op lytse touchscreen-apparaten. Mar wat makket in touchscreen-ynterface eins goed? Lês mei foar wat best practices.

## Erfskip fan mûs en toetseboerd

Tradisjonele PC-ynterfaces binne foaral ûntwurpen en ûntwikkele mei aparte ynfierapparaten yn gedachten, lykas it toetseboerd en de mûs. In protte konvinsjes, best practices en ûntwerppatroanen komme út dat ferline. Dat is gjin probleem as do in app ûntwerpst foar tradisjonele PC's, mar de kâns is grut dat dyn doelgroep tsjintwurdich moderne touchscreen-apparaten brûkt. It soe in flater wêze om de âlde UI op moderne touchscreen-apparaten nei te meitsjen!

![Âlde UI-patroanen op in moderne touchscreen neimeitsje wint dy gjin brûkberheidspriis... (hoewol, wa mist Clippy net?) ](https://willem.com/global/images/9710101b75bf.webp)

## Natuerlike ynteraksjes

Moderne touchscreen-apparaten meitsje ynteraksjes natuerliker, om't de mûs en oare ynfierapparaten net mear nedich binne. It apparaat *is* de ynfierknop: eleminten op it skerm kinne troch oanrekking en gebearen maklik direkt en daliks bestjoerd wurde.

![Direkt manipulearje fan de eleminten op it skerm fielt natuerlik - in mûs soe hjir oerstallich wêze](https://willem.com/global/images/37433282f380.webp)

## Hâld it oersichtlik en jou eleminten de goeie grutte

In finger is in stik grutter as in spits mûsoanwizer, dus de eleminten fan de ynterface hawwe in oare grutte nedich. Ynteraktive eleminten moatte grut genôch wêze om oanrekke te wurden, mei romte tusken har. As doelen te ticht by inoar sitte, wurdt de kâns op flaters grutter.

![De grutte 'ja/nee'-knoppen ferlytsje de kâns op flaters, want se fereaskje gjin pixelpresyzje fan de mûsoanwizer](https://willem.com/global/images/1c0b65647905.webp)

## Optimalisearje tekstynfier

Oft it no om in tekst- of in sifferfjild giet, de kâns is grut dat do yn in stadium ien of oare ynfier nedich hast. De maklike (en ferkearde) wei is om gewoan in folslein firtueel toetseboerd te toanen. Brûk yn plak fan in firtuele kopy fan it ferline (it fysike toetseboerd) leaver de kâns om opnij nei te tinken oer *wat* do de brûker freechst. Ôfhinklik fan dizze *ynfierkontekst* moatst do dan in minimaal toetseboerd toane dat allinnich de relevante toetsen biedt.

![Kontekstuele toetseboerden biede in bettere manier foar tekstynfier. It hat gjin sin om in folslein QWERTY-toetseboerd te toanen as do allinnich om in sifer freechst.](https://willem.com/global/images/9022cd4a6bb1.webp)

## Opnij neitinke oer posysjes

Tradisjonele PC-applikaasjes hawwe har arkbalken faak boppe yn it finster, mar op in touchscreen-apparaat soe dat betsjutte dat de hannen de rest fan it skerm ôfdekke. Njonken it sichtber hâlden fan de ynhâld moatst do ek tinke oan de ergonomy fan it fêsthâlden fan it apparaat. Faak brûkte knoppen kinne it bêste by de natuerlike posysje fan de fingers sitte.

![De knoppen Werom / Ferstopje / Bewarje sitte by de tomme: se binne te berikken en der nei te reitsjen dekt de ynhâld fan it skerm net ôf](https://willem.com/global/images/9e15010dbbdf.webp)

## Ferjit hoverjen en tooltips

Ferjit ynterface-eleminten, lykas navigaasjestruktueren, dy't op hoverjen fertrouwe. De measte touchscreens registrearje net dat fingers boppe it glês sweve. Do kinst ek net rekkenje op tooltips om de funksjes fan dyn ynterface út te lizzen. In touchscreen-UI moat foar de brûker op it earste each dúdlik wêze.

![Navigaasjestruktueren dy't op hoverjen fertrouwe, wurkje NET op touchscreens](https://willem.com/global/images/8b0744e3bebc.webp)

## Wês kreatyf

Ûntwerpe foar oanrekking is wat do - boppe alles - as wat kreatyfs benaderje moatst. Yn plak fan *it âlde* nei te meitsjen, moatst do tinke oan alle mooglikheden dy't *it nije* biedt.

![Snake '97 - It is aardich, mar de UI is wol te betwivelen as goed ûntwerp](https://willem.com/global/images/840381231d21.webp)

Doe't ik it Snake_97-spultsje (https://snake97.com) foar touchscreen-apparaten makke, haw ik it âlde ynfiermeganisme neimakke, mei_grutte_soarch_foar_detail (https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/). Ik fyn dat aardich, mar it is wol te betwivelen as goed UI-ûntwerp, want it negearret alle mooglikheden fan de nije technology folslein. Gjin wûnder dat spultsjes as Angry Birds sa'n sukses binne, want dy brûke de natuerlike ynteraksje fan oanrekking *folút*.

![Fûgels lansearje is aardich troch de natuerlike ynteraksje dy't de kaai is fan it spultsje Angry Birds](https://willem.com/global/images/c673e319ed77.webp)

## Konklúzje

In ynfloedrike heechlearaar frege my ris: "Mar is it ek *aardich*, Willem?". As do foar oanrekking ûntwerpst, moatst do dy fraach echt stelle. As do it antwurdzje kinst mei *"JA!"* dan bist do op it goeie spoar.

Do moatst ynteraksje opnij betinke yn plak fan âlde dingen nei te meitsjen. Grif, net alles dat âld is, is min; mar it soe in flater wêze om it potinsjeel goede te negearjen dat moderne technology mooglik makket!

---

## Tudor Black Bay 36 resinsje op de lange termyn

*Seis moanne om de pols* · 2020-06-17 · https://willem.com/fy/2020-06-17_tudor-black-bay-36-resinsje-op-de-lange-termyn/

De ôfrûne seis moanne haw ik itselde horloazje droegen, sa goed as elke dei en nacht. It is in Tudor Black Bay 36 yn stiel, mei in swarte wizerplaat. Ik hâld fan minimalistysk (mar funksjoneel) ûntwerp dat bliuwt, en dit horloazje kruist alle goede fakjes oan. Lês mei om út te finen hoe draachber in lytser horloazje yn de praktyk is.

## Tudor

Tudor is it twadde merk fan Rolex; syn oprjochter Hans Wilsdorf wie hiel dúdlik dat it doel fan it horloazjebedriuw Tudor wie om "in horloazje te meitsjen dat ús aginten foar in wat legere priis ferkeapje koene as ús Rolex-horloazjes, en dochs ien dat de noarm fan betrouberens berikke soe dêr't Rolex om bekend is".

![Tudor Oyster Prince-advertinsje (1952) ](https://willem.com/global/images/0ffebbd149c9.webp)

Spring nei hjoed en do fynst it merk Tudor goed libben, fernijd en op alle silinders fjoerjend. Moderne Tudor-horloazjes biede poerbêste wearde, mei in kwalitatyf goede ôfwurking.

## Tudor Black Bay 36

As do in geregelde besiker fan dizze website bist, witst dat ik fan minimalistysk_ûntwerp (https://willem.com/en/digital-minimalism-doing-more-with-less-technology/) hâld. Dingen dy't sa ûntworpen binne, roppe net om oandacht, se ferdwine op in betroubere, foarsisbere, funksjonele wize op de eftergrûn. De Tudor Black Bay 36 is dêr in goed foarbyld fan: ûnopfallend op in foto, mar tige betrouber en praktysk om de pols.

![Tudor Black Bay 36 (foto troch Tudor)](https://willem.com/global/images/743025cc12e3.webp)

It horloazje hat in glânzjende swarte wizerplaat en in net-draaiende, glêde bezel. Dat jout it in rêstich uterlik, sûnder fisuele ûnrêst en oerstallige fersiering. Der sit subtile sulveren printwurk op de wizerplaat, en de yndeksen besteane út in trijehoeke by 12, stêfkes by 3/6/9 en stippen foar de rest. It horloazje hat de saneamde "snowflake"-wizers dy't in kultstatus hawwe troch legindaryske histoaryske horloazjes dy't droegen waarden troch spesjale ienheden yn ferskate legers. It is in subtile hint nei it erfgoed fan Tudor. It horloazje fynt in hiel moaie lykwicht tusken elegânsje en sportiviteit. Ik tink dat it in tiidleas horloazje is.

![De pikswarte wizerplaat, glêde bezel en kontrastrike yndeksen komme ta libben yn it deiljocht](https://willem.com/global/images/9fb490f96236.webp)

Krekt as de iere Tudor-horloazjes folget dizze Black Bay 36 de klassike linen fan de (Rolex) Oyster-kast, dy't priizge wurdt as in masterstik fan horloazje-ûntwerp. Hy hat syn namme krigen fan it wetterdicht wêzen, lykas in oesterskelp dy't himsels slút om syn binnenste tsjin de see te beskermjen. It sit prachtich om de pols.

![Tudor Black Bay 36 om de pols](https://willem.com/global/images/ce7d4ff62d55.webp)

Hoewol 36MM neffens moderne standerts in lytse horloazjemaat foar manlju neamd wurde koe, makket it ûnbidige lykwicht fan it horloazje dat do de millimeter ferjitst as do it ienris draachst. Ja, it is lytser, mar dêrtroch is it horloazje ûnopfallend op in wize dy't net folle moderne horloazjes hawwe.

![Black Bay 36MM-maat ferlike mei in Whoop-biosensor](https://willem.com/global/images/a21f7b7da71c.webp)

![Yn myn gemiddelde hannen is it horloazje krekt de goeie maat](https://willem.com/global/images/11d535e5868b.webp)

De Black Bay 36 wurdt oandreaun troch it automatyske ETA 2824-wurk. Foar dyjingen dy't net bekend binne mei meganyske wurken: dit betsjut dat it horloazje rint sûnder batterijen. It is ien fan de foardielen_boppe_moderne_smartwatches (https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/). It horloazje wurdt 'opladen' troch de beweging fan dyn lichem. Tudor hat it ôfsteld om de tiid krekt by te hâlden (myn horloazje hat in -1,5/2,0s per dei). Guon horloazjeleafhawwers jouwe tsjintwurdich de foarkar oan eigen wurken. Dochs hat it hawwen fan in horloazje mei in tige gewoan wurk, lykas it ETA 2824, it praktyske foardiel dat do sa goed as de garânsje hast dat immen it yn de takomst ûnderhâlde kin. Dat soarget foar in lang libben en foar in horloazje dat yn de takomst te reparearjen bliuwt, en dat fyn ik moai - want ik haw in hekel_oan_plande_ferâldering (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/).

![De Black Bay 36 wurdt oandreaun troch it ETA 2824-wurk (foto troch Zeitauction GmbH) - in bekend meganysk kaliber mei in betrouber trackrecord](https://willem.com/global/images/91dd1ac8cffd.webp)

## Yn de praktyk

De ôfrûne seis moanne haw ik it horloazje droegen by sa goed as alles wat ik doch:

- typen

- klanten besykje 

- sliepe

- fytsen

- swimme

- heit wêze

![It horloazje fielt him thús yn en om it swimbad](https://willem.com/global/images/b4679d90938a.webp)

Troch de legindaryske Oyster-kast kinst do dit horloazje mei in grutte gerêststelling mei nei it swimbad of der yn de buert nimme. De metalen band is ek perfekt wetterdicht. Oare modellen yn de Black Bay-searje fan Tudor binne dûkhorloazjes; dit horloazje hat deselde stambeam yn in kompakt pakket.

![De maat fan 36MM sit echt tige noflik](https://willem.com/global/images/088c48756082.webp)

Om't it horloazje wat lytser is as de measte hjoeddeiske manshorloazjes, draacht it ek wat lichter om de pols. Dat is benammen noflik as do dyn horloazje draachst by it sporten. Meitsje dy gjin soargen oer swit, it is maklik skjin te meitsjen, want do kinst it gewoan om litte as do ûnder de dûs giest. Op myn fytstochten hie ik gjin lêst fan it lytse Tudor.

![It is ljocht genôch om noflik te wêzen by it fytsen...](https://willem.com/global/images/ce798262a900.webp)

![... en as do dernei iis ytst :-) ](https://willem.com/global/images/d8eaf6ee0ce7.webp)

By de Oyster-kast heart de Oyster-bân. Dy past perfekt by it horloazje. Oars as de measte Rolex-bannen mei glânzjend poetste middenskeakels is de band fan dizze Tudor folslein boarsteld. As do him draachst, fielst do daliks wêrom't Rolex ferneamd is om har banden: se sitte noflik, mar binne tige sterk en krekt makke.

![De Oyster-bân - krekt makke om tagelyk noflik en sterk te wêzen](https://willem.com/global/images/60cb9537fcc7.webp)

![De stielen band past perfekt by it horloazje](https://willem.com/global/images/754aee3b3f24.webp)

![Mar de Oyster-kast is ek moai op oare bandsjes, lykas op dizze griis NATO](https://willem.com/global/images/eed23a6734d0.webp)

![De Black Bay wurket ek goed op oare bandsjes](https://willem.com/global/images/65a5b3e03c37.webp)

## Konklúzje

As do út bist op it perfekte deihorloazje, in betrouber horloazje dat in moai lykwicht fynt tusken formeel en sportyf? Sykje net fierder, de Tudor Heritage Black Bay 36 is it!

Yn de seis moanne dat ik him droech haw, haw ik it ynhâldende uterlik echt leare te wurdearjen. Lit de lytse maat fan 36MM dy net tsjinhâlde: der is grutheid yn dit moaie lytse horloazje!

![Sa sjocht 6 moanne trochgeand drage derút op in Oyster-bân!](https://willem.com/global/images/a997226a7353.webp)

---

## Lemmid Store keppelje oan keukens

*Yntegrearje mei eksterne systemen dy't do net yn de hân hast* · 2020-06-12 · https://willem.com/fy/2020-06-12_lemmid-store-keppelje-oan-keukens/

As ûnderdiel fan de app foar iten bestellen dy't ik bou, moast ik in betroubere wize betinke om de app oan eksterne systemen te keppeljen. Dizze eksterne systemen lizze bûten myn direkte kontrôle en omfetsje ferskillende kassa's, keukenbehearsystemen en bonprinters. Lês mei foar mear oer ûntwerpe foar it ûnbekende en ûnbetroubere.

## App foar iten bestellen

De app dy't ik bou is Lemmid Store (https://lemmid-store.com), in brûkersfreonlike app wêrmei't minsken meinimmielen bestelle (en betelje) kinne. Do kinst alle_berjochten_oer_Lemmid_Store_hjir (https://willem.com/blog/lemmid-store/) fine.

![Lemmid Store - in app om meinimiten te bestellen](https://willem.com/global/images/e4dce3b523ff.webp)

## Eksterne systemen

De need om te keppeljen oan eksterne systemen komt út de winsk om de app foar iten bestellen te yntegrearjen yn de bedriuwsprosessen om de itenlevering hinne. Tink oan dingen as:

- bestelgegevens sammelje yn administrative registers (bygelyks boekhâlding)

- bestellingen trochjaan oan de keukens, dêr't de maaltiden taret en ynpakt wurde 

- maklik tagong jaan ta routegegevens, dy't sjen litte wêr't it iten hinne moat

- itenbestellingen plannen dy't foar lettere leveringen binne

![Printe bon - fia in eksterne ferbining - mei detaillearre bestelgegevens lykas produktmodifiers (de karren fan de klant per produkt)](https://willem.com/global/images/2c395cf2f419.webp)

### Útdagingen by it keppeljen oan eksterne systemen

Miskien besefst do it net, mar keppeljen oan eksterne systemen kin lestich wêze. As do de bestel-app sjochst as in soarte fan "motor" (lykas yn dyn auto), wolst do dizze motor yn wêzen yntegrearje mei eksterne ûnderdielen. Lykas do dy foarstelle kinst, passe net alle ûnderdielen like goed ûnder de figuerlike motorkap. Om it noch útdaagjender te meitsjen: do witst net wis hoe betrouber de eksterne ûnderdielen binne. Do moatst dyn yntegraasje sa ûntwerpe dat ferskillende eksterne ûnderdielen maklik keppele wurde kinne en dat de prestaasje net ôfhinklik is fan de betrouberens fan dizze eksterne ûnderdielen.

![Eksterne systemen yn dyn app yntegrearje is as ûnderdielen fan tredden yn in motor passe: do moatst har oansluting en betrouberens soarchfâldich beskôgje (ôfbylding fan in ferbaarningsmotor, publyk domein)](https://willem.com/global/images/a1d4ad9cd8a3.webp)

Lykas by in ferbaarningsmotor moatst do rekken hâlde mei oansluting en betrouberens as do dyn software yntegrearrest mei eksterne systemen. **Do kinst der net fan útgean dat eksterne software:**

- perfekt past 

- altyd konsekwint is

- altyd beskikber / oanwêzich is

- betrouber is

Om te ûntwerpen foar dit nochal somber byld fan eksterne ferbiningen, tocht ik dat it in goed idee wie om de haadbackend-server fan myn app foar iten bestellen de ferantwurdlikheid foar it keppeljen mei eksterne systemen oerdrage te litten oan in spesjaal boude 'connector-server'. De connector-server makket dan sels ferbining mei it eksterne systeem. Op dizze wize praat de haadserver allinnich mei 'first party'-ûnderdielen en -systemen, wat de risiko's op misfits en mooglike downtime fermindert.

![De haadbackend-server skiede fan de eksterne systemen troch in spesjaal boude 'connector-server' yn te fieren](https://willem.com/global/images/2e9aca708f2b.webp)

Yn de praktyk betsjut dit dat de 'connector-server' eins in oare masine is, dy't syn eigen softwarestack draait. Dizze opdieling hat in pear wichtige foardielen:

- **feiligens:** de connector-server hâldt gjin folslein register fan alle bestellingen by, allinnich de bestellingen dy't nei in ekstern systeem trochjûn wurde moatte, wurde tydlik yn it ûnthâld bewarre. In mooglik feiligensprobleem yn in ekstern systeem jout sa mar in minimum oan gegevens bleat. 

- **past by alles:** de connector-server kin in protte ferskillende protokollen en manieren om te keppeljen oan eksterne systemen ûnderbringe. Ferbiningen mei eksterne systemen kinne tafoege wurde sa't in server 'in nije taal leart te praten'. Om't er al in protte talen sprekt, is it tafoegjen fan in nij dialekt of in nije taal faak maklik. Keppelje oan ferskillende eksterne API's is makliker as do alle boustiennen op it plak hast om gegevens te (op 'e nij) struktuerearjen. 

- **omgean mei ûnbetrouberens:** In ienfâldich wachtrigemeganisme yn de connector-server lit him elegant omgean mei mooglike downtime en problemen by eksterne ferbiningen. Troch per eksterne tsjinst te loggen en in wachtrige te brûken, wurdt it mooglik om de ynfloed op oare ûnderdielen en ferbiningen te minimalisearjen as ien tsjinst útfalt. 

## Konklúzje

Sa ferliedlik as it is om gewoan nije en moaie ûnderdielen oan dyn app fêst te skroeven, moatst do dyn opset soarchfâldich beskôgje om der wis fan te wêzen dat er betrouber prestearret.

Backend-serversoftware ûntwerpe om te keppeljen mei eksterne API's is útdaagjend. Do moatst hoopje op it bêste, mar ûntwerpe foar it slimste!

---

## Ferskillende wizen om sûnens yn byld te bringen

*Sjen nei spultsjes en fitness-apps* · 2020-05-25 · https://willem.com/fy/2020-05-25_ferskillende-wizen-om-sunens-yn-byld-te-bringen/

Dizze moanne haw ik ûndersyk dien nei hoe't sûnens yn fitness-apps en spultsjes yn byld brocht wurdt. Foar in nije app oer persoanlike sûnens bin ik út op in yntuïtive wize om sjen te litten hoe sûn ien persoan is. Der binne in protte kleurrike oanpakken!

## Hoe sûn do bist

De app dêr't ik oan wurkje is noch hiel yn ûntwikkeling, mar hy biedt in manier om te berekkenjen hoefolle risiko do rinst op in kardiovaskulêr barren, lykas in hertoanfal of sykte. Foar dizze app bin ik út op in moderne, frisse wize om dizze ferhâlding tusken risiko en sûnens yn byld te bringen.

## Ûndersyk

Ik haw nei ferskate sûnens- en fitness-apps sjoen om te sjen hoe't se sûnens yn byld bringe. Njonken dizze "serieuze" apps tocht ik dat it aardich wêze soe om ek nei spultsjes te sjen. Spultsje-ûntwerpers fine soms kreative wizen om sûnens yn byld te bringen. Dat kin in goede boarne fan ynspiraasje wêze foar de app dêr't ik oan wurkje.

## Apple Health, Activity en Apple Watch

As oanfolling op de Apple Watch is de Activity_app (https://apps.apple.com/nl/app/activiteit/id1208224953) it sintrale punt foar alles wat de Apple Watch mjit op it mêd fan persoanlike sûnens en fitnessregistraasje.

![De Activity-app fan Apple lit gegevens sjen dy't mjitten binne troch de Apple Watch](https://willem.com/global/images/2e660ac913d9.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- felle neonkleuren

- de haadgrafiken binne sirkels ("ringen")

- ferskillende kleuren steane foar ferskillende mjittingen

- der binne kleurrike medaljes te fertsjinjen

- dizze medaljes kinne mei oaren dield wurde (sjoch ris hoe sûn ik bin)

## Biostrap

De Biostrap (https://biostrap.com) app is de wei nei de gegevens dy't sammele binne troch de Biostrap_sensor (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/).

![De Biostrap-app lit gegevens sjen dy't sammele binne troch de Biostrap-sensor](https://willem.com/global/images/ecfe9d33c8da.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- felle neonkleuren

- kleurrike grafiken en sirkelikoanen

- grien stiet foar 'goed', read stiet foar 'min'

## Pillow

Mei de Pillow (https://apps.apple.com/nl/app/pillow-automatic-sleep-tracker/id878691772) app kinne brûkers har sliep analysearje. De app wurket mei de Apple Watch om sliepgegevens lykas hertslach en lichemsbeweging te sammeljen.

![Pillow-sliepapp](https://willem.com/global/images/2aa0def4304d.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- felle pearze kleur as haadtema

- felle kleuren yn grafiken

- de haadgrafiken binne sirkels

- sirkels wurkje goed op it lytse (fjouwerkante) skerm fan de Apple Watch

## Whoop

De Whoop (https://whoop.com) app jout tagong ta de gegevens dy't sammele binne troch de Whoop_sensor (https://willem.com/en/2019-12-31_whoop-strap-review-24-7-wearable-sensor/). De app bondelet grutte hoemannichten gegevens ta twa haadmjittingen, "strain" en "recovery".

![Whoop lit strain en recovery sjen](https://willem.com/global/images/4b67e45f4985.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- felle kleuren 

- ferskillende kleuren hawwe ferskillende betsjuttingen

- grien stiet foar 'goed', read stiet foar 'min'

- de haadgrafiken binne sirkels mei persintaazjes deryn

- de grafiken wurde stipe troch tekstfakjes mei "de stim fan Whoop"

## Mario

Mario fan Nintendo is miskien it meast ferneamde spultsjekarakter fan de wrâld. It Japanske spultsjebedriuw stiet bekend om syn kreativiteit en freonlikens yn it spultsje-ûntwerp.

![Mario 64 en de libbensbalke fan Super Mario Galaxy](https://willem.com/global/images/1e59f261fd36.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- felle kleuren

- libbensteller "4x Mario" (links boppe)

- libbensmeter yn in sirkel (ûnder)

- ferskillende kleuren foar ferskillende "libbens"-wearden

- sifers binnen de sirkelfoarmige grafiken

## Doom

Miskien wol ien fan de meast legindaryske first person shooters is Doom (https://en.wikipedia.org/wiki/Doom_(1993_video_game)) út 1993. Dit fideospultsje fan ID Software hat in protte oare spultsjes sterk beynfloede, it is in absolute klassiker.

![Doom en de haadpersoan "Mud" dy't sjen lit hoe't er him fielt](https://willem.com/global/images/d55fb06b37b7.webp)

Wat do dêrfan ûnthâlde kinst:

- sûnens wurdt útdrukt yn in persintaazje

- Mud (de haadpersoan) is sichtber en lit sjen hoe't er him fielt

- Hoe leger syn sûnenswearde wurdt, hoe mear ôftakele er derút sjocht

## Konklúzje

Troch nei ferskillende apps en spultsjes te sjen, kinst do in idee krije fan hoe't do sels sûnens yn byld bringe kinst. Dit hat my grif holpen om te begripen hoe't ik sûnens yn byld bringe kin.

Sûnens wurdt op ferskate wizen yn byld brocht, mar der binne mienskiplike tema's yn de measte apps en spultsjes. Sirkelfoarmige grafiken en felle (neon)kleuren wurde faak brûkt. It is grappich om te beseffen dat spultsje-ûntwerp in soad oerienkomst hat mei it ûntwerp fan de serieuzere sûnens- en fitness-apps. Dêrom tink ik dat ik mear oeren spultsjes spylje moat, suver foar it wurk fansels. :-)

---

## Skaalbere applikaasje-ûntwerp sûnder magy

*Rekkenkrêft fan de klant brûke foar hege prestaasjes mei in soad brûkers* · 2020-05-11 · https://willem.com/fy/2020-05-11_skaalbere-applikaasje-untwerp-sunder-magy/

As ûnderdiel fan de online app foar iten bestellen dy't ik bou, moast ik in skaalbere backend-ynfrastruktuer ûntwerpe dy't in protte brûkers tagelyk oankin. Skaalberens wurdt sjoen as in dreech probleem. Faak wurdt it presintearre as wie it wat magysk, dien troch miljoenebedriuwen dy't geheime ark brûke. Mar der is gjin magy, of is der wol?

## Wat is skaalberens?

As do in app boust, begjinst do wierskynlik hiel lyts. Mar in pear brûkers (of allinnich do, de programmeur) dy't mei de app wurkje. Alles is dan moai: de app wurket goed, rap en der binne gjin problemen. *(Koester dit gefoel!)*

![Ien brûker dy't mei ien server ynteraksje hat](https://willem.com/global/images/02bda6e71f78.webp)

Yn dit iere en lytse senario kin de iene server dy't de app draait, de brûker oan dy't der mei omgiet. Elke kear as de brûker op in knop tikket of klikt, docht de iene server wat wurk. As do goed programmearrest, kinne dizze wurklêsten optimalisearre wurde ta effisjinte brokken wurk. Dit sa dwaan is in typysk foarbyld fan in monolityske_software-arsjitektuer (https://willem.com/en/2020-03-03_monolithic-vs-microservices-software-architecture/).

Ek as dyn projekt of app frijwat lyts is, kin der op in stuit in stream brûkers komme. As dyn systeem gjin hege belêsting oankin, is de kâns op mislearring grut.

![Server ûnder hege belêsting dy't meardere brûkers tagelyk ôfhannelet](https://willem.com/global/images/0983daa5d3fa.webp)

Troch it monolityske_app-ûntwerp (https://willem.com/en/2020-03-03_monolithic-vs-microservices-software-architecture/) hawwe alle brûkers kontakt mei deselde server. Al har ynteraksje (tikken, klikken, ynfier) wurdt troch dizze server ôfhannele. Mei mear belêsting moat er in stik hurder wurkje. Op in stuit sjochst do dat dingen traach wurde, om't de server de hoemannichte wurk dy't er dwaan moat net by kin. Dat betsjut dat dyn app net goed skaalet, mei oare wurden: do sitst yn de problemen.

### Mislearring op it 'momint supreme'

Net goed skaalje is in grut probleem dat nimmen ûnderskatte moat. De measte apps (en har bedriuwsmodellen) rekkenje op hege folumes mei in lyts bedrach oan ynkomsten per brûker. As do wolst dat dyn app in (finansjeel) sukses wurdt, moatst do derfoar soargje dat er goed wurket as der ynienen in soad mear ferkear is. As dyn app delstoart op it momint dat er ynienen de oandacht fan de massa kriget, mist do in 'ienris-yn-in-libben'-kâns foar (organyske) groei.

In bepaalde sin is ûntwerpe foar skaalberens as dyn feiligensriem fêst hâlde as do yn dyn sels boude romteskip sitst, mei eksperimintele motoren. Do witst nea krekt wannear't er ûntstekt, mar as dat bart, hast do der better foar soarge dat do fêst sitst (en fan de rit genietest!).

## Gongbere wizen om skaalberens te berikken

Der is in soad skreaun oer it bouwen fan skaalbere apps, gongbere wizen om skaalberens te ferbetterjen binne:

- **De kapasiteit fan de server ferheegje**: mear ûnthâld, CPU-krêft en opslach tafoegje. Dit wurket, mar bringt dy mar 'safier'. 

- **Mear servers tafoegje**: yn plak fan ien server dy't as flessehals wurket, kinst do mear servers tafoegje dy't de wurklast diele. Dat is makliker sein as dien, want it fereasket loadbalancing en dielen fan gegevens, wat lestich wêze kin (bygelyks as do in bestellingsteller hast en twa servers tellen, hokker bepaalt dan it folgjende nûmer?)

- **De programmakoade optimalisearje**: brûk de goeie ark! Kies in programmeartaal en serversoftware dy't op prestaasje rjochte binne. Sjoch nei funksjoneel programmearjen, sadat dyn koade asynchroon op meardere kearnen draaie kin. Meitsje it steatleas. Benchmark it. Optimalisearje it. Elke tûzenste fan in sekonde dy't do op ien fersyk wynst, telt gau op as do grutte folumes ôfhannelest. 

- **Brûk de databank en skied dy fan de applikaasjeserver**: As do in databank brûkst, brûk dan syn krêft! Meitsje gebrûk fan query-caching, yndeksen en sykfunksjes. De measte databankoplossingen biede bewiisd betroubere klusteropsjes; besykje it tsjil net út te finen dat oaren al perfekt makke hawwe.

It bêste wat do dwaan kinst is al dizze opsjes te beskôgjen. Ek as do net daliks mear servers tafoegest, moatst do dyn koade skriuwe sadat dat letter kin. Benchmarking en it optimalisearjen fan dyn koade moatte in yntegraal diel fan dyn wurk wêze, net allinnich in neitocht.

## De rekkenkrêft fan de klant brûke

As do alle gongbere wizen om skaalberens te berikken beskôge hast, is der "noch ien ding".

![Smartphones (en tablets, PC's) binne mei de jierren machtiger wurden (ôfbylding: Apple)](https://willem.com/global/images/e4d580ef3ee0.webp)

Mar in pear programmeurs tinke hjir oan: it skaalberensprobleem befettet de oplossing! As do 1000 brûkers hast, hast do 1000 kompjûters mei krêftige CPU's en in protte ûnthâld. Moderne kompjûters en smartphones binne hieltyd betûfter wurden.

Do moatst gewoan in wei fine om de rekkenkrêft fan de klant oan te tapjen. Hoewol it klinkt as wat ferkeards (de rekkenkrêft fan de brûker brûke), jout it har in folle bettere, rappere ûnderfining. It bêste is dat *har* rekkenkrêft bestege wurdt oan *har* fantastyske ûnderfining, wêrby't dyn skaalberensprobleem as noflike bysaak oplost wurdt.

![It apparaat fan de brûker brûke: de tillefoan fan de brûker docht it measte wurk dat oarspronklik troch de server dien waard](https://willem.com/global/images/3b24ef5be7d6.webp)

Troch de rekkenkrêft fan de brûker te brûken, ferminderest do de hoemannichte wurk dy't de server dwaan moat. Yn plak dat de server *elke* kear as de brûker op in knop tikket of klikt in bytsje wurk docht, wurdt dit wurk no foaral dien troch it apparaat fan de brûker. Dat is effisjinter as kommunisearje oer in Wifi/4G-ferbining mei in server (it kostet minder batterij en tiid).

It freget wat opnij neitinke, mar dit prinsipe kin ek tapast wurde op webapplikaasjes. Yn plak fan alles op de server ôf te hanneljen, kinst do in soad wurk op de klant dwaan. Dingen as sykje, blêdzje, filterje, navigearje en sels dingen yn in winkelwein dwaan kinne dien wurde mei JavaScript oan de klantkant. Do - leave programmeur - moatst wizen sykje om dit wurkjend te krijen, mar as it slagget hast do sa goed as ûneinige skaalberens binnen hânbereik.

## Yn de praktyk: app foar iten bestellen

Foar de_app_foar_iten_bestellen (https://willem.com/en/2020-05-01_designing-an-interface-for-a-food-ordering-page/) socht ik nei manieren om de rekkenkrêft fan de klant te brûken foar hege prestaasjes. De grutte útdaging by leveringen en meinimbestellingen is dat se it drokst binne om etenstiid hinne. In soad minsken brûke de app sawat tagelyk, en dat is in resept foar skaalberensproblemen.

![Online iten bestelle](https://willem.com/global/images/d08b396a761f.webp)

As do tinkst oan online iten bestellen, kinst it hiele proses yn lytsere brokken opdiele:

- **1) De side iepenje**: de app/side lade

- **2) De ferskillende opsjes trochblêdzje**: de produkten, har beskriuwingen, prizen, foto's, ensfh. sjen

- **3) Sykje nei wat spesifyks**: sykje op kategory, produktnamme, ensfh.

- **4) In produkt kieze**: it oan dyn bestelling tafoegje

- **5) In produkt oanpasse**: in saus, in byrjocht, in topping, ensfh. kieze. 

- **6) Dyn gegevens ynfiere**: dyn namme, tillefoannûmer, leveringsgegevens, ensfh. 

- **7) Dyn bestelling betelje**: in betelmetoade kieze, ferbine mei dyn bank of kredytkaart

- **8) De app slute**

De measte fan dizze stappen kinne sa programmearre wurde dat de server *net nedich is*. Allinnich stap 1 (**laden**) en stap 7 (**betelje**) fereaskje kontakt mei de backend-ynfrastruktuer. It is wichtich om te beseffen dat stap 2 oant 5 meardere kearen werhelle wurde, want it is gewoan dat brûkers meardere produkten oan har bestelling tafoegje.

![De oerbleaune wurklast fan de server skiede: produkten leverje en bestellingen ôfhannelje](https://willem.com/global/images/1d2831da7a52.webp)

Troch de oerbleaune wurklast per taak te skieden kin de software fierder optimalisearre wurde. De **"produktserver"** is optimalisearre om statyske bestannen (teksten, prizen, ôfbyldingen) te leverjen wêrmei't de klant de ûnderfining fan it trochblêdzjen fan produkten oanmeitsje kin. Dit soarte server kinst do tige optimalisearje, troch gebrûk fan caching, HTTP/2, kompresje, ensfh.

Allinnich de brûkers dy't it bestelproses foltôgje, wurde trochjûn nei de **"bestelserver"** dy't de betelling ôfhannelet. Dy makket ferbining mei de betelprovider. Sadree't in betelling foltôge is, nimt de betelprovider kontakt op mei de bestelserver om him te ynformearjen oer de betelstatus. Dit is wat do folslein (oan de serverkant) yn eigen hân hawwe wolst, lykas ik die doe't ik earder in_betelsysteem_ûntwurp (https://willem.com/en/2020-03-25_designing-and-implementing-a-micro-payment-system/). De oerbleaune wurklast op de "bestelserver" is folle lytser, want net elkenien pleatst in bestelling, en in protte fan it ferwurkjen fan bestellingen kin op de eftergrûn dien wurde.

![Folle ferkear ôfhannelje troch ferdield rekkenjen](https://willem.com/global/images/4c106f30570a.webp)

Om skaalberens te maksimalisearjen kinst do maklik meardere servers tafoegje (of in content delivery network brûke) om de statyske bestannen te leverjen. Foar de app foar iten bestellen brûk ik in aparte "produktserver" *per restaurant*. Dat soarget foar hege prestaasjes en koartere laadtiden. Minsken fernimme dat it rap is, guon kinne net leauwe dat it webtechnology is, it is *hast* magysk.

## Konklúzje

In skaalbere applikaasje ûntwerpe kin sûnder magy of budzjetten fan miljoenen. Do moatst it gewoan trochtinke en sykje nei de kânsen dy't har oanbiede tegearre mei de útdagings.

It probleem befettet de oplossing. In soad brûkers tagelyk is net allinnich in probleem: se bringe har eigen rekkenkrêft mei, dat is de oplossing! Do moatst it mar brûke.

---

## In ynterface ûntwerpe foar in bestelside foar iten

*In lykwicht fine tusken krêftige opsjes en brûkberens op mobyl* · 2020-05-01 · https://willem.com/fy/2020-05-01_in-ynterface-untwerpe-foar-in-bestelside-foar-iten/

Online bestelsiden binne wichtiger as ea. It COVID-19-firus, de lockdowns dy't dêrfan it gefolch wiene en de regels foar sosjale ôfstân hawwe de needsaak fan in goed ûntwurpen webshop-brûkersynterface ûnderstreke. Dit goed foar inoar krije is ferrassend dreech!

## De útdaging: online itenbestellingen

Do besefst it miskien net as do dyn pizza of patat útsykje by dyn leafste meinimrestaurant, mar iten bestelle is eins frij dreech út it eachpunt fan ûntwerp fan brûkersynterfaces. Do moatst rekken hâlde mei:

- **produktoanpassing**: bygelyks it oanbieden fan ferskillende sauzen, byrjochten, toppings en maten

- **oanpassingen falidearje**: guon oanpassingen fereaskje in antwurd (lykas hoe wolst do dyn steak, bloedich, medium of trochbakken?), mar oare oanpassingen litte mear romte yn har antwurd (lykas kies in "maksimum fan 5 pizzatoppings")

- **meardere farianten**: immen moat twa deselde pizza's bestelle kinne, mar mei ferskillende toppings

Dêrboppe moatst do beseffe dat sa'n 80% fan al dizze brûkersynteraksje op in tige lyts skerm dien wurdt. Dat beheint de romte foar knoppen, skeakelers en wikselers. It is dreech om goed te dwaan en it ferraste my net dat in protte besteande apps en bestelsiden dit net op in elegante wize oplosse.

## Oanpakke lestige útdagingen troch in skets te meitsjen!

As ik foar in komplekse ûntwerpútdaging stean, begjin ik faak mei it meitsjen fan in skets. Ik brûk in_tablet_as_haadkompjûter (https://willem.com/en/building-a-tablet-os-what-happens-when-you-reject-the-mainstream/) wêrmei't ik ideeën ferkenne kin troch se te tekenjen. Fansels kinst do ek âlderwetsk papier brûke. Wat wichtich is, is dat do dyn tinken sichtber makkest, want dat bringt de mooglikheden en beheiningen fan dyn konsept oan it ljocht.

![Earste skets foar de brûkersynterface foar iten bestellen](https://willem.com/global/images/46615fdc8e0d.webp)

De skets hjirboppe lit myn earste idee foar de ynterface sjen. Do sjochst in ôfbylding, in titel, in produktbeskriuwing, de priis, plus- en minknoppen en in fakje mei it oantal produkten dat do bestellen hast. It liket in goed (en ienfâldich) begjin, mar dit ûntwerp hat flaters, om't:

- guon produkten gjin ôfbylding hawwe, wêrtroch't tekst raar útrjochte wurdt as dizze ynterface yn in list stiet

- guon produkten lange titels en beskriuwingen hawwe, dyn ûntwerp moat tekstôfbrekking oankinne 

- dit ûntwerp negearret de produktoanpassingen (lykas it kiezen fan in topping of saus) folslein

![Skets yn kontekst: besykje dyn ûntwerp yn in lytsere viewport te setten](https://willem.com/global/images/92caf81f6d3a.webp)

Meitsje in skets yn de kontekst fan in smartphone en do sjochst gau wêr't dyn ûntwerp ferkeard sit. Yn de twadde skets (hjirboppe) steane mar twa produkten op de bestelside, mar it oantal sichtbere knoppen (plus / min) is al twa kear safolle. Meardere knoppen per produkt altyd sichtber meitsje is dúdlik in minne idee, benammen as do mei in soad produkten te krijen hast.

## Tinken as yn de echte wrâld: ynteraksje yn twa stappen

Om mei wat eleganters te kommen besocht ik my yn te tinken hoe't it is om yn in echt restaurant jûnsiten te bestellen. Ik ûntduts dat de kelner eins in wichtich stik fan de puzel leveret: hy of sy reagearret op dyn kar troch *produktspesifike* fragen te stellen. As ik bygelyks steak bestel, freget de kelner my hoe't ik it bakt ha wol.

De kneep is dat der allinnich fragen steld wurde dy't relevant binne foar dyn kar. Dat helpt as twa minsken (oan deselde tafel) itselde produkt bestelle, de persoanlike oanpak makket ferskillende oanpassingen per persoan mooglik.

![Skets fan in ynteraksje yn twa stappen: ûnderskied tusken list- en detailmodus](https://willem.com/global/images/4fcb33754a9f.webp)

As do dizze ynteraksje yn twa stappen yn in brûkersynterface fêstlizze woest, koest do in list/detail-modus ûntwerpe. Produktspesifike fragen beäntwurdzje docht men yn de "detailmodus", wylst de "listmodus" in kompakt (mar ynformearjend) oersjoch fan de ferskillende produkten biedt.

## It ûntwerp ôfmeitsje: iten bestelle yn 3 stappen

Faak makket de kelner yn in restaurant it opnimmen fan de bestelling ôf troch in gearfetting te jaan fan wat der allegearre bestelle is troch de ferskillende minsken oan in bepaalde tafel. Dizze gearfetting is in tige wichtige (lêste) stap eardat de bestelling nei de kok stjoerd wurdt.

Op de online bestelside soe dizze lêste stap ek wurkje. It soe tsjinje as in lêste kontrôle eardat do de bestelling pleatst. Fierder de analogy út de echte wrâld folgjend komme wy ta in ienfâldige brûkersynterface foar iten bestellen yn 3 stappen:

![Iten bestelle yn trije stappen: list, detail, gearfetting](https://willem.com/global/images/2eb5b8a8f3a5.webp)

## Konklúzje

In bestelside foar iten ûntwerpe is útdaagjend troch de protte ferskillende fariabelen dy't do op in tige lyts skerm ûnderbringe moatst. Geweldich ûntwerp nimt dizze kompleksiteit en makket it ienfâldich.

As do in ynterface ûntwerpst, kin it tige nuttich wêze om wat te tinken as yn de echte wrâld. Betink in oare analogy of metafoar. De bestelside sjen as in "firtuele restaurantkelner" holp my in ienfâldich ûntwerp fan trije stappen te betinken. Ik haw dit_ûntwerp_ynfierd (https://lemmid-store.com) en it wurket fantastysk!

![Skynber ienfâldich: de bestelside foar iten dy't dêrút kaam](https://willem.com/global/images/c80a12452033.webp)

---

## Minimalistyske racefyts mei Gates Carbon Drive

*Moetsje dyn nije terapeut: de Schindelhauer Siegfried Road* · 2020-04-30 · https://willem.com/fy/2020-04-30_minimalistyske-racefyts-mei-gates-carbon-drive/

De ôfrûne moannen haw ik op in bysûndere fyts riden, de minimalistyske Siegfried Road fan Schindelhauer. Hy is oars as de measte racefytsen, want er hat gjin gewoane ketting en derailleur. Hy hat de Gates CDX carbon drive. It is in oefening yn minimalistysk ûntwerp. Nei sa'n 1000KM op him riden te hawwen, is it tiid om dy alles dêroer te fertellen.

## Schindelhauer

Sûnt 2009 ûntwerpt Schindelhauer (https://www.schindelhauerbikes.com/) út Berlyn fytsen dy't technologysk foarop binne en dochs rjochttroch. Se hâlde fan goed ûntwerp en praktysk gebrûk, har minimalistyske fytsen binne boud foar deistich gebrûk.

![Schindelhauer Bikes ûntwerpt sûnt 2009 fytsen mei riemoandriuwing (foto's: schindelhauerbikes.com)](https://willem.com/global/images/db2bfaef07e7.webp)

Se brûke ûnderdielen fan hege kwaliteit dy't bedoeld binne om lang mei te gean. Fan it begjin ôf ûntwikkele Schindelhauer fytsen mei in Gates Carbon Belt-oandriuwing.

## Siegfried Road

Hoewol myn_pendelfyts (https://willem.com/en/2019-02-27_one-year-on-the-ultimate-commuter-bike/) noch altyd sterk giet, frege ik my ôf hoe't it wêze soe as immen in racefyts ûntwerpe soe mei de Gates Carbon Belt Drive. Schindelhauer ûntwurp sa'n fyts, de Siegfried Road.

![Siegfried Road levere troch Kaptein Tweewielers Amsterdam](https://willem.com/global/images/4267c7998698.webp)

In oerienstimming mei de goeie Velominati_rule_#58 (https://www.velominati.com), stipe ik de pleatslike fytsewinkel en bestelde ik de Siegfried Road om levere te wurden yn Amsterdam, troch Kaptein_Tweewielers (https://kapteintweewielers.nl). It is in prachtige winkel yn it sintrum fan Amsterdam, as do út de buert komst en advys nedich hast oer racefytsen, moatst do dêr hinne.

![Siegfried Road sa't ik him fan de fytsewinkel krige - mei in brune Brooks Swift-sadel en passende Continental-bannen ](https://willem.com/global/images/8c7a0443e939.webp)

De Siegfried Road komt mei in brún learen Brooks Swift-sadel fan hege kwaliteit, in absolute legindejinge_mei_in_soad_skiednis (https://www.brooksengland.com/leathersaddles/). De fyts hat passend brún learen stjoerlint.

![As do de skuon derby hast, sjocht brún stjoerlint der prachtich út](https://willem.com/global/images/83bfcff4d3f4.webp)

Hoewol ik de kwaliteit wurdearje, fûn ik de retro-sfear fan de brune kleur net moai. Ik koe net oars as fiele dat de fyts better wurde soe mei in moderne touch, mar mei respekt foar it minimalistyske ûntwerp yn it gehiel. Lit it oan my oer om in splinternije fyts útinoar te heljen...

![It brune lear ferfange troch swart rubberen stjoerlint (fan Brooks)](https://willem.com/global/images/92c9d497da13.webp)

It is fernuverjend wat men fan YouTube (https://www.youtube.com/watch?v=4iekC7HnG4o) leare kin, it stjoerlint ferfange fereasket wat oefening, mar is net dreech. Ik haw ien fan de trapkrukken ôfhelle om in power_meter (https://willem.com/en/2019-08-28_riding-with-a-power-meter-on-your-bike/) te ynstallearjen en haw in Wahoo Speed-sensor ynstallearre om te wurkjen_mei_myn_leafste_fytskompjûter-app (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/).

![De Alfine, Hollowtech II-trapkruk der ôf helje](https://willem.com/global/images/0e05f8d0a468.webp)

![De Shimano FC-R9100 Dura Ace-powermeter fan 4iiii past perfekt](https://willem.com/global/images/31f69ac9ecb1.webp)

![Op in dei sil ik de ferve fan de trapkruk ôfhelje, mar foar dyn garânsje is it better om dingen yn har oarspronklike steat te litten](https://willem.com/global/images/0391adc31c6d.webp)

![De Wahoo Speed-sensor ynstallearre op de flip-flop efternave](https://willem.com/global/images/6d35a7477f96.webp)

Bannen wikselje op in fyts mei riemoandriuwing kin wat lestich wêze, want de riem mei net yn ien rjochting 'bûgd' wurde. Troch de efterste as los te meitsjen is it mooglik om *krekt genôch* romte te meitsjen om de riem foarsichtich fan it tandtsjil te heljen. Ik haw de tige betroubere, bestindige, swarte Schwalbe Durano Plus-bannen ynstallearre.

![De Continental Grand Prix Classic-bannen binne prachtich, as do fan brune retro-sfear hâldst](https://willem.com/global/images/c1fb19ecf4bf.webp)

![Meitsje de efterste as los om krekt genôch romte te meitsjen om de riem fan de tandtsjillen te heljen](https://willem.com/global/images/e073a53811cd.webp)

![It CDX efterste tandtsjil is makke om lang mei te gean](https://willem.com/global/images/270039390b88.webp)

Ik haw de Swift-sadel ferfongen troch in Brooks Cambium C13 carbon-sadel fan hege kwaliteit en Look carbon klikpedalen ynstallearre. Nei in pear oeren knutselen oan myn nije fyts kaam ik út op wat men neame koe: *"Siegfried Road mei in tikje Willem"*

![Siegfried Road mei in tikje Willem](https://willem.com/global/images/d0697eed9933.webp)

## Suver prachtich

As do tinkst dat er geweldich útsjocht, bist do net de iennichste. Yn de ôfrûne 1000 kilometer haw ik tal fan opmerkingen krigen fan oare fytsers dy't fregen hokker fyts ik ride. Minsken fernimme it gebrek oan opfallende kleuren en stickers. It minimalistyske ûntwerp falt op op in goede wize.

![De sadelpinklem is yntegrearre yn it minimalistyske AL6061-T6 aluminium, trije kear konysk aero-piipframe](https://willem.com/global/images/79d4cbe5247e.webp)

![It efterwiel wurdt fêstset mei in 'krokodil'-riemspanningssysteem](https://willem.com/global/images/c7a982fa75a5.webp)

![Kleo Carbon-pedalen (fan Look) op de foarste trapkruk op de BSA-trapaslager](https://willem.com/global/images/9eb7108ff73e.webp)

![Sûnder de gewoane derailleurs is de oandriuwing frijwat rjochttroch (oersetting 60T/22T)](https://willem.com/global/images/a19f14b03972.webp)

![Siegfried Road hat ienfâldige, mar tige funksjonele Tektro R539 / TRP - RRL-remmen](https://willem.com/global/images/b5df038595c4.webp)

![De sulveren heechglânzjend poetste Alexrims CX30-wielen hawwe naven fan hege kwaliteit foar in soepel ritsje](https://willem.com/global/images/4d6d29e248e4.webp)

![It prachtich spikere wiel is neat minder as harmonieus, ienfâldich mar prachtich](https://willem.com/global/images/c299922bea97.webp)

![De Schwalbe Durano Plus-bân is de meast lekbestindige racefytsbân dy't der is](https://willem.com/global/images/7205bb32ddec.webp)

![Der út yn it wyld: Siegfried Road x Willem](https://willem.com/global/images/c9248d84bfe1.webp)

## Minimalisme ride

As do fan fytsen hâldst, witst do wierskynlik dat it dyn holle op in tige ferfrissende wize leech meitsje kin. Guon sizze dat fytsen in terapeutysk effekt hat, in oefening yn mindfulness by dyn training.

![In fleurige keardel dy dêr op in lege dyk fytst](https://willem.com/global/images/9d08f34e8657.webp)

### Fixed gear-fyts

De Siegfried Road is in fyts mei ien fersnelling, ik ride him yn de saneamde 'fixie'-konfiguraasje: wêrby't de oandriuwing fêst sit oan de pedalen, sadat de pedalen draaie as de fyts beweecht. Do soest fernuvere wêze hoefolle mentale muoite do ûnbewust bestegest oan it trochgeande proses fan it kiezen fan de goeie fersnelling by it fytsen.

In fixed gear-fyts ride betsjut dat "do altyd yn de goeie fersnelling sitst", do moatst gewoan wat hurder of rapper trape. It duorret efkes foardat do der oan wend bist. Guon fytsers beskriuwe it riden fan in fixed gear-fyts as eat dat har "mear ferbûn" mei it fytsen fiele lit. Ik begryp wol wat se dermei bedoelje. It is noflik, op in terapeutyske, rêstige wize.

![Do, de fyts, de dyk, neat oars: fytsen yn optima forma](https://willem.com/global/images/814681120fae.webp)

### It foardiel fan riemoandriuwing

De Gates Carbon-oandriuwing op in racefyts as de Siegfried is in perfekte kombinaasje. Hy wurket yn absolute stilte, der is gjin rammeljen, gjin kettinggelûd, neat. Allinnich do, de fyts, de dyk en neat oars.

Tagelyk makket de Gates Carbon-oandriuwing op de Siegfried Road it ûnderhâld fan dyn fyts in stik makliker. As do op in wiete dyk ride hast, kinst do maklik alle smoargens ôfspuite mei in bytsje wetter.

![Gjin oalje of fet nedich - spuit dyn fyts nei in wiete rit gewoan ôf](https://willem.com/global/images/264f052287c6.webp)

## Konklúzje

De Siegfried Road is net foar elkenien, mar foar dyjingen dy't minimalistysk ûntwerp yn in sportyf pakket wurdearje, is er geweldich. Nim him mei ien fersnelling of as fixed gear en gean gewoan de dyk op.

Syn tiidleaze ûntwerp, kombinearre mei bestindige ûnderdielen, makket de Siegfried Road in betroubere maat foar dy mominten dat do gewoan fytse wolst. Ik hâld der fan!

### Fernijing

**Septimber 2020: **: Ik haw in prachtige_fytskompjûter_foar_dizze_fyts:_Omata_One (https://willem.com/en/2020-09-29_riding-with-omata-one/) fûn

---

## Talking tablets: wat makket in tablet geweldich?

*Wurkje mei de Microsoft Surface Pro X* · 2020-04-14 · https://willem.com/fy/2020-04-14_talking-tablets-wat-makket-in-tablet-geweldich/

Earder dit jier brocht Microsoft har splinternije Surface Pro X tablet-kompjûter út, yn in soad opsichten is dit in foarútstribjend apparaat. Om't ik graach mei tablets wurkje, frege ik my ôf wat in tablet no eins geweldich makket? Is de Surface Pro X goed? Lês mei om it út te finen.

## Surface Pro X

Oars as tradisjonele PC's, dy't faak âlde software en hardware noch stypje, hat Microsoft de Surface Pro X foaral ûntwurpen as in apparaat fan de folgjende generaasje. Hy is ultradun, altyd ferbûn (mei 4G/LTE) en hat in effisjinte ARM-prosessor om web-first-ûnderfinings perfekt oan te driuwen. Krekt as oare Microsoft_Surface-apparaten (https://willem.com/en/2018-03-07_tablet-as-main-computer/) is de Surface Pro X it bêste fan Microsoft, want hy yntegrearret hardware en software oars as oare Windows-PC's.

![De Surface Pro X útpakke ](https://willem.com/global/images/d7d698b4b179.webp)

### Toetseboerd

Do moatst it Signature-toetseboerd mei de "slim pen" fan Surface nimme om de alsidichheid fan de tablet folslein te benutten. Se wurde apart ferkocht (krekt as it toetseboerd en de pencil fan de iPad Pro), wat ik noch altyd dom fyn.

![Surface Pro X Signature-toetseboerd mei de Slim Pen](https://willem.com/global/images/d7a9b5cf2240.webp)

![It toetseboerd ferbynt mei in magnetyske oansluting dy't ek foar stroom en ferbining soarget (gjin aparte batterij of ynstelling fan in ferbining nedich)](https://willem.com/global/images/39529d91bc66.webp)

![De toetsen binne 'echt' en der is in moai multitouch-glêzen touchpad](https://willem.com/global/images/8ce089ff1868.webp)

It Surface Pro X Signature-toetseboerd is it alderbêste tablet-toetseboerd dat ik ea sjoen haw. It hat alle gewoane toetsen dy't do op in PC-toetseboerd ferwachtsje (ynklusyf escape- en funksjetoetsen). Dochs is it tin, stevich en fielt it hiel solide oan. De fysike feedback is geweldich, ik fyn it prachtich om der op te typen!

Ik wol allinnich dat it toetseboerd ek wurket as it losmakke is. Dat soe noch mear ferskillende gebrûksmooglikheden jaan, benammen yn kombinaasje mei de yntegrearre, prachtige Surface-kickstand, it Surface-dock en de krêftige stipe fan Windows foar eksterne monitors.

![Losmakke toetseboerden hawwe ek har foardielen... :-)](https://willem.com/global/images/9cffa9cba02f.webp)

![Toetseboerd mei alcantara](https://willem.com/global/images/1b6f735c1ad2.webp)

Wat men of geweldich of ferskriklik fynt, binne de palmsteunen fan alcantara. Ik fyn se net moai, want se binne my tefolle "waarm en sêft", benammen as do langere tiid wurkest. Mar it is in persoanlike foarkar, tink ik, want ik fyn kessens of dekens op in bank ek net moai, ik gean leaver foar kâld_en_ûnkomfortabel (https://willem.com/en/2018-12-06_do-amazing-things-with-a-focused-mind/).

![Surface Pro X mei syn toetseboerd is krekt in laptop](https://willem.com/global/images/e8ad49a47760.webp)

### Surface Slim Pen

De Surface Pro X stipet de Slim Pen, in ovaal foarme stylus dêr't do dingen mei oantikje, notysjes meitsje of tekenje en in skets meitsje kinst. It geweldige oan de Slim Pen is dat Microsoft him yn it Surface-ûntwerp yntegrearre hat, mei in moaie plak om him te setten as do him net nedich hast. Hy draait magnetysk om, sadat er sûnder kabel opladen wurdt as er yn it toetseboerd opburgen is, in knap kunststik.

![De Slim Pen is altyd klear, opladen, binnen berik, boppe de rige funksjetoetsen](https://willem.com/global/images/01723afa1da7.webp)

![De Surface Slim Pen is sawat like grut as in gewoane pen, in bytsje lytser as de Apple Pencil](https://willem.com/global/images/882dc1ee024a.webp)

De Surface Slim Pen is ferlykber fan grutte mei in gewoane pen (foar papier). Hy is in bytsje lytser as de nijste Pencil fan Apple.

![De Surface Slim Pen yn de hân](https://willem.com/global/images/7c1f48262c77.webp)

As do de Surface Slim Pen yn de hân nimst, fernimst do daliks dat er folle lichter is as oare pennen. Dêrtroch fielt de Slim Pen in bytsje "tinnich" oan, hy mist it "lykwichtige gewicht" fan de Apple Pencil.

![De reaksje fan de pen is geweldich](https://willem.com/global/images/2b648bc8e209.webp)

Nettsjinsteande dat er wat licht is, wurket er perfekt, want de reaksje fan de pen is gewoan geweldich. Microsoft biedt ferskillende apps foar notysjes en sketsen, lykas Microsoft OneNote en Whiteboard. De lêste fyn ik moai, mar hy is net sûnder mankeminten, want ergerlike bugs lykas in ûnkrekte liniaal hindere de superkrêften fan de Surface Pen.

![Ûnkrekte liniaal yn Microsoft Whiteboard hinderet de ûnderfining](https://willem.com/global/images/d02a7ae2c540.webp)

## Wurkje mei de Surface Pro X

As do in pear wiken mei de Surface Pro X wurkest, fernimst do dat it apparaat tige kapabel is. Troch syn alsidichheid is er geskikt yn in soad ferskillende wurksituaasjes, lykas:

- **fideokonferinsjes**: de kamera sit op de goeie plak boppe it skerm (wat de iPad Pro net sizze kin), wat it 'eagkontakt' ferbetteret as do yn in firtuele Microsoft Teams-gearkomste sitst.

- **lêzen**: it skerm fan (hast) râne oant râne yn kombinaasje mei it lege gewicht fan de Surface Pro X makket it mooglik om dokuminten en websiden noflik yn portretmodus te lêzen. 

- **tekenje/ûntwerpe**: brûk de pen om ideeën op papier te setten, ûntwerpen te ferkennen troch in skets te meitsjen en te tekenjen, en it skerm te kanteljen mei de yntegrearre kickstand foar bettere ergonomy.

- **koade skriuwe/programmearje**: De ekstreem goede typeûnderfining en it romme skerm meitsje de Surface Pro X in prachtige ûntwikkelkompjûter. It is geweldich foar webûntwikkeling, want er draait de folsleine desktopferzjes fan Firefox en Chrome (mei har yntegrearre devtools).

- **ôfbyldingen bewurkje**: Ik hie gjin muoite om GIMP (https://www.gimp.org) út te fieren om ôfbyldings te bewurkjen, te wurkjen mei webgrafiken mei hege resolúsje en meardere lagen.

- **serverbehear**: It is no mooglik om SSH rjochtstreeks op Windows te brûken, sadat do kinst ynlogge op dyn leafste cloud-VPS.

![Ôfbyldingen mei hege resolúsje bewurkje mei GIMP, wurkje mei meardere lagen - wurket geweldich op de Surface Pro X](https://willem.com/global/images/b57789096e71.webp)

!["Sjoch, mem, gjin Putty" - SSH nei alles, native op Windows](https://willem.com/global/images/73ac97a4d461.webp)

![Koade skriuwe op de Surface Pro X is in dream troch it romme skerm en it prachtige toetseboerd - ik doch dit oer SSH mei tmux op in spesjale, krêftige ûntwikkel-VPS ](https://willem.com/global/images/2c1e49862532.webp)

![Brûk de pen om te tekenjen, te skriuwen en te ûntwerpen](https://willem.com/global/images/7f8d436238e1.webp)

## Wat makket in tablet geweldich?

Dit bringt my werom by de haadfraach, wat makket in tablet *geweldich*? Yn de rin fan de jierren haw ik wiidweidich wurke mei ferskillende tablets. Ik haw sels myn_eigen_tablet-OS_boud (https://willem.com/en/2020-03-09_making-my-own-tablet-os/). Dat hat my de kâns jûn om te learen oer de dingen dy't de 'tabletkategory' echt ûnderskiede fan gewoane desktop- of laptopkompjûters.

![Ferskillende tablets, ferskillende software: iPadOS, Windows en "WillemOS"](https://willem.com/global/images/92e2a4f3dc6e.webp)

### Alsidige, mobile hardware

De wichtichste les fan in tablet-kompjûter is de alsidige, mobile aard fan it formaat. Der binne gjin kabels, hy past yn de measte tassen, do kinst him yn ferskillende hoeken en oriïntaasjes brûke. Krekt dêrtroch ferdwynt de tablet-kompjûter nei de 'eftergrûn', sadat do gewoan dwaan kinst wat do dwaan wolst.

Do hoechst net yn in bepaalde fysike posysje te sitten, lykas efter in buro, om it apparaat te brûken. Mei de batterij en de mobile ferbining kinst do him brûke wêr't do ek bist. Hoewol ik de krêft fan in desktopkompjûter mei in grut skerm wurdearje, fyn ik it net moai dat men him *altyd* yn in (saai) kantoar brûke moat. In tablet-kompjûter jout dy in bepaalde mjitte fan frijheid troch syn alsidichheid en mobiliteit.

### Software

In geweldige tabletûnderfining hinget ôf fan de naadleaze yntegraasje fan hardware en software. Tablet-kompjûters wurde foar in grut part bepaald troch it grutte touchscreen dat tsjinnet as doek foar alles wat de tablet dwaan kin. Geweldige tabletsoftware profitearret fan de direkte manipulaasje dy't mei dyn fingers mooglik is.

![Direkt manipulearjen fan de ynterface mei dyn fingers is in perfekt foarbyld fan it yntegrearjen fan hardware mei software](https://willem.com/global/images/1bae27da9f00.webp)

As it goed ûntwurpen is, makket software in yntuïtyf begryp fan syn wurking mooglik. Sûnder mis kin men in tablet brûke troch him gewoan oan te rekken, do hoechst gjin hantlieding of in diploma kompjûterwittenskip nedich te hawwen.

![Yntuïtive ynterfaces hawwe gjin hantlieding nedich](https://willem.com/global/images/fdab8789c4ed.webp)

Om dy reden kin myn ienjierrige soan in tablet-kompjûter brûke, mar gjin PlayStation dy't in fysike controller nedich hat. It gebrek oan de abstraksje fan de aparte controller (mei knoppen) nimt wriuwing fuort út de ynteraksje mei software.

## Konklúzje

As do noch net mei in tablet-kompjûter wurke hast, moatst do it echt oerwegje. De Surface Pro X is in perfekte masine om dy kennis te litten meitsje mei nije wizen om dingen dien te krijen, wylst er dy tagong jout ta bekende apps en bestannen.

Syn alsidige, mobile hardware yn kombinaasje mei software dy't ûntwurpen is om gebrûk te meitsjen fan it grutte touchscreen, lit dy dingen dien krije op in protte wizen, sa goed as oeral!

![De Surface Pro X docht in soad dingen tige goed - hy is it perfekte gefal om dyn iennichste kompjûter te wêzen](https://willem.com/global/images/e4480c704f71.webp)

---

## Traffic shaping mei iptables en tc

*Útgeande netwurkbânbreedte beheine per IP-adres fan de klant* · 2020-04-01 · https://willem.com/fy/2020-04-01_traffic-shaping-mei-iptables-en-tc/

Ferline moanne krige ik in automatysk alarm oer tefolle bânbreedtegebrûk, meastal in teken fan problemen. As dat bart, moatst do in standert incidintproseduere folgje en besykje de boarne fan it ferkear te isolearjen eardat do it ôfslutst. De oarsaak fan dit incident wie lykwols net wat ik ferwachte... en frege om in oare oanpak as in ienfâldige blokkade.

## Alarm foar tefolle bânbreedte

As do servers beheare, fernimst do dat ynternetferkear meastal foarkomt yn foarsisbere patroanen. Krekt as echt ferkear op de dyk binne der fêste tiden dat it drok is en rêstich.

![De bânbreedtegrafyk fan AMS-IX lit in foarsisber patroan sjen - sjoch it weachfoarmige patroan](https://willem.com/global/images/cbef76c36df8.webp)

Troch it foarsisbere patroan is it mooglik om anomalyen automatysk te detektearjen. Krekt as in file op de snelwei op in ûngewoane tiid it gefolch fan in ûngelok wêze kin, kinne ûnferwachte útslaggen yn ynternetferkear in oanwizing wêze foar in incident yn cyberspace.

![Bânbreedtegrafyk mei in ûngewoane piik dy't oanjout dat der wat mis is - do hoechst gjin Sherlock Holmes te wêzen om it te finen](https://willem.com/global/images/f7c2d76b6a59.webp)

## De boarne isolearje

It earste wat do dwaan moatst is de boarne fan it probleem fine. Dat dochst do troch de anomaly te analysearjen mei:

- Bepale oft it ekstra ferkear ynkommend of útgeand is (up- of download?)

- De byhearrende boarne- en doel-IP-adressen bepale (hokker server is rekke? Wêr giet it ferkear hinne of wêr komt it wei?)

- De soarte ferkear bepale (e-mail, web of wat oars?)

Hjirfoar moatst do ferkearsgrafiken ynspektearje, dy litte meastal in dúdlik ûnderskied tusken ynfier en útfier sjen. Dan moatst do besykje de rekke IP-adressen te finen. Dat kin betsjutte dat do nei mear (yndividuele server)grafiken en statistiken yn switches, routers en servers sjen moatst. Sjoch dan nei CPU-gebrûk en logbestannen om te bepalen hokker applikaasje rekke is, lykas mail of web. Hoe grutter de anomaly is, hoe makliker er te finen is.

Do wurdst miskien ferliede om de anomaly te deadzjen sadree't do him fûn hast, en daliks it byhearrende ferkear stop te setten. Mar do moatst him echt (op syn minst noch efkes) libje litte om safolle mooglik fan him te learen.

![It ark iftop brûke om it bânbreedtegebrûk per ferbûn IP-adres te sjen](https://willem.com/global/images/2143a4110498.webp)

Brûk in ark as iftop (https://linux.die.net/man/8/iftop) om in realtime oersjoch te sjen fan it bânbreedtegebrûk per ferbûn IP-adres. It is tige nuttich om grip te krijen op wat der bart, benammen yn kombinaasje mei logbestannen (dy't it IP-adres oan yndividuele akkounts keppelje).

## Ûngewoane oarsaak

De server dy't it tefolle bânbreedtegebrûk produsearre, wie in mailserver. Dy wurde faak troch hackers it doel makke om se yn in spamrelay-server te feroarjen. Dat kin op ferskate wizen barre, meastal troch dat de spammers in jildige oanmelding yn hannen krije. Dat soarget foar in soad útgeand ferkear, want de spammers drukke in soad e-mails út. As der spam op dyn server útstjoerd wurdt, sjochst do dat wierskynlik yn de logs, want spamberjochten komme faak werom, wêrtroch't de mailwachtrijen gau fol rekke. It wurdt gau rommelich, mar op dizze server wie sa'n rommel der net - gewoan in soad ûngewoan bânbreedtegebrûk.

Mail (en spam) wurdt ferstjoerd mei it SMTP-protokol, mar it ferkear op de SMTP-poarte fan dizze server wie hiel normaal. Dat wie tige ûngewoan, want it betsjutte dat it tefolle ferkear fan wat oars kaam. Mar wat? Nei it analysearjen fan ferskate logbestannen op de mailserver stelde ik fêst dat it skuldige protokol IMAP wie. Op ien of oare wize feroarsake in klant dy't mei IMAP ferbûn wie mei de mailserver in ûnbidige hoemannichte netwurkferkear. IMAP is in protokol dat brûkt wurdt om e-mail te *lêzen*, net om it te ferstjoeren, wêrtroch't anomalyen mei IMAP tige seldsum binne.

Doe't ik it log fan de mailserver analysearre, fûn ik de brûker dy't it ferkear feroarsake. Ik naam kontakt op mei de klant om te freegjen oft er oan syn kant wat raars fernommen hie. Net ferrassend fernaam er dat syn kompjûter de lêste tiid wat traach oanfielde.

### Synkronisaasjelus yn Microsoft Outlook

Nei wat besykjen en mislearjen oer de tillefoan stelden wy fêst dat wat feroarsake dat Microsoft Outlook IMAP-mappen yn in lus bleau synkronisearjen. Dêrtroch downloade syn kompjûter de hiele ynhâld fan syn postfek oer en wer! Om't syn postfek mear as 40 gigabyte grut wie, soarge dit foar it flinke ferkear. Blykber wurdt dit feroarsake troch in bug_yn_Microsoft_Outlook (https://answers.microsoft.com/en-us/msoffice/forum/all/outlook-2016-hangs-forever-synchronizing/320ad809-4174-4989-9f4c-a0d4c7d616bc), spitigernôch is der gjin maklike oplossing foar.

![Bugs yn Microsoft Outlook litte it IMAP-mappen bliuwend synkronisearje, in probleem dat in soad minsken ûnderfine (sjoch hoefolle kear it besjoen is!)](https://willem.com/global/images/aee8f43379f0.webp)

## Fersachtsje troch traffic shaping

Ik stie foar de lestige kar om de (normale, legitime) klant dy't gewoan betellet te blokkearjen of it tefolle ferkear troch te litten gean (wat de netwurkprovider serieuze kosten kostet). Legitime brûkers dy't har bedriuw mei e-mail dogge blokkearje is in tige minne idee, mar it tefolle ferkear trochgean litte is ek min. Gelokkich fûn ik in alternatyf om it tefolle ferkear te ferminderjen wylst de klant noch tagong hie ta syn mail (mei syn betroubere, mar gebrekkige Outlook-app).

### Traffic shaping

As technyk foar bânbreedtebehear kinst do traffic shaping brûke om guon (of alle) datapakketten te fertragen om se yn oerienstimming te bringen mei in winske ferkearsprofyl. As men it tapast, jout men - letterlik - foarm oan de ferkearsgrafiken, dêrom de namme.

Dizze technyk is net sûnder diskusje, want it is it tsjinoerstelde fan it faak ferhearlike prinsipe fan "net_neutrality" (https://en.wikipedia.org/wiki/Net_neutrality). Mei traffic shaping kinst do opsetlik bepaalde soarten ferkear blokkearje of fertrage (of ekstra jild foar freegje). Út prinsipe bin ik tsjin alles wat netneutraliteit skea docht, mar foar dizze bepaalde situaasje hie ik gjin wurkber alternatyf. Ik moast it e-mailferkear foar dizze klant serieus fertrage, de hoemannichte bânbreedte ferminderje wylst er tagong hâlde koe ta syn akkount.

### Traffic shaping ynfiere

Om ferkear te foarmjen moatst do twa dingen dwaan:

- **ferkear markearje**: Do wolst allinnich bepaald netwurkferkear beynfloedzje, yn dit gefal IMAP-tagong foar in bepaalde klant. Oar ferkear moat net rekke wurde. Dit docht men troch pakketten te markearjen dy't oan bepaalde skaaimerken foldogge, lykas it IP fan de klant of poartenûmers

- **it foarmbelied hanthavenje**: Mei traffic control-ark as 'tc' hanthavenest do dan it foarmbelied op it markearre ferkear. Dêr binne ferskillende wizen foar, mar in gongbere is wurkje mei saneamde "Hierarchy Token Buckets" of HTB's.

### Hierarchy Token Buckets (HTB's)

In token bucket is yn prinsipe fergelykber mei it beheinen fan it oantal passazjiers yn in treinrit troch mar in fêst oantal beskikbere tokens út te dielen. As passazjiers (of datapakketten) yn de trein (of it netwurk) stappe, nimme se in token. As se útstappe (of har bestimming berikke), wurdt it token weromjûn. Mei it token bucket-prinsipe kinst do de hoemannichte tagelyk ferkear yn in systeem kontrolearje.

![Tokens brûke om ferkear te kontrolearjen - allinnich passazjiers (of datapakketten) mei in jildich token wurde tastien. Tokens wurde weromjûn as it ferkear syn bestimming berikt.](https://willem.com/global/images/62fa4ef3cf7a.webp)

![Ferkear moat wachtsje oant der tokens beskikber wurde as it maksimum oantal tokens útdield is, wat it maksimale tagelyk ferkear beheint](https://willem.com/global/images/d64adfb34510.webp)

Dit prinsipe kinst do ymplemintearje mei de netwurkark "tc" (foar traffic control) yn kombinaasje mei "iptables". Do kinst in skript brûke om de regels foar markearjen en hanthavenjen yn te stellen. Do kinst online ferskate foarbylden fine, ik brûkte dizze_ien (https://serverfault.com/a/191605) fan_Julien_Vehent (https://jve.linuxwall.info/).

![Foarbyld fan in traffic shaping-skript](https://willem.com/global/images/8cd95b55b130.webp)

## Konklúzje

Somtiden binne netwurkanomalyen net wat do ferwachtest, dêrom moatst do altyd de tiid nimme om se te ûndersykjen! Ferkear sûnder nei te tinken blokkearje is rûch, soms moatst do dyn metoaden ferfine om problemen te fersachtsjen.

Unortodokse filtertechniken tapasse is net wat ik moai fyn, mar soms binne se it iennige middel ta it doel. Witte wat do dochst en wêrom do it dochst is tige wichtich!

---

## In (mikro)betelsysteem ûntwerpe en ymplemintearje

*Myn blog te jild meitsje mei kofje, Apple Pay en Mollie* · 2020-03-25 · https://willem.com/fy/2020-03-25_in-mikro-betelsysteem-untwerpe-en-ymplemintearje/

Online betellingen binne no wichtiger as ea, no't bedriuwen te lijen hawwe fan it COVID-19-firus. Dat driuwt myn klanten om nije manieren te sykjen om online jild te fertsjinjen. Ik haw in (mikro)betelsysteem ûntworpen en ymplemintearre. Dit berjocht giet oer ienfâld berikke troch yngewikkelde útdagings op te lossen.

## Nije technology begripe

As ik nije technology en apps ûntwikkelje, besykje ik my altyd yn te tinken hoe't it it bêste wurkje soe. De maklikste manier om dat út te finen is it produkt foar dysels te ûntwerpen. Krekt sa't Steve Jobs Apple harren presintaasje-app, Keynote, foar himsels ûntwikkelje liet. It is ien fan syn bekende grappen oer dat_hy_in_ûnderbetelle_betatester_wie (https://www.youtube.com/watch?v=ViWnJDomhsM)

![Steve Jobs kundiget de Keynote-app oan op MacWorld 2003 en makket in grap dat se foar himsels boud is, as in ûnderbetelle betatester](https://willem.com/global/images/0027da9ce9fa.webp)

As do it produkt foar dysels ûntwerpst, tink dan oan wat do echt, *echt*, wolst. Foar my betsjut dat it allerienfâldichste ynteraksjemodel dat mooglik is: ik wol dat myn software ienfâldich en maklik is.

## Gebrûksgefal: keapje my in kofje

Om de technology foar betellingen te ûntwikkeljen betocht ik it gebrûksgefal fan in "keapje my in kofje"-knop op myn website. As it goed wurket, kinne minsken it brûke om har wurdearring foar dizze blog sjen te litten troch in kofje foar my te keapjen. Ik tink dat dit gebrûksgefal in perfekte útdaging is om in (mikro)betelsysteem te ûntwerpen (en te bouwen).

## Ideeën útwurkje

Foardat ik ien rigel koade skriuw, ûntwerp ik software faak troch ideeën mei de hân út te tekenjen. Ik fyn it kreative proses fan tekenjen nuttich om ideeën, yndielingen en prosessen te ferkennen. It is ien fan de redenen wêrom't ik sa graach op in tablet wurkje: troch digitaal te tekenjen kin ik fluch ferskate ideeën ferkenne, troch se te kopiearjen en te plakken yn meardere ferzjes.

![Konseptskets fan de ynterface, mei ferskate opsjes om in berjocht efter te litten en meardere koppen kofje te keapjen](https://willem.com/global/images/b5830cd60667.webp)

## In prototype bouwe

As do ideeën foar dyn brûkersynterface ferkend hast, is it tiid om in prototype te ûntwikkeljen. As do in prototype bouwst, kinst de brûkersynterface op ferskate apparaten testen en sjen hoe't it derút sjocht en hoe't it oanfielt.

![De ûntwerpskets (links) wurdt oerset yn in prototype (rjochts) op iPad](https://willem.com/global/images/2d289b8f000c.webp)

By it prototypen sjoch ik faak nei de ûntwerpskets wylst ik de earste ferzje programmearje. Op iPad kin dat mei split screen, dêr't ik de ûntwerpskets krekt neist myn koade sette, mei VIM (https://www.vim.org) yn tmux (https://github.com/tmux/tmux/wiki) oer Mosh (https://mosh.org) mei de briljante Blink (https://blink.sh) app_foar_iPadOS (https://apps.apple.com/en/app/blink-shell-mosh-ssh-client/id1156707581). De kofjekop makke ik mei Picta_Graphic_for_iPad (https://apps.apple.com/en/app/graphic-for-ipad/id363317633), in prachtige tekenapp dy't nei fektorôfbyldings (SVG) eksportearret.

![De kofjekop ûntwerpe mei Picta Graphic for iPad](https://willem.com/global/images/e35470bb82d5.webp)

## Frontend-ûntwikkeling

De folgjende stap is in folslein wurkjende brûkersynterface te ûntwikkeljen, mei knoppen dy't wurkje. By de ûntwikkeling moatst faak útfine wat der bart, bugs opspoare en meganismen finetune. Ik brûk de Inspect_Browser (https://apps.pdyn.net/inspect/) foar iPadOS om in wurkjende miniatuerferzje fan de touchscreen-ynterface krekt neist myn koade te hawwen. Sa kin ik de wurkjende brûkersynterface fluch testen en perfekt meitsje.

![De brûkersynterface ûntwikkelje mei Blink en Inspect Browser op iPad](https://willem.com/global/images/cddef4803d92.webp)

## Backend-ûntwikkeling

In oare krúsjale stap is it ûntwikkeljen fan de backend-technology om online betellingen klear te meitsjen en te folgjen. Dit is server-side technology dy't de kommunikaasje ôfhannelet tusken de frontend-brûkersynterface (de website) en de betelprovider (banken, kredytkaarten, Apple Pay, ensfh.).

It ûntwerpen fan de backend-server is meastentiids wat abstrakter as it ûntwerpen fan in (sichtbere) frontend-brûkersynterface. Ik fyn it tekenjen fan UML-sekwinsjediagrammen tige nuttich om út te finen hokker API-oanropen yn hokker folchoarder barre moatte. Sekwinsjediagrammen (https://en.wikipedia.org/wiki/Sequence_diagram) meitsje programma-ynteraksjes yn tiidsfolchoarder sichtber.

![Skets fan it sekwinsjediagram fan it betelproses](https://willem.com/global/images/a24f596e619d.webp)

Do sjochst trije kolommen yn it sekwinsjediagram fan it betelproses: frontend, backend en betelprovider. Elke kolom stiet foar in oare kompjûter dy't mei de oaren kommunisearret. De frontend draait op it apparaat fan de brûker, de backend-server draait op in VPS dy't ik sels behear en de betelprovider is in eksterne server. De brûker docht wat op de website troch op de knop "keapje (my in kofje)" te klikken, dat set in keatling fan API-oanropen yn gong dy't fan rjochts nei links streame.

De "backend-server" is ferantwurdlik foar it útrekkenjen fan it bedrach dat de brûker betelje moat. Dat wurdt op de server útrekkene, net yn de client, om te foarkommen dat kweawillige brûkers de priisberekkening manipulearje kinne (want frontend-technology kin fia de webbrowser manipulearre wurde).

In betelsesje wurdt taret troch de betelprovider te ynformearjen dat de brûker in betelling fan in bepaald bedrach dwaan sil. Dit proses brûkt in geheime API-kaai, wêrmei't de betelprovider wit nei hokker bankrekken de betellingen geane moatte. De betelprovider stjoert in betel-URL werom, dy't brûkt wurdt om de brûker troch te stjoeren nei de eigentlike betelside.

![Mollie is in betelprovider dy't in soad ferskillende betelmetoaden stipet, wêrûnder kredytkaarten, PayPal, iDEAL, Sofort, Giropay, SEPA, ferskate bankapps en Apple Pay](https://willem.com/global/images/a04e328d248f.webp)

De betelprovider dy't ik brûk is Mollie (https://mollie.com), in Amsterdamsk_bedriuw (https://jobs.mollie.com) mei in fantastysk betelplatfoarm. Harren API's binne goed_dokumintearre (https://docs.mollie.com/) en se leverje packages (https://www.mollie.com/en/developers/packages) om harren betelsysteem maklik yn dyn backend-server te ymplemintearjen.

![Mollie oanroppe fan NodeJS út mei promise-basearre JavaScript](https://willem.com/global/images/d214aa5c60ef.webp)

Yn oerienstimming mei myn oare backend-servers haw ik derfoar keazen de backend-server yn NodeJS (https://nodejs.org/en/) te ymplemintearjen. It draait op praktysk alles (fan in lytse Raspberry PI oant grutte kompjûterwolken). Alternatyf kinst PHP (https://github.com/mollie/mollie-api-php), Ruby (https://github.com/mollie/mollie-api-ruby), Python (https://github.com/mollie/mollie-api-python) of ien fan de oare beskikbere packages (https://www.mollie.com/en/developers/packages) brûke. De Mollie_API_reference (https://docs.mollie.com/reference/v2/payments-api/create-payment) jout detaillearre ynformaasje oer de wearden dy't do ferwachtsje kinst.

### Asynchrone statusfernijingen fan betellingen

Net folle minsken beseffe dat it opfreegjen fan de betelstatus in asynchroan proses is dat ferskillende statussen hawwe kin. Yn in perfekte wrâld witst do daliks oft in betelling slagget of mislearret. Mar troch de ferdielde aard fan online betellingen, wêrby't backends mei ferskillende servers (banken, kredytkaarten, ensfh.) kommunisearje, witst nea krekt wannear't in betelling klear is.

Tink oan situaasjes dêr't in brûker de betelside slút, syn of har apparaat sûnder tafersjoch lit, of dêr't in bank in steuring hat yn har online bankieren. It bart, en it is dyn taak om de backend-server sa te ûntwerpen dat dy statusfernijingen fan betellingen apart ôfhannelet fan it primêre ynteraksjeproses fan de brûker.

![Statusfernijingen fan betellingen ôfhannelje](https://willem.com/global/images/79791152064c.webp)

De betelprovider ropt in webhook op by ús backend-server. Dy leveret in berjocht lykas "Sjoch, der is wat feroare oan betelling XYZ". Dit berjocht seit allinnich dat *wat* feroare is, it seit net *wat* de nije status is. Dat is om feiligensredenen: oars kinne kweawillige brûkers de oanroppen fan ús webhook nei-apje. Yn it plak dêrfan freget ús backend-server de eigentlike betelstatus op fia in feilich kanaal mei ús geheime API-kaai. De betelprovider stjoert de betelstatus werom, dy't dan troch ús backend-server ôfhannele wurdt. Ôfhinklik fan de betelstatus wurde passende aksjes nommen, lykas it ferstjoeren fan e-mailmeldingen of it begjinnen fan de levering fan guod.

## Fullstack: frontend en backend kombinearje

De lêste stap is it ferbinen fan de frontend mei de backend-technology, sadat it hiele proses wurket. Dit is wat minsken "fullstack-ûntwikkeling" neame, want do wurkest oan it hiele systeem. Fullstack-ûntwikkeling is in oar soarte fan keunst dy't mar in pear ûntwikkelders echt behearskje; it freget dat do tagelyk oan meardere einen wurkest (debuggen en ûntwikkelje), faak yn ferskillende programmeartalen tagelyk!

Yn de praktyk betsjut dat datst ferskillende dielen fan it programmearjen yn de gaten hâldst en sjochst oft se goed gearwurkje. Server-logs besjen wylst do besikest in betelling te dwaan mei de nij makke frontend-technology. It is lestich, mar ek hiel beleanjend, want it resultearret yn in wurkjend produkt!

![De frontend mei de backend-technology ferbine, ienfâldich as 1-2-3](https://willem.com/global/images/acc0ecf42914.webp)

De resultearjende "keapje my in kofje"-knop is in skynber ienfâldich proses fan 3 stappen foar de brûker:

- **stap 1**: klik op in ienfâldige "keapje my in kofje"-knop, gjin yngewikkeld bestelformulier, gjin ergerlike captcha-koade: gewoan ien knop

- **stap 2**: de ynterface wreidet him op it plak út, wêrby't de kontekst bewarre bliuwt en de opsje biedt om in berjocht efter te litten of my meardere koppen kofje te keapjen. Dêrneist wurde oare ynterface-eleminten, lykas de sosjale media-knoppen, automatysk ferburgen om de fokus op de kofje-ynterface te fersterkjen

- **stap 3**: op it skerm fan de betelprovider kin de brûker de betelling dwaan mei elke beskikbere betelmetoade, lykas Apple Pay. As de betelling slagget, is it tiid om kofje te drinken!

![Tiid om kofje te drinken](https://willem.com/global/images/487f0979a7e9.webp)

## Konklúzje

In betelsysteem ûntwerpe en ymplemintearje is net sa dreech as ienris witst wat der dien wurde moat. Dochs binne der in protte stappen nedich om dat begryp te krijen. Hoewol't myn "keapje-my-in-kofje"-knop ienfâldich liket, moasten der in protte ferskillende ûntwerp- en programmearútdagings oplost wurde.

It belang fan ienfâld is amper te oerdriuwen, mar it is faak hiel dreech te berikken, want it freget in begryp fan alle aspekten fan de útdaging. Om Einstein te sitearjen: *"De definysje fan geny is it komplekse nimme en it ienfâldich meitsje."* Fiel dy no frij om de knop sels út te probearjen: hy stiet krekt hjir ⬇️

---

## Myn eigen tablet-OS meitsje

*Debian GNU/Linux ynstallearje en oanpasse op de Surface Go* · 2020-03-09 · https://willem.com/fy/2020-03-09_myn-eigen-tablet-os-meitsje/

Al in pear jier brûk ik in tablet as haadkompjûter, ik hâld fan de fleksibiliteit. Mar de measte tablets komme mei in beskoattele bestjoeringssysteem, lykas iPadOS, Windows 10S of Android. Om't ik de dingen graach op myn eigen (frjemde) wize doch, frege ik my ôf oft ik út dizze "software-finzenissen" ûntsnappe koe troch in frij bestjoeringssysteem op in tablet te ynstallearjen. It kin, lês mei om te finen hoe't ik ûntsnapte!

## Hardware: Surface Go

As do fan doel bist in oar bestjoeringssysteem op in tablet te ynstallearjen, moatst perfoarst ûndersyk dwaan nei de tablet-hardware. Net alle tablets kinne opnij ynstallearre wurde mei in eigen bestjoeringssysteem, guon hawwe beskoattele bootloaders, sletten chips of oare hindernissen.

![Microsoft Surface Go - in ultraportabele 10" touchscreen-tablet (mei type cover, pen en USB-C nei ethernet en USB 3.0-adapter)](https://willem.com/global/images/ab9c8e745c92.webp)

Meitsje kennis mei de Surface Go, in relatyf lytse tablet (10" skermgrutte). Hy hat in "gewoane" 64-bit Intel-prosessor, in bootloader dy't ûntskoattele wurde kin en syn hardware is goed bekend, want it liket op de âldere "Surface Pro 6". Âldere hardware is *in goed ding* as do tinkst oan frije bestjoeringssystemen. Hoe âlder de hardware wurdt, hoe grutter de kâns dat minsken manieren fûn hawwe om it te litten wurkjen mei frije software, lykas Debian GNU/Linux.

## Earst fernije!

Foardatst it sletten bestjoeringssysteem fan de tablet wiskest, moatst it brûke om de firmware te fernijen. Firmware fernije fan wat oars as Windows út is praktysk ûnmooglik. De nije firmware foar de Surface loste in protte bugs op en makke de tablet flugger - dat wolst net misse!

![Kontrolearje hânmjittich op fernijingen mei Windows Update](https://willem.com/global/images/382661906f53.webp)

![Sjoch de protte firmwarefernijingen, dy kinst allinnich fan Windows út ynstallearje](https://willem.com/global/images/c9eda8928a1e.webp)

![It kin efkes duorje, wês geduldich of meitsje foto's :-)](https://willem.com/global/images/af71b0cde6d9.webp)

## In bestjoeringssysteem kieze

As do de tablet-hardware keazen hast, moatst in bestjoeringssysteem kieze. Om ferskate redenen advisearje ik dy om te kiezen_foar_in_frij_bestjoeringssysteem (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/). Mei frije software bist do - letterlik - frij om it te litten wurkjen sa't dy it graach hawwe wolst. Ik hâld fan Debian (https://debian.org), in GNU/Linux-distribúsje.

![Debian GNU/Linux - It universele bestjoeringssysteem](https://willem.com/global/images/61767ebbcabc.webp)

De Debian GNU/Linux-distribúsje is ien fan de âldste distribúsjes. It is bysûnder, want de ûnderhâlders hawwe in sosjaal kontrakt oannommen, in dokumint dat garandearret dat Debian iepen en frij is. It kin op hast alle hardware ynstallearre wurde, dêrom harren slogan "it universele bestjoeringssysteem".

## In opstartbere USB-stick meitsje

Debian wurdt ynstallearre mei in opstartbere USB-stick. Ik haw in oare kompjûter brûkt om de ynstallaasjebestannen fan https://debian.org te downloaden. Do moatst in ynstallaasjemedium meitsje om dizze ynstallaasjebestannen op de tablet te krijen.

![Do kinst in oare kompjûter brûke om in opstartbere USB-stick te meitsjen, ik brûkte myn ThinkPad X1](https://willem.com/global/images/96a301b9ec66.webp)

Op in oare laptop haw ik in pear terminal-kommando's brûkt om de opstartbere USB-drive te meitsjen. As do op Windows of Mac sitst, kinst oare ark brûke om dit wurk te dwaan, lykas Disk Utilities, Rufus (https://rufus.ie) of unetbootin (http://unetbootin.github.io).

## It ynstallaasjeprogramma starte

Slút de opstartbere USB-drive oan op de Surface-tablet, ik brûkte in USB-C nei ethernet en USB 3.0-adapter. De netwurkferbining mei kabel komt fan pas by de ynstallaasje, want Debian kin faak gjin firmware/drivers lade foar de sletten WiFi-chips.

![De opstartbere USB-drive oansluten op de Surface-tablet mei de USB-C nei USB 3.0- en ethernet-dongle](https://willem.com/global/images/8646d08e6a22.webp)

De maklikste manier om de Surface-tablet fan de USB-drive op te starten is fia "Avansearre opstartopsjes" yn de Windows-ynstellingen, dy start dyn kompjûter opnij en biedt dy ferskillende opstart- en herstelopsjes.

![Mei "Avansearre opstartopsjes" yn de Windows-ynstellingen kinst in USB-drive as opstartmedium brûke ](https://willem.com/global/images/1aba81e0731b.webp)

![Kies "Linpus Lite" om it ynstallaasjeprogramma op te starten](https://willem.com/global/images/9021f73fd09d.webp)

Kies "In apparaat brûke" en selektearje dan "Linpus lite". Mei in bytsje lok wurdst begroete mei it menu fan it Debian GNU/Linux-ynstallaasjeprogramma.

![Menu fan it Debian GNU/Linux-ynstallaasjeprogramma op Surface Go - bliid ik](https://willem.com/global/images/da801a0461f7.webp)

Gean troch mei de ynstallaasje troch fragen te beäntwurdzjen lykas hokker taal do brûke wolst en hokker toetseboerdyndieling do hast. It ynstallaasjeprogramma sil besykje dyn netwurkhardware te herkennen. Spitigernôch hâlde in soad fabrikanten harren apparaatdrivers (firmware) sletten, wêrtroch't it foar Debian ûnmooglik is om se op te nimmen yn harren standertkolleksje software (dy't frije software wêze moat).

![Ûntbrekkende firmware makket hardware ûnbrûkber by de ynstallaasje](https://willem.com/global/images/ab59c48e114c.webp)

Hoewol't it mooglik is om dizze net-frije apparaatdrivers fan in (oare) USB-drive te laden, is it myn ûnderfining dat it lestich is om krekt de drivers foarôf te laden dy't do nedich hast. Myn strategy is om de kompjûter by de ynstallaasje oan te sluten op in netwurkferbining mei kabel en my efterôf soargen te meitsjen oer ûntbrekkende drivers. It is makliker om se letter ta te foegjen as dyn systeem online is.

![Ynstallaasje oan de gong - sjoch it oansluten netwurkkabel](https://willem.com/global/images/d917bfda53e6.webp)

## Grafyske brûkersynterface

In soad apps (op it web surfe, foto's bewurkje, tekenjen) wurkje allinnich goed fia in grafyske brûkersynterface. Mei frije software kinst út in soad ferskillende opsjes kieze. De earste kar dy't do meitsje moatst is oft do in folsleine "desktopomjouwing" wolst of allinnich in "finsterbehearder".

### Desktopomjouwing

In desktopomjouwing jout dy in algemiene brûkersûnderfining, ynklusyf panielen, systeemmenu's en statusapplets. It komt mei in eigen set (systeem)applikaasjes en look+feel. De measte desktopomjouwingen biede in folsleine standertkonfiguraasje, mar in protte biede avansearre opsjes foar oanpassing. Besjoch harren websites, lês oer harren ûntwerpprinsipes en kies wat dy oanstiet. Gongbere desktopomjouwingen foar Debian binne:

- **GNOME**: https://www.gnome.org en https://wiki.debian.org/Gnome

- **Plasma** fan KDE: https://kde.org/plasma-desktop en https://wiki.debian.org/KDE

- **XFCE**: https://xfce.org en https://wiki.debian.org/Xfce

- **LXDE**: https://lxde.org en https://wiki.debian.org/LXDE

- **MATE**: https://mate-desktop.org en https://wiki.debian.org/MATE

### Finsterbehearder

Yn tsjinstelling ta in folweardige desktopomjouwing biedt in finsterbehearder allinnich in manier om applikaasjefinsters te behearen. Finsterbehearders wurde keazen om't se ekstreem minimaal binne, wêrby't alle ekstra's mei de hân tafoege wurde moatte troch de brûker. As do graach dyn eigen besluten nimst, is in finsterbehearder miskien in goed útgongspunt foar dyn grafyske brûkersynterface. Gongbere binne:

- **awesome**: https://awesomewm.org

- **Openbox**: http://openbox.org/

- **i3wm**: https://i3wm.org

- **dwm**: https://dwm.suckless.org

- **xmonad**: https://xmonad.org

Do moatst dy echt de tiid jaan om dyn eigen kar te meitsjen, want de kar foar it fûnemint fan de grafyske brûkersynterface hat in grutte ynfloed op de hiele ûnderfining. It is in persoanlike kar, dreaun troch foarkarren en dyn winsk om it mei de hân oan te passen. Myn kar, om't ik der jierren ûnderfining mei haw, is de Openbox-finsterbehearder te brûken yn kombinaasje mei in pear ekstra ark dy't *myn* ûnderfining optimalisearje.

## De ûnderfining optimalisearje

Dit is in essinsjele stap as do in frij bestjoeringssysteem op in kompjûter ynstallearrest. Nei de ynstallaasje binne de standertynstellingen faak net ôfstimd op dyn spesifike hardware, foarkarren en gebrûksgefallen.

Dit wiene guon fan de dingen dy't ik dien haw boppe-op de Openbox-finsterbehearder:

- De standert 'stabile' útjefte fan Debian opwurdearje nei de mear 'cutting edge' 'unstable (https://wiki.debian.org/DebianUnstable)' tûke. Dat betsjut datst nije softwareferzjes flugger krigest, mar dat dingen soms stikken gean kinne. Ik hâld fan nije software (want ik bin in ûntwikkelder), do kinst it miskien oars wolle. 

- Ferskate net-frije apparaatdrivers (firmware) ynstallearje om alle hardwarekomponinten te litten wurkjen, Debian hat dêr in detaillearre side oer: https://wiki.debian.org/Firmware. It freget miskien in bytsje ûndersyk, analyze fan logbestannen, om út te finen hokker firmware dyn kompjûter nedich hat. 

- gnome-network-manager (https://wiki.gnome.org/Projects/NetworkManager/) en syn applet brûke om de status fan it WiFi te sjen en om fluch ferbine te kinnen mei ferskillende triedleaze netwurken

- Sound_on_Debian (https://wiki.debian.org/Sound) ynstallearje om de lûdsprekker fan de tablet te litten wurkjen. Kontrolearje de folume-/stilopsjes foardatst oannimst dat dyn audiosysteem stikken is (standert stiet it op stil!)

- Blueman (https://packages.debian.org/sid/blueman) ynstallearje om te ferbinen mei ferskate Bluetooth-apparaten

- tint2 (https://gitlab.com/o9000/tint2/) brûke as statusbalke, taakbalke en fluchstartbalke (mei fluchkeppelings nei faak brûkte apps)

- In_skript_meitsje_dat_de_skermynhâld_automatysk_draait (https://linuxappfinder.com/blog/auto_screen_rotation_in_ubuntu) as ik de tablet draai

- tlp (https://linrunner.de/en/tlp/tlp.html) ynstallearje om de batterijlibben dramatysk te ferbetterjen

- Compton (https://github.com/chjj/compton) ynstallearje om 'hakkeljen' sterk te ferminderjen (flotter blêdzjen) as ik mei it tablet-skerm yn portretmodus blêdzje

- Myn favorite apps ynstallearje op Debian GNU/Linux: Firefox (https://www.mozilla.org/en/firefox) en Chromium (https://www.chromium.org/Home) webbrowsers, Evolution (https://wiki.gnome.org/Apps/Evolution/) e-mail/kalinder/kontakten-app, Thunar (https://docs.xfce.org/xfce/thunar/start) bestânsbrowser, XFCE-terminal (https://docs.xfce.org/apps/terminal/start) terminalemulator, GIMP (https://gimp.org) ôfbyldingsbewurking, Inkscape (https://inkscape.org) fektorgrafyk-bewurking, Filezilla (https://filezilla-project.org) SFTP-client, Libre_Office (https://www.libreoffice.org), Xournal (http://xournal.sourceforge.net) pen/oantekeningen

- onboard (https://packages.debian.org/sid/gnome/onboard) ynstallearje, in firtueel toetseboerd om tekst yn te fieren as it hardware-toetseboerd net oansluten is. 

- Hânmjittich_in_Linux-kernel-fix_tapasse (https://bugzilla.kernel.org/show_bug.cgi?id=206259) om de Surface Pen te litten wurkjen mei de nijste Linux-kernel, wêrby't ik myn eigen patchte kernel kompilearje moast.

- Secure_Boot_útskeakelje (https://surfacetip.com/configuring-surface-go-uefi-bios-settings/) om myn eigen Linux-kernel opstartber te meitsjen

![Myn oanpaste Linux-kernel kompilearje](https://willem.com/global/images/8631db9f2712.webp)

![It kompilearjen fan de Linux-kernel op in Surface Go nimt oeren](https://willem.com/global/images/416d53ff1e62.webp)

![It firtuele toetseboerd 'onboard'](https://willem.com/global/images/5a77b988dded.webp)

![Peninput wurket mei myn eigen Linux-kernel en de Xournal-app](https://willem.com/global/images/126e903aa197.webp)

![It oanpaste bestjoeringssysteem op de tablet brûke om ynhâld foar dizze blog te meitsjen](https://willem.com/global/images/adba635a29f9.webp)

![In artikel lêze op myn tablet yn portretmodus](https://willem.com/global/images/947d3ad6683a.webp)

![De oanpaste Surface Go (rjochts) brûke foar programmearjen, krekt sa't ik wurkje mei in iPad Pro (links)](https://willem.com/global/images/df660a485a36.webp)

## Konklúzje

Nei in protte oeren eksperimintearjen en finetunen haw ik in tabletbestjoeringssysteem makke dat wurket. Ik kin it brûke om te lêzen, te tekenjen, te programmearjen en te ûntwerpen.

It gefoel fan begryp dat do ûntwikkelest by it hiele "bou dyn eigen OS"-ding is geweldich, sawol technysk as út it eachpunt fan brûkersynteraksje. It is in geweldige kâns om te learen en dyn feardichheden te slypjen!

### Fernijing:

Lês myn ferfolchberjochten oer:

- Hoe_kinst_dyn_fotobibleteek_migrearje_en_behearje_mei_frije_software (https://willem.com/en/2020-08-31_free-from-the-icloud-escaping-apple-photos/), ik brûk no myn "WillemOS"-tablet dêrfoar! 

- In_naadloze_bestânssynkronisaasje_opsette_tusken_dyn_tablet_en_smartphone_mei_iepen_protokollen_en_frije_software (https://willem.com/en/2020-09-16_syncing-files-seamlessly-between-smartphone-and-tablet/). 

- Myn_tablet-OS_ferfine_mei_Surface_Go_2_i3wm_en_4G/LTE (https://willem.com/en/2020-09-28_refining-my-tablet-os-experience/)

---

## Monolityske tsjin microservices-softwarearsjitektuer

*De krekte ûntwerpkar meitsje foar dyn app-ûntwikkeling* · 2020-03-03 · https://willem.com/fy/2020-03-03_monolityske-tsjin-microservices-softwarearsjitektuer/

Dizze wike bin ik nei Gotenburg flein om minsken fan in grut ynternasjonaal skipfeartmaatskippij te moetsjen, om te praten oer de ûntwikkeling fan software op ûndernimmingsnivo. Yn de gearkomste siet in oantal saakkundigen, en ien fan harren frege my oer it kiezen fan de krekte softwarearsjitektuer (foar grutte, komplekse apps op ûndernimmingsnivo). In tige goede fraach, wol wurdich foar in blogberjocht.

![In grut ynternasjonaal skipfeartmaatskippij besykje om te praten oer ûndernimmingssoftware](https://willem.com/global/images/189c28c69d02.webp)

## Softwarearsjitektuer

As do apps ûntwerpst moatst net allinnich tinke oan it uterlik en it gefoel, goed ûntwerp omfettet ek hoe't alles gearwurket. Softwarearsjitektuer ferwiist nei de fûnemintele struktueren fan in softwaresysteem, elke struktuer bestiet út eleminten, relaasjes tusken harren, en eigenskippen fan sawol de eleminten as harren relaasjes.

It is te fergelykjen mei de arsjitektuer fan in gebou. As in arsjitektuer ienris fêststiet en ymplemintearre is, wurdt it djoer om it efterôf te feroarjen. It is dêrom in goed idee om de krekte softwarearsjitektuer te kiezen *foardat* do begjinst te bouwen.

![Ienfâldich foarbyld fan softwarearsjitektuer - ferskillende struktueren dy't in systeem foarmje mei ferskillende relaasjes tusken harren](https://willem.com/global/images/b73d8bf569bc.webp)

Foar ienfâldige apps kin de softwarearsjitektuer fanselssprekkend wêze, mar as dyn applikaasje grutter wurdt en mear funksjes kriget, kin it tal struktueren yn in systeem rap groeie. Dat kin mei de tiid barre, as de behoeften fan dyn klant grutter wurde. Hoe mear struktueren, hoe mear relaasjes tusken harren, hoe yngewikkelder it wurdt.

![Tanommen kompleksiteit as it tal struktueren (en harren relaasjes) grutter wurdt](https://willem.com/global/images/df6c62e25d7d.webp)

## Omgean mei komplekse softwareûntwerpen

As do ferwachtest dat dyn software in soad ferskillende dingen ôfhannelje moat, is de kâns grut datst te meitsjen krigest mei kompleksiteit. Fan in arsjitektoanysk eachpunt út binne der ferskillende oanpakken om mei dizze softwarekompleksiteit om te gean.

### Monolityske arsjitektuer

It bêste te beskriuwen as ‘ien grut blok’ is de monolityske arsjitektuer. Hjir is alles wat dyn app docht diel fan deselde koadebasis.

![Monolityske softwarearsjitektuer](https://willem.com/global/images/875d62aa72f8.webp)

Yn in “monolityske arsjitektuer” is de software faak yn lagen opdield, wêrby't elke laach bestiet út ferskillende soarten komponinten:

- **presintaasjelaach**: ferantwurdlik foar de brûkers- en/of applikaasjeprogrammearynterface (UI / API). 

- **bedriuwslogika**: dit is wêr't de eigentlike bedriuwsregels definiearre wurde. It is de kearn fan de applikaasje dy't tige nau oanslút by de werklike bedriuwsprosessen.

- **gegevenstagongslaach**: soarget foar in mienskiplike ynterface tusken de draaiende applikaasje en de bliuwende backend-opslach.

- **databank en bestânsysteem**: hjir wurde alle gegevens en statyske aktiva (bestannen, ôfbyldings, ensfh.) opslein. 

Hoe grutter de applikaasje wurdt, hoe grutter elke laach wurdt. Dat makket it lestiger om in monolityske arsjitektuer mei te laten groeie, op in bepaald punt wurde dingen gewoan te grut en te yngewikkeld.

Elke kear as do in feroaring yn de applikaasje oanbringst, hat dat ynfloed op de hiele koadebasis. Foar (tige) grutte applikaasjes makket dat it lestiger om de software te ûnderhâlden, want it freget in folslein begryp fan de hiele applikaasje.

Om't de hiele applikaasje fan inoar ôfhinklik is, hawwe problemen yn ien diel faak grutte gefolgen foar it hiele systeem. De kommunikaasje tusken de ferskillende dielen fan it systeem giet yntern, op koadenivo. Dat betsjut dat de ferskillende dielen programmearre wurde moatte yn deselde (of kompatibele) programmeartaal. Dat is in drompel om (yn de takomst) nije technologyen oan te nimmen, want do kinst de programmeartaal fan ien diel fan it systeem net sa maklik feroarje.

### Microservices-arsjitektuer

Yn plak fan ien grutte monolityske applikaasje te bouwen kinst dyn applikaasje opsplitse yn lytsere, ûnderling ferbûne tsjinsten. Elke microservice is in lytse applikaasje op himsels, ynklusyf in eigen (mar lytsere + ienfâldigere) arsjitektuer, bedriuwslogika en gegevenslagen.

De ferskillende tsjinsten kommunisearje mei inoar fia API’s dy't ûnôfhinklik fan de brûkte technology definiearre wurde, faak yn in mienskiplike “API-struktuer” lykas REST, JSON, Redis en XML. Dat makket it mooglik dat de kombinaasje fan microservices as “ien systeem” funksjonearret.

![Microservices-softwarearsjitektuer](https://willem.com/global/images/2705ce2c332c.webp)

Troch de ‘grutte blok’-applikaasje op te brekken yn lytsere tsjinsten, wurdt it makliker om ferskillende dielen fan it systeem te begripen. Dat makket it makliker om it systeem te ûnderhâlden, want elke microservice kin ûnôfhinklik ûntwikkele wurde. It ferleget ek de drompel om nije technologyen oan te nimmen, want do bist frij om de technology te kiezen dy't it bêste past by in bepaalde tsjinst. Ien diel fan it systeem kin programmearre wurde yn in oare taal as de oare dielen. Dat makket it mooglik dat ferskillende teams (mei ferskillende saakkennis) gearwurkje.

De keunst en feardigens om de microservices-arsjitektuer goed te krijen, komt fan it fermogen om in microservice korrekt te definiearjen. Te breed of te fyn kin de arsjitektuer ferneatigje. Do kinst bedriuwsprosessen, hierargy of domeinskieding brûke om elke microservice te definiearjen.

De útdaging fan de microservice-arsjitektuer is dat it it hiele systeem yngewikkelder makket, om't der in ferdield kommunikaasjemeganisme nedich is. De ferskillende API’s dy't mei inoar ferbine, kinne lestich te testen en te debuggen wêze. It wurdt lestiger om feroaringen troch te fieren dy't meardere tsjinsten treffe.

It definiearjen, ûntwerpen en ymplemintearjen fan de ferskate ynterservice-API’s freget in oerienkomst oer de útwiksele gegevens, dat kin lestich te berikken wêze as do fan plan bist útwreide en net-universele gegevensstruktueren te dielen.

It monitoaren en útrollen fan in microservice-arsjitektuer kin yngewikkeld wurde as it tal tsjinsten grutter wurdt. Der is gewoan mear te behearen, wat mear planning en koördinaasje freget foar elke tsjinst.

## De krekte arsjitektuer kieze

Myn heit, dy't der net mear is, fertelde my ienris dat do “it measte fertsjinje kinst oan de dingen dy't do net docht”. It bouwen fan komplekse applikaasjes is út syn natuer dreech, it bêste wat do dwaan kinst is besykje dingen ienfâldiger te meitsjen troch gewoan net alles te dwaan. Rjochtsje dy op de dingen dy't echt wichtich binne, doch dy dingen goed.

As dyn applikaasje ienfâldich en lichtgewicht is, is in monolityske arsjitektuer de wei om te gean. Ûntwikkeling, útrol, ûnderhâld, alles is makliker as dingen lyts binne.

As do de kompleksiteit net ûntkomme kinst, dan moatst perfoarst de microservice-arsjitektuer oerweagje. Stel dysels de folgjende fragen:

- Bist do yn steat om in “mienskiplike taal” te definiearjen tusken dyn microservices? 

- Binne der dúdlik ûnderskate bedriuwsprosessen? 

- Hoe sterk binne dizze bedriuwsprosessen fan inoar ôfhinklik? 

- Hoe ferwachtest do dat dyn applikaasje mei de tiid ûntwikkelet, ferwachtest do dat dy groeit of krimpt?

- Hoefolle ferskillende programmeartechnologyen bist do fan plan te brûken? Ferwachtest do dat dat yn de takomst feroaret?

- Wa giet de software bouwe en ûnderhâlde, hawwe sy ûnderfining mei it behearen fan sa’n arsjitektuer?

## Konklúzje

Der is gjin “wûnderoplossing” op de fraach hokker softwarearsjitektuer de krekte is. Beide oanpakken hawwe harren foar- en neidielen.

It bêste wat do dwaan kinst is in bewuste - goed oerwagen - beslissing nimme en der folslein foar gean!

![“De loft is de limyt” as do de arsjitektuer dy't do keazen hast behearskest (feroarje him mar net midden yn de flecht!)](https://willem.com/global/images/e50e134c3fb7.webp)

---

## Dyn eigen adresboek- en kalinder-cloud

*Kontakten, aginda's en taken diele mei CardDAV/CalDAV* · 2020-02-28 · https://willem.com/fy/2020-02-28_dyn-eigen-adresboek-en-kalinder-cloud/

As do ferskillende apparaten en kompjûters brûkst om dingen dien te krijen, wolst miskien kontakten, aginda's en taken synkronisearje. Dêrfoar kinst ien fan de 'grutte cloud'-tsjinsten brûke, lykas Apple iCloud, Microsoft Office 365 en Google Gmail. Mar as do dyn adresboek en kalinder leaver net dielst mei grutte Amerikaanske bedriuwen, kinst it sels dwaan.

## Wêrom it sels dwaan?

Hoewol't it hiel handich is om in grutte cloudtsjinst te brûken foar de synkronisaasje fan adresboek en kalinder, binne der goede redenen wêrom't do it sels dwaan wolst:

- **kontrôle**: as do de adresboek-/kalinder-cloud sels draaist, hast do kontrôle oer hoe't it wurket, hoefolle it kostet, wa't der tagong ta hat, ensfh.

- **privacy**: hoewol't de grutte bedriuwen beweare dat se 'dyn privacy wurdearje', jouwe se gjin garânsjes dat nimmen nei dyn gegevens sjocht. Ik wol dat myn adresboek (mei ôfspraken, projektdetails, ensfh.) en kontakten (nammen, nûmers, jierdagen) privee binne.

- **frijheid**: as do iepen protokollen brûkst om dyn adresboek-/kalinder-cloud te draaien, kinst it op al dyn apparaten brûke. 

## Hoe: CardDAV/CalDAV

Foar maksimale frijheid en fleksibiliteit yn de kar fan apparaten dy't do brûkst, moatst in mienskiplike neamer kieze as do sikest nei oplossingen foar it dielen fan adresboeken en kalinders. Gelokkich bestiet sa'n oplossing yn de iepen standerten CardDAV en CalDAV.

Sawol CardDAV as CalDAV binne útwreidingen op de WebDAV-standert. Web Distributed Authoring and Versioning (WebDAV) sels is in útwreiding fan it standert HTTP-protokol. It is in protokol dat meardere clients (apparaten/kompjûters/apps) in boarne (bestân/adresboek/kalinder/ensfh.) diele lit.

### CardDAV

It CardDAV-protokol is in protokol foar it dielen fan adresboeken. It waard yn 2007 oarspronklik troch Apple as standert foarsteld, RFC_6352 (https://tools.ietf.org/html/rfc6352). It protokol brûkt WebDAV om kontaktgegevens te dielen yn it "vCard"-bestânsformaat. Do kinst in vCard (https://en.wikipedia.org/wiki/VCard) it bêste sjen as in firtuele fisitekaart. CardDAV lit dy dyn kolleksje firtuele fisitekaartsjes diele tusken dyn apparaten.

### CalDAV

It CalDAV-protokol is in protokol foar it dielen fan kalinders. Krekt as CardDAV waard it oarspronklik troch Apple as standert foarsteld, RFC_6638 (https://tools.ietf.org/html/rfc6638). It brûkt WebDAV om ôfspraakgegevens te dielen yn it iCalendar-formaat (https://en.wikipedia.org/wiki/ICalendar). De *"Internet Calendaring and Scheduling Core Object Specification"* is sels in iepen standert, RFC_5545 (https://tools.ietf.org/html/rfc5545), dy't breed stipe wurdt. CalDAV lit meardere apparaten en apps tagong krije ta dyn kalinder, wat gearwurkjende planning en it dielen fan ynformaasje mooglik makket.

## CardDAV/CalDAV hat in server nedich

Om mei CardDAV/CalDAV te wurkjen hast do in server nedich dy't tsjinnet as sintraal repository fan dyn adresboek-/kalinderdata. Oars as 'peer-to-peer'-ferbinings (dêr't do dyn tillefoan mei dyn kompjûter keppelest), is it CardDAV/CalDAV-protokol ûntwurpen om fia it ynternet te wurkjen. De sintrale server lit apparaten en apps ûnôfhinklik ferbine en gegevens synkronisearje.

![CardDAV/CalDAV-server dy't ferbynt mei apparaten en apps](https://willem.com/global/images/a53513d7f1e8.webp)

Om't it protokol basearre is op (effisjinte) webtechnology, binne de easken oan de server minimaal. Do hast gjin krêftige prosessors of enoarme opslachromte nedich. Guon minsken draaie harren CardDAV/CalDAV_fanút_in_goedkeape_Raspberry_Pi-kompjûter (https://pimylifeup.com/raspberry-pi-owncloud/). Alternatyf kinst in lytse VPS, in NAS of in âlde kompjûter brûke.

## CardDAV/CalDAV-serversoftware

De CardDAV/CalDAV-serversoftware bestiet út twa dielen: it serverbestjoeringssysteem en de eigentlike CardDAV/CalDAV-server. Troch de iepen standertdefinysje bist do frij om sels it bestjoeringssysteem te kiezen. GNU/Linux is in gongbere kar as serverbestjoeringssysteem. Ferskillende distribúsjes komme faak mei in klearmakke softwarerepository, lykas in 'app store', wêrmei't do maklik serverapps ynstallearje kinst.

### Bestjoeringssysteem

Yn oerienstimming mei myn oare cloudtsjinsten kies ik faak foar Debian_GNU/Linux (https://willem.com/en/self-hosting-running-your-own-infrastructure-on-linux/). It is in bestjoeringssysteem dat frij is fan kommersjele druk en frijheid boppe saaklike belangen set. Dêrom is it in treflike en stabile basis foar elk serverprojekt.

### CardDAV/CalDAV-serverymplemintaasjes

Op it serverbestjoeringssysteem moatst serversoftware ynstallearje dy't de CardDAV/CalDAV-standerten ymplemintearret. Do moatst de ferskillende servers sels besjen: CardDAV_servers (https://en.wikipedia.org/wiki/CardDAV#Server-side) en CalDAV_servers (https://en.wikipedia.org/wiki/CalDAV#Server).

Nei it analysearjen fan de ferskillende CardDAV/CalDAV-serveropsjes haw ik de folgjende trije opsjes oerhâlden:

- **Apple Calendar-Server**: Om't de oarspronklike CardDAV/CalDAV-spesifikaasje troch Apple skreaun is, ûntwikkele se in folsleine_server (https://www.calendarserver.org) en makken dy open source. Hoewol dat geweldich klinkt, is de ûntwikkeling fan Calendar Server stoppe (ta foardiel fan Apple iCloud). Op de Calendar_Server_github_page (https://github.com/apple/ccs-calendarserver) stiet in "Notice of Archival". It wurket noch, mar de takomst is ûnwis.

- **ownCloud**: In populêre 'alles-yn-ien'-oplossing dy't CardDAV/CalDAV ymplemintearret is ownCloud (https://owncloud.org). It is treffend neamd, want it lit dy 'dyn hiele cloud besitte'. It grutste neidiel is dat it besiket *alles* te dwaan, ynklusyf e-mail en bestânsdieling - miskien te folle, ôfhinklik fan dyn behoeften. 

- **Radicale-server**: Radicale (https://radicale.org), ûntwurpen as lytse mar krêftige frije en iepen CardDAV/CalDAV-server, docht krekt dat: kalinders en adresboeken diele. De ûntwikkeling (https://github.com/Kozea/Radicale) is aktyf, oandreaun troch it Frânske bedriuw Kozea (https://kozea.fr) dat in soad wurk docht foar de publike sûnenssoarch. Neffens my is dizze CardDAV/CalDAV-server sawol slank as sûn, wat him in treflike kar makket.

## Radicale ynstallearje op Debian/GNU Linux

Radicale ynstallearje op Debian is sa maklik as 'apt-get install radicale'. Besjoch de detaillearre ynstallaasje-ynstruksjes op de Debian Wiki: Radicale_ynstallearje_op_Debian (https://wiki.debian.org/Radicale).

De basisynstallaasje fan Radicale wurket goed mei ienfâldige brûkersnammen en wachtwurden (út in bestân op de server). Mar, om't it frije en iepen boarne software is, binne der opsjes om Radicale te yntegrearjen mei ferskillende foarmen fan autentikaasje en feiligens:

- **Radicale-brûkersnammen en -wachtwurden autentisearje tsjin in IMAP-server**: As do al in mailserver behearst, kinst profitearje fan har besteande behear fan brûkersnammen en wachtwurden. Do kinst it CardDAV/CalDAV-brûkersbehear 'piggyback'e op dyn besteande ynfrastruktuer fia authentication_plugins (https://radicale.org/plugins/). Der besteane (goede) wurkjende plugins om Radicale_mei_IMAP (https://github.com/comzeradd/radicale-imap) te brûken, beskikber mei boarnekoade.

- **Radicale efter in NGINX-proxy draaie**: Do kinst Radicale fersterkje, út_in_feiligensperspektyf (https://willem.com/en/self-hosting-running-your-own-infrastructure-on-linux/), troch it efter in betroude NGINX reverse proxy-server te draaien. Do krigest alle foardielen dy't NGINX biedt, ynklusyf automatyske TLS/SSL-sertifikaten fia Let's_Encrypt (https://duckduckgo.com/?q=nginx+lets+encrypt). Ynstruksjes om dermei te begjinnen steane yn de Radicale_Documentation (https://radicale.org/proxy/) foar sawol Apache as NGINX. 

## Ferbine mei dyn CardDAV/CalDAV-server: clients

As dyn CardDAV/CalDAV-server draait, moatst dyn apparaten konfigurearje om dermei te ferbinen. Dat kinst op ferskillende manieren dwaan, ôfhinklik fan it type apparaat dat do brûkst.

- **Apple macOS**: Dyn Mac ynstelle om te ferbinen mei in CardDAV/CalDAV-server is maklik. Foegje it gewoan ta as account oan macOS, sjoch de ynstruksjes foar CardDAV (https://support.apple.com/guide/contacts/add-contacts-from-icloud-google-and-more-adrb7e5aaa2a/mac) en CalDAV (https://support.apple.com/guide/calendar/add-or-delete-calendar-accounts-icl4308d6701/mac)

- **Apple iOS/iPadOS**: Krekt as de Mac is it ynstellen fan dyn iPhone of iPad om te ferbinen mei in CardDAV/CalDAV-server maklik. Foegje it gewoan ta as account, ûnder "Ynstellingen". Ynstruksjes foar CardDAV (https://support.apple.com/guide/ipad/use-other-contact-accounts-ipad99df07d1/ipados) en CalDAV (https://support.apple.com/guide/ipad/use-multiple-calendars-ipad1b02bf5b/ipados). 

- **Android**: Foar de bêste yntegraasje moatst in synkronisaasje-app brûke dy't de Android-kalinder- en kontaktdatabases keppelet oan de CardDAV/CalDAV-server. Ik haw goede ûnderfiningen mei CardDAV-Sync (https://play.google.com/store/apps/details?id=org.dmfs.carddav.Sync) en CalDAV-Sync (https://play.google.com/store/apps/details?id=org.dmfs.caldav.lib)

- **Windows**: Hoewol't Microsoft ynboude stipe hat foar CardDAV/CalDAV yn Windows 10, lit it dy it net ynstelle foar in oare tsjinst as iCloud, útsein as do ûngewoane_trúkjes (https://www.ctrl.blog/entry/windows-pim-sync-partnersonly.html) útfierst. As do Outlook brûkst, kinst in iepen boarne plugin fan Caldavsynchronizer.org (https://caldavsynchronizer.org) brûke om te ferbinen mei dyn server. 

- **GNU/Linux**: As do frije software op PC brûkst, hast in soad opsjes om it te konfigurearjen om te ferbinen mei de CardDAV/CalDAV-server. As do GNOME as desktopomjouwing draaist, moatst dizze_ynstruksjes (https://www.ctrl.blog/entry/gnome-caldav.html) besjen. 

## Konklúzje

Gemak is in prachtich ding, oant it dy yn de rêch stekt. De "grutte cloudtsjinsten" fan de Amerikaanske technologyreuzen biede maklike (en fergees te brûken) manieren om dyn persoanlike aginda en adresboeken te synkronisearjen. As do kontrôle krije wolst oer dyn eigen persoanlike (of saaklike) gegevens, moatst der serieus oer neitinke om dyn eigen adresboek- en kalinderserver op te setten.

It is net echt dreech om it sels te dwaan, en as do help nedich hast kinst altyd immen (https://willem.com) freegje om dy te helpen. As it ienris draait, hast mear kontrôle oer dyn gegevens, bettere privacy en frijheid yn de kar fan dyn apparaten en apps. Net min, wol?

---

## De dei dat ik myn auto ferkocht haw

*Weromsjen op myn jierren mei de Smart Roadster* · 2020-02-13 · https://willem.com/fy/2020-02-13_de-dei-dat-ik-myn-auto-ferkocht-haw/

Dizze wike haw ik myn auto ferkocht, ik haw no gjin auto mear. Foar my is dat in hiele feroaring, want yn de rin fan de jierren hie ik ferskate sportauto's dy't foar my in hobby wiene. Myn ûntdekking fan it fytsen en de berte fan myn soan feroare dat. Mar as do in reden sikest om in sportauto te keapjen, lês dan mei!

## Smart Roadster

It begûn hielendal yn 2010 doe't ik myn earste Smart Roadster krige. De Smart Roadster (model W452) is in sportauto mei twa doarren en twa sitten dy't yn 2003 troch Smart yntrodusearre waard. It is in aardich autoke, basearre op in ferlinge platfoarm fan de Smart_Fortwo_city_coupe (https://willem.com/en/2018-11-16_around-town-in-an-electric-car/).

![Smart Roadster - yn de kleur spice red](https://willem.com/global/images/5dbac19e5804.webp)

De Smart Roadster wurdt oandreaun troch de Mercedes-Benz turbo 3-silinder Suprex-motor (60kW, 80HP), efter yn de auto. It is in lytse motor, mar de auto is ek lyts en weaget sa'n 800KG. Kombinearre mei efterwieloandriuwing, banden mei in soad hechting en in F1-fersnellingsbak mei skeakelpedalen is dit in ideale miks foar wille by it riden!

![Mercedes-Benz 3-silinder Suprex-motor](https://willem.com/global/images/2b45635c0546.webp)

![Banden mei in soad hechting soargje foar genôch kontakt mei it asfalt](https://willem.com/global/images/7629e5cd07ba.webp)

![Stjoer fan de Smart Roadster - sjoch de skeakelpedalen yn F1-styl](https://willem.com/global/images/31b4d84c4282.webp)

Hoewol't it in lytse sportauto is, is it ynterieur best aardich, sels as do in bytsje langer bist (lykas ik, ± 1,93M). Op it dashboard sitte ekstra mjitters dy't bydrage oan de sportauto-sfear.

![Ekstra sportive mjitters op it dashboard: turbodruk en motortemperatuer](https://willem.com/global/images/7baaa9aa60d0.webp)

![It ynterieur fan de auto is best romtlik - ek as do lang bist](https://willem.com/global/images/84a817bc8d14.webp)

## Wille by it riden

It bêste wat do mei in Smart Roadster dwaan kinst is de dyk op, ride! De eigenskippen by it riden lykje op dy fan in kart. Do fielst dy tige tichteby it asfalt, dat fersterket it gefoel fan snelheid.

![Mei myn Smart Roadster ride yn de Pyreneeën (Frankryk)](https://willem.com/global/images/39d6fa3e3682.webp)

As do earne in kronkeljende dyk fynst yn (súdlik) Jeropa, sil de Smart Roadster syn bêste kant sjen litte. Tink oan in achtbaan dy't op strjitte tastien is en dy't dy oeren lang laitsje lit!

![Kronkeljende berchdyken - suvere wille yn in Roadster! (by de Frânsk-Spaanske grins)](https://willem.com/global/images/57d63ec5270c.webp)

![Genietsje fan in bytsje 'op en del' yn it heuveleftige plattelân](https://willem.com/global/images/bc96638df389.webp)

![Slaan de snelwei oer, nim de plattelânsdyken (yn Spanje, by Alicante) ](https://willem.com/global/images/c9dfbac70ee7.webp)

![Doch it cabriodak iepen en genietsje fan it waar, it is as bûten spylje foar folwoeksenen (jou it ta: yn ús allegearre sit in bern!)](https://willem.com/global/images/96aa6df75e5d.webp)

## Smart Roadsters binne tige praktysk

Tsjin de populêre miening yn is de Smart Roadster eins in tige praktyske auto. Yn de rin fan de jierren haw ik in protte ferskillende dingen ferfierd, kompjûters, televyzjes, skilderijen, kano's... en ik haw sels in frou ophelle!

![De romtlike koffer is grut genôch foar in laptop of twa](https://willem.com/global/images/71a549d87bf7.webp)

![Mei trije bannen en wat karton kinst skilderijen fan alle maten maklik ferfiere](https://willem.com/global/images/33f39066bed9.webp)

![Lit dyn freondinne thús as do gruttere, wichtiger dingen ferfiere moatst, lykas dizze HP DL380 Gen8-server](https://willem.com/global/images/cbc07fb8d7d2.webp)

![Wa hat in boatsjetrailer nedich? ](https://willem.com/global/images/65705d28053e.webp)

![As do de goede blommen brûkst, kinst sels in moaie breid fine!](https://willem.com/global/images/90add49d7777.webp)

![It iepen dak docht tsjinst as ergonomyske laadklep](https://willem.com/global/images/b91aba99d229.webp)

![Parkeargaraazje fol? Tink noch ris!](https://willem.com/global/images/f53b98176786.webp)

![De Smart Roadster past yn in skuondoaze, hâld him ûnder dyn bêd of neist dyn gersmeaier](https://willem.com/global/images/7aa1efc6f986.webp)

## Ôfskied nimme

De tiden feroarje en ik ek. Myn ûntdekking fan it fytsen jout my it gefoel fan frijheid dat fierder giet as dat fan in auto. Oars as de iepen en kronkeljende plattelânsdyken yn Súd-Jeropa binne de drokke strjitten yn Nederlân tsjintwurdich folle minder noflik om yn te riden. Ferkear, drompels, snelheidsbeheiningen en ôflieden bestjoerders easkje dyn konstante omtinken en nimme it plezier fuort.

![De komst fan de famyljeauto...](https://willem.com/global/images/11a4c1c14c9c.webp)

De famyljeauto fan myn frou, in Dacia Duster, is ferrassend praktysk.   Ik haw it net graach ta, mar miskien is hy sels praktysker as myn leafste Smart Roadster. Hy hat mear doarren, mear sitten en mear romte foar dingen dy't ik net wist dat men nedich hawwe soe (mei bern). Hy kin sels myn fyts ferfiere!

## Gjin auto mear hawwe

Dat brocht my by it punt dêr't ik my ôffrege: haw ik wol echt in auto nedich? Yn ús Westerske kultuer tsjinnet in auto meardere doelen, want it is sawol in ferfiermiddel as in statussymboal.

Om fan A nei B te kommen kin ik myn fyts, bus, metro, trein of in dielde auto (fan myn frou, in hierauto of freonen) brûke. Foaral yn in tichtbefolke stedsgebiet lykas de regio Amsterdam hast echt gjin eigen auto nedich om earne te kommen.

## Statussymboal

Dat lit de auto_as_statussymboal (https://www.google.com/search?q=car+as+status+symbol) oer. Troch de jierren hinne ferskillende auto's te hawwen, haw ik út ierste hân belibbe wat foar ferskil it makket oft do in goedkeape of in djoere auto hast.

Besjoch dizze auto's dy't ik hân haw; stel dy foar dat immen dêrmei rydt. Wat soest fan him of har tinke?

![Opel Kadett Cabrio 1.6i Bertone](https://willem.com/global/images/80aa1a727aed.webp)

![Smart Roadster - hielendal swart](https://willem.com/global/images/3dd0dce7b886.webp)

![Mercedes-Benz SLK55 AMG V8 5.5L](https://willem.com/global/images/d3cad6b5303e.webp)

Grif komst mei ferskillende antwurden foar dizze ferskillende auto's. Dat is it punt: de auto kommuniseart. Ek as it dy neat skele docht oan de prestaasjes fan dyn auto as statussymboal, oare minsken sil it wol skele. It is dêrom wat om te beskôgjen as do der ien keapest.

Miskien komt it troch dat ik âlder wurd, mar ik hâld net mear safolle fan auto's en status. Ik tink dat it folle weardefoller is om sûn (http://willem.com/en/wearable-sensors-measuring-the-body-questioning-the-data/) te wêzen en yn frijheid tiid trochbringe te kinnen mei freonen en famylje (https://willem.com/en/fatherhood-the-personal-thread-behind-the-technology/).

## Konklúzje

As do op syk bist nei echt wier wille by it riden, dan is de Smart Roadster in absolút geweldige auto! Gean der mei it dak del op út, genietsje fan de sinne, rûk de beammen, harkje nei it lytse motor dy't wurket.

Hoewol't hy ferrassend praktysk is, moatst der mar ien nimme as do echt fan riden hâldst. Tsjintwurdich binne der mear manieren om fan A nei B te kommen. Jou dysels de útdaging om fierder te sjen as de gongbere oanname dat do in auto hawwe moatst!

---

## Cholesterolwearden yn it bloed mjitte

*Ken dyn LDL-, HDL- en triglyceridewearden* · 2020-01-28 · https://willem.com/fy/2020-01-28_cholesterolwearden-yn-it-bloed-mjitte/

Dizze wike gie ik nei myn dokter om myn bloed ûndersykje te litten en myn cholesterolwearden te bepalen. Yn de ôfrûne jierren haw ik hieltyd mear omtinken hân foar myn sûnens. Nei't ik myn libbensstyl flink ferbettere hie, frege ik my ôf wat myn wearden wiene.

## Wat is cholesterol?

Cholesterol is in fette, waakse stof yn dyn bloed. Dyn lichem makket cholesterol yn de lever. As do iten fan bisten ytst, lykas fleis of suvelprodukten, krigest mear cholesterol binnen as dyn lichem nedich hat.

![Skiekundige struktuer fan cholesterol](https://willem.com/global/images/d8a2df2af954.webp)

As do te folle cholesterol yn dyn lichem hast, kin it him opbouwe yn de wanden fan dyn slachieren. Dat hjit 'plaque' en it kin úteinlik hurd wurde, in proses dat atherosclerose hjit. Dêrtroch wurde dyn slachieren smeller, wat it lestiger makket foar bloed om troch dyn bloedfetten te stromjen.

It probleem mei te folle cholesterol is dat do it net fernimst oant do (serieuze) problemen krigest, lykas slimme boarstpine en hertoanfallen. Fansels is it better om dêr net op te wachtsjen en no aksje te ûndernimmen!

## Cholesteroltest

Dyn cholesterolwearden test men it bêste fia de praktyk fan dyn dokter. Dy leveret in standerdisearre bloedtest (in "lipidepanel" neamd) dy't it folgjende mjit:

- **Lipoproteïnen mei lege tichtens (LDL)**: Dit wurdt beskôge as it 'minne cholesterol', want it feroarsaket de opbou fan plaque. 

- **Lipoproteïnen mei hege tichtens (HDL)**: Dit wurdt beskôge as it 'goede cholesterol', want it ferfiert minne cholesterol út it bloed nei de lever, dêr't it ôfbrutsen wurdt.

- **Triglyceriden**: Dit is it einprodukt fan it fertarren en ôfbrekken fan fetten yn iten. Se wurde brûkt om dyn lichem enerzjy te jaan. Se wurde op ferskillende plakken opslein foar it gefal dat se letter nedich binne. 

Foardat dyn bloed ôfnommen wurdt, moatst 9 oant 12 oeren nochter bliuwe. Dat ferminderet de direkte ynfloed fan iten op de ynhâld fan dyn bloedstream, wat in skjinnere en makliker te fergelykjen mjitting oplevert.

![Pleister nei it ôfnimmen fan bloed foar de cholesteroltest](https://willem.com/global/images/b2354c1b45f3.webp)

## Resultaten

Nei de bloedtest wurdt it bloed foar analyze nei it laboratoarium stjoerd. Dat resultearret yn in lipideprofyl mei dyn nivo's fan HDL, LDL, triglyceriden en totaal cholesterol.

Dêrneist naam de praktyk fan myn dokter ek bloedsûker mei yn myn test. Dat is in oare yndikator foar kardiovaskulêr risiko, keppele oan diabetes.

### Referinsjewearden

Neffens de Nederlânske Hartfûns (Hartstichting) wurde de folgjende wearden beskôge_as_goed (https://www.hartstichting.nl/risicofactoren/gids-cholesterol/cholesterolwaarden?tab=1):

- **totaal cholesterol**: leafst leger as 5.0 mmol/l

- **LDL-cholesterol**: leafst leger as 3.0 mmol/l

- **HDL-cholesterol**: moat heger wêze as 1.0 mmol/l foar manlju, 1.2 mmol/l foar froulju

- **Triglyceriden**: leafst leger as 1.7 mmol/l

Neffens it Nederlânske Diabetesfûns (Diabetesfonds) binne de_folgjende_glukosewearden (https://www.diabetesfonds.nl/over-diabetes/heb-ik-diabetes/wat-zijn-normale-bloedsuikerwaarden), mjitten nei nochter wêzen, referinsjepunten:

- Leger as 6.1 mmol/l: gjin diabetes

- Tusken 6.1 en 6.9 mmol/l: prediabetes

- Mear as 6.9 mmol/l: diabetes

### Myn resultaten

In wike of twa nei de bloedôfname wiene myn resultaten beskikber. Ik belle de praktyk fan de dokter en krige de folgjende wearden:

![Resultaten fan myn cholesterol-bloedtest](https://willem.com/global/images/684c1dcd97b1.webp)

Do sjochst it: myn totaal cholesterol en LDL-cholesterol (it minne) wurde beskôge as te heech. De oare wearden binne (tige) goed. Sûnder wat te fielen is myn cholesterol te heech.

## Konklúzje

Lit dyn bloed teste, ken dyn wearden. Dat is de iennige manier om te witten wêr't do stiest. Wat de resultaten ek binne, it moat selden in reden wêze foar panyk - foaral as do jonger bist. Hoewol't myn cholesterol noch in bytsje te heech is, wit ik dat it mei myn âlde gewoanten folle slimmer west hawwe moat.

![Foar en nei it feroarjen fan myn libbensstyl - twa ferskillende Willems](https://willem.com/global/images/2870d5b91cf1.webp)

Yn de ôfrûne jierren haw ik myn libbensstyl flink feroare en folle bettere soarch nommen foar myn lichem. Ik fiel my better as eartiids. Ik bin mear as 25KG kwytrekke en myn fysike kondysje bliuwt ferbetterjen. Soargje goed foar dyn lichem, wachtsje net oant it te let is!

---

## Sliep better troch ljocht te blokkearjen

*Oer de foardielen fan in sliepmasker yn bêd* · 2020-01-24 · https://willem.com/fy/2020-01-24_sliep-better-troch-ljocht-te-blokkearjen/

De ôfrûne wiken haw ik eksperimintearre mei it drage fan in sliepmasker yn bêd, dat alle ljocht tsjinhâldt. Ús lichem makket it sliephormoan, melatonine, yn it tsjuster. Libje yn in omjouwing dy't oerstreamd wurdt mei keunstmjittich ljocht is dêrom krekt it soarte ding dat dyn bioritme fersteurt. Kin in ienfâldich masker helpe?

## Wêrom goede sliep wichtich is

In goede nachtrêst is hiel wichtich foar dyn sûnens, it is like wichtich as sûn ite en bewege:

- Min sliepe beynfloedet hormoanen dy't de ytlust regelje. Minsken dy't genôch sliepe, ite meast minder kaloryen as minsken dy't dat net dogge. 

- Goede sliep makket probleemoplossende feardichheden grutter en ferbetteret it ûnthâld. 

- Bykomme fan sport bart foar it grutste part yn de sliep, dêrom ferbetteret goede sliep atletyske prestaasjes. 

- Goede en regelmjittige sliep lit it ôfwarsysteem fan dyn lichem op syn bêst wurkje, wat de kâns om siik te wurden lytser makket.

## Sliephormoan melatonine en tsjuster

Melatonine, in hormoan dat produsearre wurdt yn de pineale klier fan it harsens, is ferantwurdlik foar it regeljen fan de klok fan dyn lichem, of it 'bioritme'. De frijlitting fan dit hormoan wurdt foar in grut part regele troch bleatstelling oan natuerlik ljocht, of it ûntbrekken dêrfan (tsjuster). De produksje wurdt yn de jûn op gong brocht en melatonine bliuwt frijkomme yn de oeren fan tsjuster dy't folgje. As de dei oanbrekt, sakket it nivo fan melatonine oant de oare jûn. Tsjuster is dêrom tige wichtich foar dyn lichem om te sliepen.

## Keunstmjittich ljocht fersteurt dyn ritme

Wy libje yn omjouwingen dy't oerstreamd wurde mei keunstmjittich ljocht, en dat ljocht fersteurt ús ritme. It natuerlike ûnderskied tusken dei en nacht is der net mear. Tink oan ljochtboarnen dy't dyn bioritme ûnderbrekke kinne: In strjitlantearne? De iPhone fan dyn partner? In ljocht yn de gong?

Yn in stúdzje út 2010 fûnen ûndersikers yn Sina dat proefpersoanen_mei_in_sliepmasker_en_oarstoppen_sliepten_better (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2887188/) as dyjingen sûnder, as se bleatsteld waarden oan in lawaaierige, heldere omjouwing.

## De Mindfold: totaal tsjuster mei dyn eagen iepen

In manier om totaal tsjuster te garandearjen as do op bêd bist, is in sliepmasker drage. Wylst ik lies oer de deistige routines fan suksesfolle sakelju en profesjonele atleten, kaam ik in miljardêr tsjin dy't advisearre om te ynvestearjen yn in sliepmasker fan $20, de Mindfold (http://www.mindfold.com).

![It Mindfold-sliepmasker: totaal tsjuster mei dyn eagen iepen](https://willem.com/global/images/da1a9b27b20c.webp)

Net ôfskrikke troch de jierren-80-sfear fan de branding en website fan it masker, besleat ik in kâns te nimmen en der in pear te bestellen. Wat wiken (!) letter krige ik it pakket út Colorado.

![Miskien is it it lettertype, miskien har kapsel, mar ik krij in jierren-80-sfear fan de ferpakking fan de Mindfold :-)](https://willem.com/global/images/dc34cd04b108.webp)

Lit dy net ôfsette troch de branding: de Mindfold is in serieus effektyf ding om alle ljocht tsjin te hâlden. Do belibbest letterlik folslein tsjuster mei dyn eagen iepen (yn helder ferljochte omjouwingen). It is aardich geweldich om gjin ferskil te sjen tusken dyn eachlidden iepen of ticht.

![It sliepmasker hat iepen romten foar dyn eagen, wêrtroch't dyn eagen frij iepen kinne (mei behâld fan tsjuster): dat is in grut ferskil mei in protte oare maskers dy't direkt op dyn eachlidden sitte ](https://willem.com/global/images/ff2ac3ebd562.webp)

![It sêfte skom past him oan dyn gesicht oan foar maksimaal komfort en tsjuster](https://willem.com/global/images/cf1cdf4de4d5.webp)

It masker hat in sêft skomkessen dat foar in perfekte pasfoarm soarget, yn kombinaasje mei de ienfâldige mar effektive riemen mei klittenband. It masker is fleksibel, wêrtroch't it him oan dyn gesicht oanpasse kin. Nei in pear wiken drage fernim ik it net iens mear!

![It masker is fleksibel en sit dêrtroch noflik](https://willem.com/global/images/c410a9215f76.webp)

## It masker drage

Ik moat tajaan dat it my tiid koste om te wennen oan it drage fan in masker 's nachts. Earst fielt it frjemd, ûnbekend en ûnhandich.  Mar hast daliks fernaam ik it effekt fan totaal tsjuster: it is safolle makliker om yn de sliep te fallen.

![Mei in sliepmasker op is te sjen dat it masker de foarm fan myn holle oannimt](https://willem.com/global/images/ddaa508b14ab.webp)

## Foardielen fan it sliepmasker

Do moatst it masker echt in kâns jaan om syn folsleine potinsjeel te berikken. Nei in skoft wenne oan it masker, begûn ik syn effekten echt te wurdearjen. Ik falle flugger yn de sliep, bliuw langer yn de sliep en fiel my better útrêste.

Soms fiel ik my in bytsje desoriïntearre as myn wekker my wekker makket wylst ik it masker drage. Lykas it gefoel dat do hast as do hiel djip sliepst. It is in bewiis fan de effektiviteit fan it tsjuster, tink ik.

In oar grappich effekt is dat as do it masker regelmjittich draachst, it in soarte fan Pavlov-reaksje opwekt. De suvere died fan it opsetten fan myn masker brocht my yn in hast daliks sliperige steat.

![Pavlov-reaksje: myn lichem wit dat it tiid is om te sliepen as ik myn masker opset - zzzzz](https://willem.com/global/images/6997b8ca0a3e.webp)

## De effektiviteit fan sliep mjitte

Ik frege my ôf oft de effektiviteit fan it sliepmasker mjitten wurde koe, dus ik sammele gegevens mei ferskillende sensoaren en trackers. Ik seach nei hertslach, it oantal fersteuringen en hertslachfariabiliteit (HRV).

![Hertslachgrafyk lit in hast platte line sjen, tige tichteby myn minimale slach (sammele mei Biostrap)](https://willem.com/global/images/c581a81470d9.webp)

Mei Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) mjitte ik myn hertslach wylst ik mei it masker sliep. Sa't do yn de grafyk sjochst, is myn slach tige konstant en tichteby myn bekende minimum (±50BPM). Do kinst sjen dat ik in "saaie" nacht hie, yn de sin dat ik "drok" wie mei sliepen en net folle mear. (Goed!)

![Gemiddelde hertslachfariabiliteit (HRV) yn deselde nacht lit in stadige tanimming (en bykommen) sjen](https://willem.com/global/images/8607e6e434b5.webp)

Yn deselde nacht gie myn HRV omheech, wat oanjout dat ik goed bykaam. As do in hege HRV hast, betsjut dat dat dyn lichem reagearret op sawol it parasympatyske as it sympatyske senuwstelsel. Hoe heger de fariabiliteit tusken dizze twa tûken, hoe better dyn lichem him oan syn omjouwing oanpasse kin en op syn bêst presteart.

Hâld der rekken mei dat HRV persoanlik is en datst allinnich nei dyn eigen gegevens sjen moatst, om trends yn dyn eigen gegevens te finen. As do dyn minimum- en maksimumwearden kenst, kinst wat sizze oer hoe goed do bykommen bist. Sa't do yn de personalisearre Biostrap-gegevens sjen kinst, wie der yn dizze nacht in stabyl bykommen: ik sliep goed!

## De krêft fan sliepkes

Hoewol't sliepeksperts it der oer iens binne dat oanienslutende sliep ideaal is, binne der tiden dat it miskien net mooglik is om alle sliep te krijen dy't do nedich hast. Dan kin in (power)nap dy helpe.

Middeis in sliepke dwaan wurdt beskôge as it bêste momint, want dat beheint de ynterferinsje mei dyn bioritme. Hoewol in koart sliepke positive (spiergeheugen)effekten hawwe kin, binne echte foardielen mjitber as do op syn minst 90 minuten sliepst. Dat komt om't do typysk (https://www.whoop.com/the-locker/podcast-57-naps-improve-recovery/) net yn REM-sliep komst, útsein as dyn sliepke op syn minst 90 minuten duorret. REM-sliep is de tiid dat nije dingen dy't do leard hast yn it ûnthâld fêstlein wurde. Yn in protte opsichten is it as in reset foar dyn harsens, dat dêrnei nije mentale útdagings oanpakke kin.

It masker makket it maklik om oerdeis in sliepke te dwaan, it totale tsjuster lit dy fluch sliepe - sels as der bûten deiljocht is. Ik slút de gerdinen sels net mear as ik oerdeis in sliepke doch, it is net nedich as do it masker hast.

![Effekten fan in sliepke oerdeis: om 14.00 oere hinne sjochst in stadige delgong yn hertslach](https://willem.com/global/images/5ac339f455b7.webp)

Hertslachgegevens fan myn WHOOP_band (http://willem.comhttps://willem.com/en/2019-12-31_whoop-strap-review-24-7-wearable-sensor/) litte dúdlik it bykommen troch in sliepke oerdeis sjen. Dizze gegevens binne fan deselde dei as de grafiken dy't earder toand binne. Dêrmei koe myn hertslach werom nei normale wearden nei in fytstocht earder dy dei. Om't ik graach betiid moarns wekker wurd (om 4.15 oere hinne), doch ik geregeld in sliepke om enerzjyk en fokussearre te bliuwen.

## Konklúzje

In sliepmasker wie net wat ik tocht nedich te hawwen, oant ik der ien droech. De effekten binne taastber en mjitber. Mei yn gedachten dat in dei mar 24 oeren hat, wolst miskien dyn tiid yn bêd optimalisearje.

Ynvestearje yn in goede nachtrêst en dat leveret dy de hiele dei foardielen op. In sliepmasker drage is in ienfâldich en goedkeap ding dat do dwaan kinst om better te sliepen. Ik fûn it in ûnbidich goede tip, do moatst it ek mar ris besykje!

---

## Whoop-band resinsje: 24/7 wearable sensor

*Mear as fitnesstracking en smartwatches* · 2019-12-31 · https://willem.com/fy/2019-12-31_whoop-band-resinsje-24-7-wearable-sensor/

De ôfrûne moannen haw ik de WHOOP Strap 3.0 droegen, in wearable sensor dy't sûnens- en fitnessgegevens sammelet. It is oars as de measte oare fitnessbannen, want it is ûntworpen mei profesjonele atleten yn gedachten. It rjochtet him op deistige belêsting (strain), bykommen en sliep. Lês mei om út te finen hoe't dit wurket.

## Suver, minimalistysk ûntwerp

De WHOOP-band is ûntworpen om in sensor te wêzen, gjin smartwatch of meldingsapparaat. It apparaat is dêrom net steurend en makket gjin lûden of trillingen. Der binne gjin knoppen en gjin display.

![WHOOP Strap 3.0 om de pols, gjin knoppen, gjin display  ](https://willem.com/global/images/e47f3970ca50.webp)

It apparaat hat in rige avansearre sensoaren dy't hertslach, hertslachfariabiliteit, rêstende hertslach, sykheljefrekwinsje, beweging, temperatuer en hûdgelieding mjitte.

![Sensoaren fan de WHOOP Strap 3.0](https://willem.com/global/images/ad894c314f02.webp)

Op in gemiddelde dei sammelet it mear as 100MB oan gegevens. It measte fan de gegevens wurdt op it apparaat sels ferwurke, wat effisjinte synkronisaasje mei de WHOOP-cloudtsjinst mooglik makket, dêr't alle gegevens sammele, analysearre en presintearre wurde.

![WHOOP is sawat deselde grutte as in gewoan horloazje (Tudor Black Bay 36MM)](https://willem.com/global/images/a21adad727ee.webp)

## Band

De "ProKnit"-band is makke fan in rekber mar stevich materiaal mei in anty-glidpatroan oan de ûnderkant. It lit dyn hûd sykhelje, wat ûnmooglik is mei typyske rubberen sportbannen. Bannen binne beskikber yn ferskillende stilen en lingten.

![De ProKnit-band is makke fan stof, is noflik, rekber mar stevich en wurdt fluch droech](https://willem.com/global/images/d3d5c9e75eef.webp)

![Ferskillende bandstilen en -lingten](https://willem.com/global/images/fd530d320a3c.webp)

It is mooglik om de WHOOP-band om de pols te dragen, of heger op dyn earm om de biceps. Dat makket it mooglik om de sensor ûnder dyn klean te ferbergjen.

![As do de sensor heger op de earm draachst, kin dy ûnder dyn klean ferburgen wurde](https://willem.com/global/images/c85c98950ecd.webp)

As do in meganysk horloazje draachst, kinst de band mei dyn horloazje kombinearje as dat wolst. Sa meitsto dyn 'domme' horloazje sa'n bytsje slim. It is miskien in oplossing foar de populêre fraach fan "smartwatch_of_gewoan_horloazje" (https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/).

![Seiko 5 meganysk horloazje mei de WHOOP Strap 3.0-sensor derop fêstmakke](https://willem.com/global/images/df2be157c1de.webp)

![Do kinst de WHOOP-band oan dyn horloazje fêstmeitsje op in manier dy't liket op hoe't NATO-bannen troch de lugs helle wurde](https://willem.com/global/images/1e8881c74988.webp)

## 24/7 drage (en opladen)

De WHOOP Strap is ûntworpen om dyn biometryske gegevens 24 oeren deis te mjitten, en om it nea ôf te dwaan. It idee efter dizze trochgeande gegevenssammeling is dat der wichtige foarútgong te mjitten is as do *net* oan it trainen bist. It apparaat docht in geweldige baan mei it folgjen fan dy by it bykommen, sliep *en* aktiviteiten. De trochgeande gegevenssammeling jout in folle riker byld fan dyn fysike kondysje.

Dit is nuttich as do (lykas in profesjonele atleet) alle potinsjeel útfine wolst dat dyn lichem hat. Troch aktiviteit (útdrukt as 'deistige belêsting') ôf te stimmen op it bykommen, hâld do dyn lichem yn lykwicht. Dit lykwicht is wichtich om oertraining te foarkommen en dyn fitness struktureel te ferbetterjen.

![De "trúk" is om it bykommen en de belêsting yn lykwicht te hâlden - as do dat goed docht, wurdst do fitter](https://willem.com/global/images/604386727626.webp)

It apparaat is tige persoanlik, syn algoritmen passe harren oan dyn lichemswearden oan. Dat lit it relative foarútgong folgje. Dizze oanpak makket it mooglik foar de WHOOP Strap om te detektearjen wannear't do siik wurdst, noch foardatsto it sels fielst!

![Myn bykommen gie omleech doe't ik siik waard, WHOOP-gegevens seagen de delgong earder as ik my siik fielde!](https://willem.com/global/images/9fdc59bd9bd5.webp)

De grutte útdaging mei in 24/7-apparaat is batterijstroom. Yn it ferline haw ik meardere oare sensoaren droegen, lykas Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) en Apple_Watch (https://willem.com/en/2018-11-02_is-the-apple-watch-the-modern-tool-watch/). Hoewol dizze oare apparaten harren eigen sterke kanten hawwe, wurde se beheind troch de easke om se ôf te dwaan om op te laden. Ek al is it mar foar in pear oeren, it freget ferfelend 'hânmjittich behear': de band/it horloazje ôfdwaan en wer omdwaan.

![De WHOOP Strap wurdt opladen mei in opskowen batterijpakket, wêrtroch't do him trochgeand drage kinst](https://willem.com/global/images/40413612662b.webp)

Yn tsjinstelling dêrmei kin de WHOOP-band opladen wurde wylst do him draachst, mei in relatyf lyts ekstern batterijpakket dat op de WHOOP-sensor skood wurdt. Opladen giet fluch, ± 30-60 minuten om folslein op te laden. Wylst it opladen wurket it apparaat troch.

![Batterijpakket oan de WHOOP-band fêstmakke](https://willem.com/global/images/1438d56ef946.webp)

Folslein opladen hat de WHOOP-band in werklike batterijtiid fan sa'n 4 dagen (se beweare 5 dagen, yn de praktyk is it tichteby 4.5).

## Aktiviteiten, trainingen en sport mjitte

De WHOOP Strap mjit dyn biometryske gegevens trochgeand, dat betsjut dat as do beslútst om te trainen, do gjin app of aktiviteitsfolging starte hoechst. Do "docht dyn ding" gewoan en it apparaat mjit de yntensiteit fan dyn training. It erkent gongbere trainingstypen automatysk mei machine learning en troch de soarte beweging te analysearjen dy't de gyroskoop-sensor detektearret. Do kinst dizze erkenning (tige) maklik efterôf oanpasse, troch ferskillende trainingstypen ta te foegjen dy't it apparaat earst miskien net detektearre.

It is wichtich om te begripen dat in training definiearje net nedich is foar de WHOOP-band om te wurkjen: it mjit *alles*. Dat betsjut dat alles wat do dochst by dyn deistige belêsting optelt. Do silst ferrast wêze hoefolle enerzjy do bestege oan dingen as gewoane húshâldlike taken en wurk.

![WHOOP-gegevens fan in dei dat ik mei de fyts op paad gie](https://willem.com/global/images/f4f3547b88ae.webp)

De trochgeande gegevenssammeling lit dy dúdlik de trainingen sjen dy't do docht yn ferhâlding ta de rest fan dyn dei. As do nei de grafyk hjirboppe sjochst, sjochst datst it in protte mear oeren duorret foardat dyn hertslach werom is op normaal nei in training. In ienfâldige/domme fitnesstracker soe dizze "post-training"-gegevens net sjen.

### Hertslach útstjoere

In oare moaie, nuttige funksje is it útstjoeren fan dyn hertslach. De WHOOP Strap 3.0 lit dy dyn hertslach útstjoere nei apparaten dy't kompatibel binne mei it "Bluetooth Low Energy Heart Rate Profile". Dat makket it mooglik dat de WHOOP wurket mei fytskompjûters, fitnessapparaten en eksterne apps. Ik brûk dizze funksje om te ferbinen mei myn favorite fytskompjûter_app (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/), wêrtroch't it net nedich is om in aparte HR-boarstbân te dragen by it fytsen (lykas de Wahoo TICKR).

![De WHOOP Strap 3.0 kin dyn hertslach útstjoere nei elk Bluetooth-apparaat](https://willem.com/global/images/5bd4a89b0e5c.webp)

## Belêsting ôfstimme op it bykommen (troch sliep)

Úteinlik bringt de WHOOP-band alle sammele gegevens gear yn trije ienfâldige pylders:

- **Bykommen:** dit is hoe klear dyn lichem is om belêsting oan te kinnen, it wurdt bepaald troch HRV-wearden yn dyn sliep te analysearjen. De bykomskoare is tige persoanlik, basearre op de gewoane metriken fan dyn lichem. 

- **Belêsting:** dit is in numerike wearde (0-21) dy't oanjout hoe 'hurd' dyn dei wie. De wearde wurdt bepaald op de populêre Borg-skaal fan waarnommen ynspanning. Dit is in wittenskiplike skaal dy't yn 1970 ûntwikkele is troch Gunnar A.V. Borg om ynspanning objektyf te mjitten. Belêstingswearden binne persoanlik, want se wurde bepaald troch de gemiddelde hertslach by in training: in goed traind persoan hat in legere hertslach by deselde training. 

- **Sliep:** om't rêst wichtich is foar it bykommen, wurdt sliep yn detail analysearre troch beweging, hertslach, sykheljefrekwinsje en hertslachfariabiliteit te folgjen. WHOOP analysearret dyn sliepatroan (tiid yn bêd tsjin tiid sliepend) en stelt de optimale tiid foar om nei bêd te gean. 

![Boppe yndividuele metriken: WHOOP jout in folslein ynsjoch, ynklusyf bykommen, belêsting en sliep](https://willem.com/global/images/df10f73b4fad.webp)

## Whoop-mienskip en teams

Njonken de WHOOP Strap en syn gegevens is der in libbene WHOOP-mienskip op Facebook. Oare brûkers diele harren ûnderfiningen mei de band en gegevens. Dat is nuttich, want it lit dy fan oaren leare, bygelyks hoe't se harren sliep ferbetterje en it bykommen befoarderje.

![Ferbine mei oare WHOOP-brûkers fia Facebook en Teams](https://willem.com/global/images/275ef2e4582d.webp)

Njonken Facebook is der de "Teams-funksje" yn de WHOOP-app. Dêrmei kinst dyn statistiken fergelykje mei oare minsken. Dat kin dy motivearje om dy ekstra stap te setten by dyn training.

## Konklúzje

De WHOOP-band is ûntworpen om avansearre, trochgeande analyses út te fieren op dyn biometryske gegevens, om dy maklik te begripen, brûkbere ynsichten te jaan.

De WHOOP-band is maklik om deistich te dragen en sit noflik op ferskillende plakken op dyn lichem. Yn in protte opsichten is it krekt hoe't ik in minimale (mar tige funksjonele) biometryske sensor ûntwerpe soe. Ik advisearje it hertlik oan elkenien dy't ynteressearre is yn it frijmeitsjen fan it potinsjeel fan it minsklik lichem!

### Krij in WHOOP-band fergees + ien moanne fergees!

Tinkst der oer om in WHOOP te nimmen? Krij in WHOOP-band fergees en dyn earste moanne fergees as do mei dizze keppeling meidochst: https://join.whoop.com/willem

---

## Realtime werkenning fan minsklike hâldingen mei kompjûterfisy

*TensorFlow en PoseNet brûke op in fideostream* · 2019-12-01 · https://willem.com/fy/2019-12-01_realtime-werkenning-fan-minsklike-haldingen-mei-kompjuterfisy/

Foar in spannend nij projekt haw ik eksperimintearre mei kompjûterfisy en TensorFlow. Ik woe minsklike hâldingen yn realtime werkenne, om der ynteraktive fideoprojeksjes en spultsjes mei oan te stjoeren. Tiid om my yn de wrâld fan machine learning, tensors en kompjûterfisy te ferdjipjen!

## Kompjûterfisy

Echt spannend is it ynterdissiplinêre wittenskiplike fjild fan kompjûterfisy. It giet derom hoe't kompjûters in begryp op heech nivo krije kinne fan digitale ôfbyldings en fideostreams. It omfettet útdagings om digitale ôfbyldings te krijen, te ferwurkjen en te analysearjen. Op it lêst wolst do dat de kompjûter besluten nimt op grûn fan syn begryp fan de (komplekse) wrâld om him hinne.

## TensorFlow

TensorFlow is in end-to-end open source platfoarm foar machine learning, oarspronklik ûntwikkele troch Google. It is basearre op wittenskiplik wurk fan ferskate gelearden en is yntusken útgroeid ta in stabyl en robúst ekosysteem fan ark, bibleteken en boarnen fan de mienskip.

De namme "TensorFlow" komt fan it idee fan in "stream fan tensors". In tensor kinst do it bêste beskriuwe as in "ding", lykas wat de kompjûter werkend hat - of besiket te analysearjen. Technysk is in tensor in multydimensjonale array mei numerike wearden. Sa kin de kompjûter ferskillende "dingen" fergelykje en sjen hoe't harren eigenskippen oerienkomme (of ferskille).

De wichtichste útdaging by realtime ôfbyldingsferwurking is de kompleksiteit fan it byld werom te bringen ta ferwurkbere brokken dy't as tensors útdrukt wurde kinne. Meastal binne dat in protte stappen yn it algoritme fan de kompjûterfisy. Stappen lykas: in foarm werkenne, op dy foarm útsnije, it formaat oanpasse, de kleur fuortsmite, de kontoeren fergelykje, ensfh. Tensors streame troch dizze stappen, fan 'unanalysearre' nei 'werkend', dêrom de namme TensorFlow.

## Ferwurkingskrêft

It geweldige oan moderne machine learning mei TensorFlow is dat do yn it algemien gjin (hiel) djoere hardware nedich hast om resultaten te heljen. Dat komt om't it "swiere wurk" dien wurdt as de modellen fan machine learning trainearre wurde. Do kinst se in bytsje sjen as "referinsjetabellen". Dizze modellen wurde makke troch bekende datasets te analysearjen, dêr't de kompjûter it 'antwurd' by krijt en sels de eigenskippen fan it ûnderwerp bepaalt. Modellen trainearje kostet tiid, ferwurkingskrêft en trainingsgegevens.

## Trainingsgegevens

Google die wat echt tûks: it ferdielde it trainearjen fan syn modellen oer ús allegearre. Ja, dat slút dy ek yn!

### Recaptcha

Grif ken do "reCAPTCHA" of "Recaptcha". In fisuele útdaging dy't do foltôgje moatst as do online wat bestelst of earne registrearje wolst. Dizze útdaging beskermet eigners fan webshops en websites tsjin (spam)bots. It doel is om minsken fan bots te ûnderskieden. Dat docht it troch minsken (komplekse) ôfbyldings te jaan, dêr't se objekten yn identifisearje moatte. Lykas ferkearsboerden, krusingen, auto's, ensfh. Google_brûkt_dizze_minsklike_feedback (https://www.techradar.com/news/captcha-if-you-can-how-youve-been-training-ai-for-years-without-realising-it) om syn modellen te trainearjen.

![ReCaptcha: do hast jierrenlang de AI fan Google trainearre!](https://willem.com/global/images/50568e89a5e8.webp)

It geweldige is dat in protte fynsten fan Google iepenbier beskikber steld wurde; der binne in soad nijsgjirrige open source projekten dy't ús - gewoane ûntwikkelders - geweldige dingen dwaan litte mei machine learning.

## Minsklike hâldingswerkenning mei: PoseNet

Ien fan dizze beskikbere modellen foar machine learning is PoseNet (https://www.tensorflow.org/lite/models/pose_estimation/overview). It is in fisymodel dat brûkt wurde kin om de hâlding fan in persoan op in ôfbylding of fideo te skatten. Dat wurdt dien troch te bepalen wêr't de wichtichste lichemsgewrichten sitte, lykas dyn elmbogen, hannen, heupen, knibbels, ankels, ensfh.

![Myn mini-ik en ik wurde werkend troch it PoseNet-model](https://willem.com/global/images/7953a7232386.webp)

### Single Shot MultiBox Detector (SSD) algoritme

De Single Shot MultiBox Detector is in populêr algoritme om objekten yn ôfbyldings en fideostreams te ûntdekken. It is populêr om syn snelheid. It prinsipe is relatyf ienfâldich te begripen: it algoritme besiket de kompleksiteit fan it byld sa gau mooglik del te bringen en docht allinnich djippe analyses op ferlytse, ferienfâldige kenmerkkaarten.

Dizze oanpak wurket it bêste as do grutte objekten ûntdekke wolst, want dy falle gau op: se leverje al betiid yn it algoritme genôch kenmerken op heech nivo om foarsizzings te dwaan. Dat is geweldich foar lichemsdeteksje, ien fan de earste stappen as do minsklike hâldingen bepale wolst (sjoch earst *wêr't* in persoan is, dan *wat* syn/har hâlding is).

![MobileNet-SSD-algoritme (ôfbylding: hey-yahei.cn)](https://willem.com/global/images/567b618c7f65.webp)

Byld- en persoansherkenning is wat de minsken út Sina (https://hey-yahei.cn/2018/08/08/MobileNets-SSD/index.html) bysûnder goed yn binne, om ferskate redenen. Harren algoritmen prestearje goed op relatyf swakke hardware. Dat makket it mooglik dat kompjûterfisy op allerhanne apparaten goed wurket, yn realtime!

## Knappe tapassingen

Mei hâldingen yn realtime te detektearjen kin allerhanne moais. Do kinst - letterlik - de controller fan in spultsje wurde of de ynfier fan in ynteraktive keunstynstallaasje!

### PomPom-spegel

Mei 928 bolfoarmige pompons fan kunstfel is dizze keunstynstallaasje_fan_Daniel_Rozin (https://vimeo.com/128375543) geweldich. De skulptuer wurdt oanstjoerd troch hûnderten motors dy't mei kompjûterfisy silhouetten fan de besikers opbouwe.

![PomPom-spegel fan kunstfel fan Daniel Rozin](https://willem.com/global/images/34fceca59e7a.webp)

### Dy feroarje yn in fûgel: The Treachery of Sanctuary

Minsken in momint harsels ferjitte litte wie allinnich mooglik troch ferskate dissiplines byinoar te bringen. Dizze geweldige ynteraktive_keunstynstallaasje_fan_Chris_Milk (https://www.youtube.com/watch?v=I5__9hq-yas&feature=youtu.be) is in gigantysk triptyk dat de besikers mei kompjûterfisy troch ferskillende stadia fan de flecht liedt.

![Minsken yn fûgels feroarje mei kompjûterfisy](https://willem.com/global/images/e4956ea74e75.webp)

## Konklúzje

Wurkje oan kreative en eksperimintele projekten is in geweldich foarrjocht, it is wat myn wurk sa spannend makket.

Mei hieltyd grutter wurdende bergen gegevens is it digitaal en autonoom betsjutting jaan oan dy gegevens in grutte útdaging foar de takomst: ien dêr't ik graach oan wurkje wol!

---

## Supernova E3 Pro 2 foarljocht mei dynamo-oandriuwing

*It foarljocht fan myn fyts ferfange* · 2019-11-26 · https://willem.com/fy/2019-11-26_supernova-e3-pro-2-foarljocht-mei-dynamo-oandriuwing/

Earder dizze moanne moast it dynamo-foarljocht fan myn fyts foar it ritsje nei it wurk ferfongen wurde. Ien fan de elektryske stekkers briek ôf, nei alle gedachten troch it yntinsive deistige gebrûk. Ik socht nei it bêst mooglike ljocht, ien dat ekstreem duorsum en helder is. Ik fûn it Supernova E3 PRO 2 en besleat it op myn fyts te setten.

## Supernova E3 PRO 2

It E3 PRO 2 is echt in topmodel fan it merk Supernova, in Dútsk bedriuw dat ekstra omtinken hat foar libbensdoer, prestaasje en miljeu-ynfloed. Se binne grutsk op harren Dútske_yngenieurskeunst (https://supernova-lights.com/supernova/). Harren kwaliteit is net goedkeap: it Supernova E3 PRO 2 kostet safolle as guon minsken útjouwe oan harren hiele fyts... is it it wurdich?

![Supernova E3 Pro 2](https://willem.com/global/images/ae708621eb4d.webp)

### Kwaliteit

It ljocht wurdt heech wurdearre troch in soad ferskillende winkeliers en ynstânsjes dy't it yngeand test hawwe. It krige tal fan prizen, ûnder oaren it Dútske "VSF all-ride" kwaliteitsmerk. It foarljocht falt op troch de funksjonaliteit, brûkberens, libbensdoer en de kwaliteit fan it materiaal. It sil net kapot gean, mar it bedriuw jout wol 5 jier garânsje.

### Spesifikaasjes

It E3 PRO 2 is it topmodel fan de dynamoljochten dy't Supernova makket, mei de folgjende spesifikaasjes:

- **Helderheid:** 205lm

- **Ynfierspanning:** 6V AC-dynamo

- **Stânljocht:** 5 minuten

- **Ljochttype:** Power LED

- **Ôfmjittingen LxBxH:** 69 x 40 x 40 MM

- **Materiaal: ** 6061 aluminium

- **Gewicht: ** 110g (sûnder hâlder)

- **Kleur(en): ** Te krijen yn 8 ferskillende kleuren

## Unboxing

It ljocht komt yn in doaze fan karton en metaal, mei amper plestik. It is goed ferpakt en de metalen doaze kin brûkt wurde om oare (fyts)dingen yn te bewarjen. Fanwegen de priis bestelde ik ek bouten tsjin dieven.

![Doaze fan it Supernova E3 PRO 2, gjin plestik - allinnich recycleber karton](https://willem.com/global/images/eccb5c40992a.webp)

![Supernova E3 Pro: helder, betrouber, foar jierren](https://willem.com/global/images/0bc147c49be4.webp)

![It ljocht komt yn in metalen doaze dy't do dêrnei foar wat oars brûke kinst. De bouten tsjin dieven sieten yn in apart sekje](https://willem.com/global/images/6fa6e275094a.webp)

## It ljocht ynstallearje

Do kinst by Supernova ferskillende foarôf oanmakke kabelkonfiguraasjes oan it foarljocht bestelle. Ik bestelde ien mei twa ienfâldige, lange kabels. Dêrmei koe ik it ljocht oan myn fyts soldearje: sa foarkom ik kwetsbere mikro-stekkers.

![It Supernova E3 PRO komt mei kabels dy't der al oan sitte](https://willem.com/global/images/9cb33529c8c4.webp)

It is in bytsje mear wurk, mar op de lange termyn betsjut it dat it ljocht altyd in stevige elektryske ferbining hat. Do slutst it foarljocht oan op de dynamo *en* op dyn efterljocht. Dêrmei kin de meganyske knop beide ljochten oan en út sette.

![Stekker fan myn Shimano nabedynamo](https://willem.com/global/images/d385483d4706.webp)

De iennichste útsûndering op myn rjochtstreekse soldearaanpak is de stekker by myn Shimano nabedynamo. Der binne (spitich genôch) situaasjes dat ik myn foartsjil derôf helje moat, lykas by in lekke bân. Gelokkich is dizze stekker stevich en maklik wer oan de kabel fan it ljocht te befestigjen.

![It soldearjen fan de besteande kabels op myn fyts easke wat kreativiteit mei klemmen](https://willem.com/global/images/7a00ea5512ca.webp)

Myn fyts hat ynterne kabels dy't troch it frame rinne. Dat is moai om de kabel út it gefaar te hâlden, mar as do de kabel ferfange moatst betsjut dat pielen troch lytse gatten. Om it pielen te beheinen besleat ik de nije kabel oan de âlde fêst te soldearjen en dy as 'lûkkabel' troch it fytsframe te brûken.

![Nije kabel oan de âlde fêstsoldearre, sadat dy de nije troch it fytsframe lûke kin](https://willem.com/global/images/3748b8611aac.webp)

![Sjoch dat! It lûken fan de kabel gie probleemloos](https://willem.com/global/images/48ae0d1c0bdf.webp)

Nei't ik de âlde kabel derút lutsen hie, makke ik de soldearing los en makke de ferbining nei it efterljocht klear. It is in goed idee om krimpkousen op de kabelferbiningen te dwaan dêr't se bleatsteld binne oan de eleminten (en smoargens). Op myn fyts sit dizze ferbining ûnder de trapas.

![It efterljocht oan it foarljocht ferbine, de ferbining beskermje mei krimpkousen](https://willem.com/global/images/907ebab6f91c.webp)

![Nei it ferwaarmjen jouwe de krimpkousen in beskermjende laach tsjin de eleminten](https://willem.com/global/images/4d1ad6ed7f1a.webp)

Om't ik net graach kabels sjoch dy't bleat lizze (mear as nedich), besleat ik de kabel mei tiewraps tichtby de stevigere skeakelkabel fêst te setten. Sa is hy better beskerme tsjin by ûngelok derút lûken wurde (troch in oare fyts, yn de stêd, ensfh).

![De elektryske tried mei tiewraps fêstmeitsje oan de stevigere skeakelkabel](https://willem.com/global/images/8f3106d1501d.webp)

## Konklúzje

It ljocht past moai op myn fyts, is hiel stevich en goed boud. De helderheid is geweldich! It is echt goed as do it brûkst foar dyn deistige rit nei it wurk.

![Supernova E3 PRO2 monteard op myn fyts](https://willem.com/global/images/f69dab781b32.webp)

Ik haw mear tiid mei it ljocht nedich om te oardielen oer syn beweare libbensdoer, mar no al haw ik it gefoel dat it op de lange termyn poerbêst blike sil. Om't in goed ljocht ûnmisber is foar dyn eigen feiligens op de fyts, tink ik dat ynvestearje yn kwaliteit as dit Supernova E3 PRO2 hielendal ferstannich is!

---

## In profesjonele 72TB NAS bouwe

*Konfiguraasje en ynstallaasje fan in HPE ProLiant DL380 server* · 2019-11-22 · https://willem.com/fy/2019-11-22_in-profesjonele-72tb-nas-bouwe/

De ôfrûne jierren haw ik myn gegevens en wurk fan lokale kompjûters (meast laptops) nei de cloud ferpleatst. Cloud computing wurdt dien troch servers yn in datasintrum, krêftige kompjûters dy't it swiere wurk dogge. Doe't myn bedriuw groeide, hie ik mear kapasiteit nedich. Tiid om wat krêft ta te foegjen oan myn cloud!

## Cloud Computing

De ôfrûne jierren is "The Cloud" oanpriizge as in magysk ferskynsel dat in soad saaklike problemen oplost. Technysk sjoen is it lykwols net mear as rekkenkrêft konsintrearje yn datasintra yn stee fan op dyn buro.

De wichtichste foardielen binne dat do tagong hast ta (ekstreem) krêftige rekkenboarnen dy't meigroeie mei dyn wurklast. Stel dy dyn buro foar: der is mar safolle romte foar in kompjûter. Yn tsjinstelling dêrmei is in datasintrum fysyk folle grutter en kinne dêr in soad ferskillende servers gearwurkje, wat mear kapasiteit biedt.

![Servers yn in datasintrum: de swarte racks binne as kasten foar de grize serverkompjûters, yn elk rack passe meardere servers (foto: HPE).](https://willem.com/global/images/133e09c069cd.webp)

Neist skaalberens is it datasintrum in folle better omjouwing foar kompjûters as dyn kantoar. Tink oan ienfâldige dingen lykas stof, ferspile kofje, stroomútfal en ferskillen yn temperatuer en fochtigens. En as do, lykas ik, mei_de_fyts_nei_it_wurk (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) giest, is it moai dat dyn gegevens feilich yn in datasintrum opslein binne yn stee fan op in laptop yn dyn rêchsek (bleatsteld oan skokken, waar, ensfh).

## HPE DL380 Server

Myn bedriuw brûkt HPE (https://www.hpe.com) servers, want dy hawwe in bewiisd trackrecord op it mêd fan betrouberens en biede in soad tûke ûntwerpeigenskippen dy't ûnderhâld maklik meitsje. Yn in soad opsichten binne se ûntworpen om it libben fan in systeemyngenieur makliker te meitsjen.

![Fan binnen in HPE ProLiant DL380p Gen8 server (LFF)](https://willem.com/global/images/909896d1cd90.webp)

Op de foto hjirboppe sjochst do de HPE DL380 server fan binnen. Lit my de binnenkant útlizze, fan **links nei rjochts**:

- **Drive bay**: de grize metalen koai is wêr't de harddisks of SSD's wenje. Se sitte oan de foarkant fan de server as dy yn in rack monteard is, sadat it maklik is om skiven ta te foegjen of te ferfangen; meastentiids sûnder ark.

- **Fanblok**: de 6 swarte doazen binne ventilators, dy't koele loft fan links oanlûke en nei rjochts blaze. Elke ventilator wurdt apart kontrolearre. As der ien útfalt, nimme de oaren de lading oer troch hurder te blazen. Elke ventilator is hiel maklik te ferfangen, wer sûnder ark.

- **Prosessors en ûnthâld**: yn it midden, efter it trochsichtige plestik (koeltunnel), sitte de twa prosessors en 16 ûnthâldbanken. Do kinst de prosessors werkenne oan harren metalen koelblok. Se wurde omjûn troch (in soad) ûnthâldbanken; dy fysyk tichtby de prosessors pleatse soarget foar in hiel hege bânbreedte. Se sitte krekt neist it fanblok, wat de termyske marzje maksimalisearret.

- **Fiedingseinheden**: boppe-rjochts sitte de twa fiedingseinheden. Se wurkje gear en ferdiele de elektryske lading ûnderling. As ien útfalt, kin de oare de hiele server fan stroom foarsjen. Dat jout redundânsje, want do kinst de server op ferskate (ferskillende) stroomboarnen yn it datasintrum oansluten.

- **Systeemboerd**: de griene chips dy't do rjochts yn it midden sjochst foarmje it haadsysteem- of logikaboerd. It befettet de ferskillende komponinten dêr't de server út bestiet. Do sjochst dingen lykas de (klok)batterij, SD-kaartlêzer en de iLO-chip. Dy lêste is it yntegrearre 'lights out' systeem fan HPE, in kompjûter yn in kompjûter, wêrmei yngenieurs op ôfstân yn de server sjen kinne.

- **RAID Controller**: ûnder-rjochts sit de RAID-controller, dêr't RAID stiet foar "redundant array of independent disks". Dy ferbynt en organisearret de fysike skiven yn de drive bay. Hy kin gegevens ferdiele oer ferskillende skiven, wat ek in bytsje redundânsje jout by it útfallen fan in skiif.

## In bestjoeringssysteem op de server ynstallearje

Krekt as dyn buro- of laptopkompjûter hat de server ek in bestjoeringssysteem nedich. Foar servers is it gewoan om in spesjaal soarte bestjoeringssysteem te brûken dat it mooglik makket om oare bestjoeringssystemen op ôfstân te ynstallearjen. It haadbestjoeringssysteem lit dy de kapasiteit yn meardere firtuele servers ferdiele; dit hjit in hypervisor OS.

It foardiel fan meardere firtuele servers is dat do wurkbelêsting makliker tusken fysike masines ferpleatse kinst sûnder software opnij te ynstallearjen. De firtuele servers binne generyk en kinne op ferskillende soarten hardware draaie. Dat makket skaalberens en redundânsje mooglik as do meardere fysike servers kombinearrest mei meardere firtuele servers.

![HPE ProLiant DL380p server oan, griene ljochten jouwe oan dat de skiven wurkje, monitor is ferbûn en lit it opstartproses sjen](https://willem.com/global/images/30d395d32ef6.webp)

![Server (links boppe) ferbûn mei de kompjûters op myn buro (rjochts ûnder) by de ynstallaasje yn myn kantoar](https://willem.com/global/images/c51ff21e2823.webp)

It ynstallearjen fan it bestjoeringssysteem giet wat oars as by in gewoane kantoarkompjûter. De server hat gjin cd/dvd-stasjon om fan fysike media te ynstallearjen. Yn stee dêrfan brûk ik in lokaal netwurk om de ynstallaasjebestannen nei de server te stjoeren. Dat docht myn ThinkPad X1 laptop dy't in webserver draait. Ik haw de HP-server ynsteld om as bootopsje mei dizze laptop te ferbinen.

![Kompjûters op myn buro dy't de ynstallaasje oandrage, fan links nei rjochts: ThinkPad X1, iPad Pro en MacBook](https://willem.com/global/images/c8a597878d8b.webp)

![MacBook as monitor en toetseboerd fan de server](https://willem.com/global/images/8a15db91132f.webp)

De MacBook is mei de server ferbûn fia iLO fan HPE. Dêrmei wurket hy as monitor en toetseboerd. Sa kin ik de ynstallaasje fan myn buro ôf bestjoere (yn stee fan njonken de lûde server te stean).

![iLO: "see fan sensors" foar in wiidweidich ynsjoch yn de server op ôfstân](https://willem.com/global/images/a08146defef2.webp)

Fia iLO is it mooglik om alle yndividuele komponinten fan de server te sjen. Yngenieurs kinne dêrmei de fysike status fan de server kontrolearje en sjen hoe't it derfoar stiet.

## De server nei it datasintrum bringe

Nei't it haadbestjoeringssysteem ynstallearre is, moat de server yn it datasintrum pleatst wurde. Yn Amsterdam binne in soad ferskillende datasintra. Myn bedriuw hat meardere servers op ferskate lokaasjes, wat it risiko op gegevensferlies by in lokale brân of ramp beheint. De server nei it datasintrum bringe is sa ienfâldich as in ôfspraak meitsje mei it netwurkoperaasjesintrum, wat kontrakten tekenje en yn dyn auto springe.

![Op wei nei it ynternet: op besite by XS4ALL / KPN yn Amsterdam](https://willem.com/global/images/50f6353b57ec.webp)

![Ûnderskat nea de bânbreedte fan in auto mei 72TB yn de koffer (72TB yn myn Smart Roadster)](https://willem.com/global/images/7975165f7c9c.webp)

Om de ynstallaasje yn it datasintrum maklik te meitsjen haw ik de netwurkynstellingen foarôf oanpast oan dy fan it datasintrum. As alles goed giet, wurket de server dan 'plug and play'. Dat die it, hoera!

![Server ferbûn en online yn it datasintrum](https://willem.com/global/images/0ecba21deb2a.webp)

As de server ienris draait kinst do der op ôfstân mei ferbine. Dan kinst him brûke as echt ûnderdiel fan "de cloud" en fan in ôfstân gebrûk meitsje fan syn rekkenkrêft.

![MacBook mei de server yn it datasintrum ferbûn fia VMWare ESXi: ynstallaasje fan de GRUB boot loader op in firtuele Debian GNU/Linux server](https://willem.com/global/images/9ceff50b570c.webp)

## Konklúzje

De cloud wurdt oandreaun troch al dy serverkompjûters yn datasintra. Ôfhinklik fan dyn behoeften kinst do of kapasiteit fan oaren hiere, of sels fysike masines ynstallearje.

Om ferskate redenen haw ik derfoar keazen myn eigen fysike masines te bedriuwen, om prestaasje en kontrôle te maksimalisearjen. Servers beheare (sawol fysike as firtuele) is in bytsje in ferlerne keunst wurden, hoewol in tige wichtige, foar it ynternet fan hjoed dat op de cloud draait.

---

## Fleane yn in C47-A (DC-3) klassyk fleantúch

*Oan board fan de 75 jier âlde keninklike PH-PBA dakota* · 2019-10-19 · https://willem.com/fy/2019-10-19_fleane-yn-in-c47-a-dc-3-klassyk-fleantuch/

As prachtich jierdeikado hie ik de eare om yn in klassyk DC-3 fleantúch te fleanen. It wie de 75 jier âlde PH-PBA, in C-47A Skytrain of Dakota, eartiids eigendom fan H.K.H. Prins Bernhard fan Nederlân. It is in hiel bysûnder fleantúch dat eksploitearre wurdt troch de entûsjaste minsken fan de Dutch Dakota Association (DDA Classic Airlines). Lês mei foar wat loftfeartskiednis!

## C-47A Skytrain

De C-47 is in militêre ferzje fan de sivile Douglas DC-3. Dizze C-47A Skytrain, boud troch de geweldige froulju dy't bekend stiene as "Rosie the Riveters", waard yn 1943 boud yn de Douglas-fabryk yn Long Beach, Kalifornje. In protte froulju wurken oan de fleantugen, om't de measte manlju yn tsjinst wiene foar de oarloch.

![Rosie the Riveters wurkje oan de C-47 yn de Douglas-fabryk yn Oklahoma City (1944, Tinker Air Force Base History Office)](https://willem.com/global/images/a966e4f9eff1.webp)

Yn de Twadde Wrâldoarloch waard de C-47 troch in soad lannen brûkt om troepen, fracht en ferwûnen te ferfieren. Der waarden mear as 10.000 fleantugen produsearre. Yn Europa waard de C-47 by D-Day (https://en.wikipedia.org/wiki/Invasion_of_Normandy) brûkt om mear as 50.000 parachutisten út te setten.

![U.S. Army Pathfinders en USAAF-fleanbemanning foar D-Day (juny 1944, RAF North Witham, publyk domein)](https://willem.com/global/images/aeb92149fe89.webp)

![Parachutisten-C-47, 12th Air Force Troop Carrier Wing, tidens de ynvaazje fan Súd-Frankryk (augustus 1944)](https://willem.com/global/images/ac2e76bfe452.webp)

## PH-PBA

De C-47 dy't eksploitearre wurdt troch de Dutch Dakota Association (DDA Classic Airlines) waard yn 1943 boud. It wie ûnderdiel fan de 316th Troop Carrier Group by D-Day, dêr't it yn formaasje mei 35 oare C-47's fleach om mear as 600 parachutisten út te setten yn dropzone 'O', by St. Mère Église, Normandje, Frankryk. Tidens dizze missy waard it fleantúch beskeaten; it rekke beskeadige, mar koe dochs werom nei Ingelân. Nei reparaasjes wie it fleantúch belutsen by in soad mear missys, ûnder oaren operaasje Market_Garden (https://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Market_Garden), de Alliearde besykjen om Nederlân te befrijen.

Yn 1946 kocht H.K.H. Prins Bernhard it fleantúch fan generaal Eisenhower foar US $ 50.000. In goede koop, tocht hy, want it fleantúch hie mar 300 fleanuren op de teller. It fleantúch mei de militêre merktekens "42-100971" is yn it Nederlânske loftfeartregister ynskreaun as PH-PBA, dêr't PH- de lânkoade foar Nederlân is en PBA koart is foar "Prince Bernhard Alpha". It waard it earste regearingsfleantúch fan Nederlân.

![De PH-PBA bringt keninginne Juliana en prins Bernhard nei Belgje, maaie 1960 (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat)](https://willem.com/global/images/3f8f6ca0ee9a.webp)

It fleantúch bleau yn tsjinst oant 1975, doe't it skonken waard oan it Aviodrome museum op Schiphol Airport. Lang hie H.K.H. Prins Bernhard in sterke winsk om it fleantúch wer fleanwaardich te meitsjen. Nei jierren fan restauraasje wie it fleantúch yn 1998 wer klear om te fleanen, doe't de Dutch Dakota Association it rjocht krige om de PH-PBA te eksploitearjen en te ûnderhâlden.

![PH-PBA "Prinses Amalia" wurdt troch DDA-frijwilligers klearmakke foar de start op Lelystad Airport (oktober 2019)](https://willem.com/global/images/bf74d1766ce6.webp)

## Fleane yn in klassyk fleantúch

It is ien ding om oer in stik loftfeartskiednis te lêzen en der omhinne te rinnen, mar deryn te fleanen is sensasjoneel! Gelokkich foar my krige ik in kaartsje fan myn freon de piloat Tim om yn dit bysûndere stik loftfeartskiednis oer de Fryske Marren mei te fleanen.

![Boardingpas fan DDA Classic Airlines](https://willem.com/global/images/d30c0dc0619d.webp)

![De terminal fan Lelystad Airport by de hangaar dêr't de PH-PBA stiet](https://willem.com/global/images/f0b79035de53.webp)

![Frijwilligers meitsje de Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp motors klear foar it starten](https://willem.com/global/images/5a128d169cbf.webp)

De PH-PBA hat twa Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp fleantúchmotors. Dat binne loftkoele motors mei twa rigen fan 14 silinders dy't sa'n 1200 HP produsearje. Elke motor hat in gewicht fan sa'n 567KG en 30 liter slachromte. Se hawwe geregeld ûnderhâld nedich, dat dien wurdt troch de frijwilligers fan de DDA. It binne pistonmotors en dat is hjoed de dei wat bysûnders: se binne maklik maklik te werkennen oan harren lûd!

![Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp stjermotor te sjen yn it Imperial War Museum Duxford (foto: Nimbus227)](https://willem.com/global/images/bd999f70526f.webp)

Hoewol de C47-A syn eigen motors starte kin, wurdt de PH-PBA meastentiids mei in generator starte. Om't de skiednis fol swiete ironie sit, is it in Dútsk boude, troch in Deutz-diesel oandreaune elektryske generator. It is echt knap om dizze âlde technyk noch hielendal goed wurkjen te sjen; it is in wolkom kontrast mei in protte fan de hjoeddeiske plande_ferâldering (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/).

![Elektryske generator, oandreaun troch in Dútsk boude Deutz-dieselmotor, brûkt om de R-1830 motors te starten](https://willem.com/global/images/8118f1056219.webp)

![Kontrôlepaniel fan de elektryske generator yn de wein op it platfoarm](https://willem.com/global/images/db4fa33a15dc.webp)

![Boud troch de Rosies is de C-47-A PH-PBA "Prinses Amalia" yn har 75ste jier noch altyd in skientme](https://willem.com/global/images/65eee3571d8b.webp)

Oars as moderne passazjiersfleantugen stiet de DC-3 heech op it platfoarm, mei de sturt tichtby de grûn en de cockpit heech yn 'e loft. It is in prachtich gesicht as do tichtby it fleantúch stiest. Do giest it fleantúch yn fan efteren, dêr't do sa'n bytsje de kabine yn 'klimst'.

![It sturttsjil fan de C-47-A PH-PBA is hiel tichtby de grûn as it op it platfoarm stiet](https://willem.com/global/images/fd3f3816c165.webp)

![Yn de kabine hast do in dúdlik útsjoch yn de cockpit, want der is gjin doar tusken de pilooten en de passazjiers](https://willem.com/global/images/c30918bc8bac.webp)

Yn de kabine besefst do hoe fier moderne fleantúchûntwerpen (en komfort) kommen binne. It is echt sensasjoneel om dyn plak yn dit fleanende museum yn te nimmen. Fanút de kabine hast do in dúdlik útsjoch yn de cockpit, dêr't do de pilooten sjochst.

![De R-1830 Twin Wasp pistonmotor oan it wurk: it fielt libbenich!](https://willem.com/global/images/12565a5d817b.webp)

Sadree't de motors starte binne, fielst do it fleantúch ta libben komme. Dampen, trillingen, lûden, it is allegear prachtich! De aura fan 75 jier skiednis fielt ynienen hiel fielber, it is echt wat bysûnders!

![KLM-kaptein oan it stjoer fan de C47-A PH-PBA boppe it Markermeer](https://willem.com/global/images/af4733b8eba2.webp)

Tidens de DDA-flecht bist do frij om yn de kabine rûn te rinnen en yn de cockpit te sjen. Meastentiids sitte der (eardere) KLM-pilooten yn de cockpit, dy't hertstochtlik fertelle oer de 'Grand Old Lady'.

![De fleugel fan de PH-PBA boppe Fryslân, it Markermeer oan 'e hoarizon](https://willem.com/global/images/73be6e490c5c.webp)

![Fleane oer it doarp Heeg, mei Drylts en Snits te sjen oan de hoarizon](https://willem.com/global/images/da1f914e4df2.webp)

![Fryske Marren te sjen fanút de cockpit fan de C47-A PH-PBA](https://willem.com/global/images/3aa8cd38feb7.webp)

![Terherne te sjen oan de "Snitser Mar", Fryslân](https://willem.com/global/images/90cf44ff69e7.webp)

![Fleane oer de Zuidermeerdijk by Urk, mei de Ketelbrêge dy't it wetter oerstekt te sjen](https://willem.com/global/images/9e8ba6197fe4.webp)

## Konklúzje

Ik kin dy sterk oanrekommandearje om by de geweldige minsken fan de Dutch Dakota Association in_flecht_te_boekjen (https://www.dutchdakota.nl) en loftfeartskiednis te belibjen lykas neat oars.

It wie in eare om oer de Fryske Marren mei de PH-PBA mei te fleanen op in prachtige hjerstdei. Tank oan myn freon Tim foar dit geweldige jierdeikado!

---

## Multi-Window-stipe yn dyn iPad-app

*Native ûntwikkeling foar iPadOS* · 2019-10-07 · https://willem.com/fy/2019-10-07_multi-window-stipe-yn-dyn-ipad-app/

Ferline moanne brocht Apple iPadOS út, it earste spesjale bestjoeringssysteem foar de iPad. It ferskilt fan iOS troch syn stipe foar it gruttere iPad-skerm, ynklusyf finsters foar meardere/ferdield skerm. Ik ûntwikkelje apps en it wie tiid om gebrûk te meitsjen fan dizze nije mooglikheden dy't iPadOS biedt.

Sûnt 2016 brûk ik de_iPad_as_myn_haadkompjûter (https://willem.com/en/inside-and-outside-apple-using-questioning-and-escaping-the-ecosystem/), it is in geweldige mobile kompjûter. It bestjoeringssysteem is lykwols oars as dat fan de measte kompjûters. iPadOS is basearre op iOS, dat draait op Apple's populêre mobile tillefoan, de iPhone. Dat makket de iPad yn it deistich gebrûk wat oars, troch de wize wêrop't it apps draait.

![iPad Pro as myn haadkompjûter, ferbûn mei in terminal fia Blink](https://willem.com/global/images/590ada94c4e1.webp)

Troch de smartphone-woartels fan iPadOS giet it bestjoeringssysteem op deselde wize mei apps om as in iPhone: apps draaie op folslein skerm, rjochte op ien taak. Minsken hâlde hjir fan by de iPad, want it is in geweldige manier om dyn holle by ien ding te hâlden.

## Meardere finsters op de iPad

Der binne situaasjes dêr't it hiel nuttich kin wêze om meardere finsters tagelyk te draaien, en dêr hat Apple iPadOS ferbettere troch stipe te yntrodusearjen om apps njonken inoar te draaien.

![Stipe foar meardere finsters op iPad: twa eksimplaren fan deselde app tagelyk](https://willem.com/global/images/d4097d9a5811.webp)

Ek as do oan ien taak wurkest is stipe foar meardere finsters hiel nuttich, want do kinst meardere eksimplaren fan deselde app tagelyk draaie. Dat makket ferskillende gebrûksgefallen mooglik, dêr't do ynhâld út ferskillende hoeken besjen en bewurkje kinst. Lykas twa ferskillende moannen yn dyn kalinder fergelykje, in lang dokumint bewurkje of de kaart op ferskillende skalen tagelyk besjen.

![Ferskillende moannen fergelykje yn de kalinder-app](https://willem.com/global/images/b0fd605efa8d.webp)

![De kaart op ferskillende skalen tagelyk besjen](https://willem.com/global/images/62fc3c1ace78.webp)

## Ûntwerpbedoeling

Doe't Apple de_stipe_foar_meardere_finsters_op_iPad_yntrodusearre (https://developer.apple.com/videos/play/wwdc2019/212), ûntwurpen se dit mei respekt foar de mobile woartels fan iPadOS. Oars as tradisjonele PC-apps, dêr't komplekse software standert troch meardere *ferskillende* finsters (en panielen) wurkje kin, hâldt iPadOS fêst oan de eask dat in app alles út ien finster dwaan kinne moat.

It is in ûntwerpeask op iPad dat alle app-finsters fan deselde soart binne, en dat elk finster alles dwaan kin yn de applikaasje. De brûker moat alles út ien finster dwaan kinne as hy dat wol. Se moatte allinnich meardere finsters meitsje kinne as se tinke dat dat nuttich is, mar de app moat dat nea easkje. Dat makket de ienfâldige wize mooglik wêrop't apps op iPadOS draaie, do kinst apps op folslein skerm brûke bliuwe lykas op in smartphone.

![Ken Ferry leit it ûntwerp fan stipe foar meardere finsters foar iOS út tidens WWDC 2019](https://willem.com/global/images/64d2bc5a822d.webp)

## App-libbenssyklus (en koadewizigingen)

Fanút in technysk_perspektyf_hat_Apple_yntrodusearre (https://developer.apple.com/documentation/uikit/app_and_environment/scenes/supporting_multiple_windows_on_ipad) in UIWindowScene mei in byhearrende UISceneSession-abstraksje yn de UI-struktuer. It sit tusken de UIScreen en UIWindow.

![Konseptueel oersjoch fan de UI-struktuer fan iPadOS, útlein troch Steve Holt tidens WWDC 2019](https://willem.com/global/images/7b7e0e6a8f2a.webp)

![Konseptueel oersjoch fan UISceneSession, dy't de bliuwende ynterfacestatus tusken app-foarstellingen leveret (WWDC 2019, Steve Holt, Apple)](https://willem.com/global/images/3d8992b418c8.webp)

As iPadOS (en iOS) meardere apps draait, is it mooglik dat it bestjoeringssysteem in app op 'e eftergrûn slút om ûnthâld en enerzjy te besparjen. Dat is sa ûntwurpen: it hâldt it bestjoeringssysteem fluch en sunich mei de batterij.

Fanút it perspektyf fan de app-libbenssyklus betsjut dit dat do kontrolearje moatst oft dyn app earder draaide as se starte wurdt. As der in besteande UISceneSession is, moat de app der wer mei ferbine, om de brûker in bliuwende ynterfacestatus te bieden. As it goed dien is, fernimt de brûker net dat de app op 'e eftergrûn ûnderbrutsen waard.

![Funksjonele rollen yn de libbenssyklus fan in iPadOS-app (WWDC 2019, Steve Holt, Apple)](https://willem.com/global/images/0cc957f952fe.webp)

As do de nije UIWindowScene (en UISceneSession) konsepten yn dyn app oannimst, kinst do profitearje fan de nije mooglikheden foar meardere finsters fan de iPad. Mar der is noch ien ding: Apple is fan plan om iOS- en iPadOS-apps nei de Mac te bringen. Mei de nije UI-konsepten sil dyn app ek op macOS geweldich wurkje!

![Deselde app op iOS/iPadOS en macOS](https://willem.com/global/images/8a48b3cb9b2d.webp)

## Yn de praktyk

As ûntwikkelder hie ik net folle muoite mei it ymplemintearjen fan de nije UI-konsepten yn myn apps. Mei relatyf wat muoite kinst do in soad ferskillende gebrûksgefallen mooglik meitsje dêr't deselde app de brûker mear krêft jout.

![Myn "Lemmid (content) Manager"-app brûke om in blogberjocht te bewurkjen, wylst ik de resultaten njonken inoar sjoch](https://willem.com/global/images/5d22d4b5df00.webp)

![In DNS-record bewurkje mei myn "Lemmid Domain"-app, wylst de kontekst fan de hiele DNS-sône bewarre bliuwt](https://willem.com/global/images/a825ee524dfd.webp)

![Myn "Lemmid Count"-app brûke om besites en ferkear fan in artikel op willem.com te analysearjen](https://willem.com/global/images/7f6a0e735536.webp)

![Webûntwikkeling op iPad mei Inspect en Blink njonken inoar](https://willem.com/global/images/be682d70074e.webp)

## Konklúzje

Apple hat de stipe foar meardere finsters op de iPad net oerhaast, mar naam de tiid om it goed te ûntwerpen. As do de nije konsepten oannimst, wurdt dyn app krêftiger foar de brûkers.

It is altyd in goed idee om de tiid te nimmen om de ûnderlizzende ynterfacekonsepten te begripen foardat do begjinst te ûntwikkeljen. Doch it goed (en bêst) yn stee fan gau (en dom)!

---

## In ynternasjonale hackerskonferinsje besykje

*OWASP Global AppSec Amsterdam* · 2019-09-27 · https://willem.com/fy/2019-09-27_in-ynternasjonale-hackerskonferinsje-besykje/

Dizze moanne hie ik it gelok om Global AppSec Amsterdam by te wenjen, in ynternasjonale konferinsje foar hackers en feiligensspesjalisten. Der wiene presintaasjes fan eardere ynljochtingsaginten, bounty hunters, wittenskippers en softwareleveransiers. Ik learde oer guon fan de nijste hackingtechniken, moete nijsgjirrige minsken en spile wat knappe retrospultsjes. Lês mei foar mear.

## OWASP Foundation en Global AppSec Amsterdam

De OWASP Foundation is in non-profitorganisaasje dy't har ynset foar it meitsjen fan ark, dokumintaasje, forums en konferinsjes oer softwarefeiligens. OWASP is bysûnder om't it frij is fan kommersjele druk en net ferbûn is mei in technologybedriuw. Se geane derfan út dat applikaasjefeiligens in probleem fan minsken, prosessen en technology is, want de meast effektive oanpakken foar applikaasjefeiligens befetsje ferbetterings op al dizze mêden. Mear oer OWASP is te finen op https://www.owasp.org.

De Global AppSec-eveneminten wurde oer de hiele wrâld organisearre. Dizze septimber wie der sa'n evenemint yn myn thússtêd Amsterdam. Sjoch yn harren_programma (https://www.owasp.org/index.php/OWASP_Events/upcoming_events) oft OWASP ek nei dyn stêd komt.

![Global AppSec-Amsterdam](https://willem.com/global/images/403811a3464b.webp)

## Wannear't cyberfeiligens echt wurdt: terroristen ûnskealik meitsje

Ien fan de meast yndrukwekkende ferhalen waard ferteld troch Chris_Kubecka (https://en.wikipedia.org/wiki/Chris_Kubecka), in frou dy't wurke hat foar de US Air Force en it United States Space Command. Se is ûndersiker op it mêd fan kompjûterfeiligens en spesjalist yn cyberoarloch.

![Keynote fan cyberoarlochspesjalist Chris Kubecka](https://willem.com/global/images/8d317a6e37bb.webp)

Se fertelt oer har wurk by de Keninklike Saûdy-Arabyske ambassade yn Den Haach. It is hiel nijsgjirrich om te hearren hoe't de pleatslike plysje, it Diplomatike Korps en spesjale aginten belutsen wiene om úteinlik in bomoanslach op it Kurhaus_yn_Scheveningen (https://en.wikipedia.org/wiki/Kurhaus_(Scheveningen) te foarkommen. Fan sokke ferhalen besefst do dat net alles wat bart yn it nijs komt!

![Lessen út it omgean mei terroristen](https://willem.com/global/images/ad3f0bba8321.webp)

## Kofje en spultsjes

Nei de keynote oer terroristen, cyberoarloch en bomoanslaggen wie it tiid foar kofje en spultsjes. Retrospultsjes spylje is in noflike manier om oare hackers op de konferinsje te moetsjen, want do hast fansels wat dêr't jim oer prate kinne. Dat is handich, want de measte IT-saakkundigen hawwe wat help nedich om it iis te brekken as it op sosjalisearjen oankomt...

![Kofje en PONG op de fideospultsjekonsole mei CRT-monitor](https://willem.com/global/images/86cc76d31a28.webp)

![DuckHunt mei in orizjinele Nintendo-zapper](https://willem.com/global/images/3ebd793dd0c1.webp)

![Tink do noch oan de tiid dat dit dyn gewoane kompjûter wie? Let op it IBM model M toetseboerd... o jonge!](https://willem.com/global/images/5ac85970a721.webp)

## Hackingtechniken

Nei de kofje wiene der ferskate sesjes dy't do bywenje kinst. Ik haw der in pear keazen op grûn fan myn persoanlike ynteresses en myn wurk.

### Persistent Client-Side XSS

Ien fan de praatsjes dy't ik bywenne gie oer it oanfallen fan websites mei Local Storage of cookies. Treflik neamd "Don't trust the locals" wie de presintaasje fan Marius_Steffens (https://cispa.saarland/people/marius.steffens/) en Ben_Stock (https://cispa.saarland/people/ben.stock/) hiel nijsgjirrich. Harren akademysk ûndersyk lei oan it ljocht dat in protte websites kwetsber binne foar bedrigingen dy't in permaninte foet yn 'e doar krije!

![Persistent Client-Side XSS is in echte bedriging - troch Marius Steffens en Ben Stock](https://willem.com/global/images/f7a3c90be9d0.webp)

### PayPal hacke mei in HTTP desync-oanfal

Yn syn briljante praat beskriuwt James_Kettle (https://portswigger.net/research/http-desync-attacks-request-smuggling-reborn) syn ûndersyk nei mooglik ien fan de gefaarlikste hackingtechniken op it moderne web: HTTP_Request_Smuggling_troch_HTTP-fersiken_te_desynchronisearjen (https://portswigger.net/research/http-desync-attacks-request-smuggling-reborn). Dizze technyk makket gebrûk fan kwetsberheden as in website in content delivery network (CDN), in webcache of in web application firewall (WAF) brûkt. It is geweldich om dit te learen, om it ûnderlizzende prinsipe te begripen en om te learen hoe't do dy tsjin sa'n soart oanfal ferdigenje kinst.

![James Kettle oer it hacken fan PayPal - $38.900 oan bounties](https://willem.com/global/images/aa04e0114bcd.webp)

### Hackingekonomy: wat is in kompromittearre akkount wurdich?

Yn in oar nijsgjirrich praatsje leit Jarrod_Overson (https://jarrodoverson.com) de stân fan credential_stuffing_oanfallen (https://jarrodoverson.com/post/no-2fa-does-not-stop-credential-stuffing-attacks-79de7476a80a/) út. Dit soarte oanfal brûkt lekke akkountnammen en wachtwurden op ferskillende websites, wat ferrassend suksesfol is, want in soad minsken brûke itselde wachtwurd op ferskate siden. Hy leit út hoe_CAPTCHAS_omseile_wurde_kinne (https://jarrodoverson.com/post/bypassing-captchas-with-headless-chrome-93f294518337/) en hoe't hackers harren malware minsklik gedrach neimitearje litte foar fraude. Hy konkludearret dat fraude in minsklik probleem is, gjin technysk - oandreaun troch ienfâldige ekonomy: it is it wurdich om te hacken!

![Hackingrendemint op ynvestearring tusken 100% oan de legere kant en 150.000% oan de hegere kant! (Troch Jarrod Overson)](https://willem.com/global/images/3c11c554de6f.webp)

### Hackersmentaliteit

Yn syn praatsje fertelt Gergö_Turcsányi (https://twitter.com/gergoturcsanyi?lang=en) hoe't hy bounty hunter waard. Hy leit út dat do gjin bysûnder betûfte wiskundige hoegest te wêzen om dit te dwaan, alles wat do nedich hast is wat kreativiteit en wat tiid om wat rûn te snuffeljen. Op it lêst late dat der ta dat hy Google mei súkses hacke koe!

![Google hacke - Hoe't ik dyn foto's fan Google stelle kinne hie (Gergö Turcsányi)](https://willem.com/global/images/d039827bdd65.webp)

## Konklúzje

Global AppSec besykje wie fantastysk! It is in privileezje om oare hackers te moetsjen, fan har te learen en te hearren oer dingen dy't do normaal net yn it nijs sjochst.

Wat do ek meinimst fan in konferinsje, der is altyd wat dêr't do net op rekkene hiest dat do leare soest. It is dit ûnferwachte learen dat konferinsjes besykje de muoite wurdich makket!

![Global AppSec Amsterdam](https://willem.com/global/images/1053cb217048.webp)

---

## Backscatter-spam bestride op serverniveau

*Konfigurearje Postfix om spam te blokkearjen foardat it de server yngiet* · 2019-09-10 · https://willem.com/fy/2019-09-10_backscatter-spam-bestride-op-serverniveau/

Dizze moanne moast ik omgean mei backscatter-spam, dy't ien fan de mailservers rekke dy't ik beheare. As serveryngenieur soargje ik derfoar dat servers gjin spam ferstjoere en dat ynkommende e-mail filtere wurdt. Ek mei alle goede muoite bleau dizze server op in swarte list stean foar it ferstjoeren fan spam nei iCloud, Office 365 en Google Gmail for Business (G Suite). Lês mei om út te finen wat dit feroarsake en hoe't it op te lossen is.

## It probleem

De server is in Postfix-mailserver op Debian GNU/Linux mei alle lêste fernijingen en feiligenspatches. De server wurdt brûkt troch legitime klanten dy't him allinnich mei de goede autentikaasje brûke kinne.

### Foarkomme in iepen relay te wurden

Yndividuele brûkersautentikaasje op in mailserver is in wichtige maatregel tsjin misbrûk fan de mailserver. As der spam ferstjoerd wurdt, kinst do yn de logs fan de mailserver sjen hokker brûker it probleem feroarsaket. Yn technyske termen betsjut dit dat de server gjin 'iepen relay' wurde kin. Postfix hat in soad ynstellingen om SMTP_relay_te_beheinen_mei_tagongskontrôle (http://www.postfix.org/SMTPD_ACCESS_README.html).

### Rate limiting op (kompromittearre) mailakkounts

Misbrûk fan de server troch yndividuele brûkers bart as har kompjûter in firus krijt of as har wachtwurd yn ferkearde hannen falt. Dat kin barre as do dyn e-mail brûkst fia in net-befeilige WiFi sûnder fersifering (TLS/SSL). Foar sokke situaasjes is it in goed idee om it oantal e-mails dat yndividuele brûkers ferstjoere meie te beheinen. Do kinst ferskate Postfix_konfiguraasjeparameters (http://www.postfix.org/postconf.5.html) brûke (lykas *smtpd_client_message_rate_limit, smtpd_client_connection_rate_limit* en *smtpd_client_recipient_rate_limit*) of in Postfix-firewall lykas Postwfd (https://postfwd.org).

### De server komt op de swarte list 'backscatterer.org'

Ek mei alle maatregels tsjin spammisbrûk kaam de server dochs op http://backscatter.org te stean foar it ferstjoeren fan spam. As in server op in swarte list komt, fertrouwe oare servers him net mear en beskôgje se alle berjochten as fertocht. Dat kin derta liede dat dyn (legitime) berjochten troch oare servers as spam sjoen wurde (falske positiven). Om te begripen wêrom dit barde, moatst do earst begripe wat backscatter-spam is.

## Wat is backscatter-spam?

Backscatter-spam binne ferkeard automatysk ferstjoerde bounce-berjochten fan de mailserver, meastentiids as byeffekt fan ynkommende spam.

Backscatter komt foar as spammers it ôfstjoeradres falskje. Se stjoere in mailberjocht dêr't se fan ferwachtsje dat it weromstjoerd wurdt, mei it adres fan immen oars as ôfstjoerder. As it mailberjocht weromstjoerd wurdt, stjoert de mailserver it berjocht werom nei de falske ôfstjoerder... wêrtroch't de server yn feite spam nei dat ôfstjoeradres leveret.

![Ienfâldich backscatter-senario: de mailserver stjoert it berjocht werom nei in falsk ôfstjoeradres](https://willem.com/global/images/ce079c524f46.webp)

It ienfâldige backscatter-senario is dêr't in berjocht weromstjoerd wurdt nei de ferkearde ôfstjoerder. Dat senario is ienfâldich op te lossen troch de server sa yn te stellen dat hy gjin bounce-berjochten stjoert, mar yn plak dêrfan reagearret mei in SMTP-flaterkoade.

![Foarkom backscatter-bounceberjochten troch yn plak dêrfan te antwurdzjen mei SMTP-flaterkoades](https://willem.com/global/images/ecab1d4c0125.webp)

Spitigernôch is der noch in (dreger) senario dat dyn mailserver backscatter-spam ferstjoere lit. Dat bart as immen op dyn server syn of har mailakkount ynstelt om e-mail troch te stjoeren nei in oar adres. De twadde server hat miskien in strangere spamfilter dy't derfoar soarget dat berjochten by it trochstjoeren blokkearre wurde. Dyn mailserver ynformearret dan de oarspronklike ôfstjoerder dat it trochstjoeren mislearre, wat backscatter-spam feroarsaket.

![Backscatter-spam feroarsaakje as de earste mailserver e-mail trochstjoert nei in oare server dy't it berjocht blokkearret](https://willem.com/global/images/b76507d467ad.webp)

It trochstjoersenario is folle dreger op te lossen, want mooglik hast do gjin kontrôle oer de oare mailserver of syn spamfilterynstellingen. Wat slimmer is, is dat der faak wat fertraging sit tusken it akseptearjen fan it berjocht en it trochstjoeren, wêrtroch't it ûnmooglik is om op in antwurd fan de oare mailserver te wachtsjen.

### Backscatter-spam foarkomme

De iennichste manier om backscatter-spam folslein te foarkommen is om hiel strang te wêzen by de earste mailserver, yn it begjinstadium fan de SMTP-ferbining. Dit lost it útdaagjende 'trochstjoersenario' op troch hiel selektyf te wêzen oer hokker berjochten trochstjoerd wurde.

![Foarkom backscatter-spam troch alle berjochten te kontrolearjen foardat se nei in oare server trochstjoerd wurde](https://willem.com/global/images/75d348304794.webp)

### Spam blokkearje foardat it de server yngiet

De bêste manier om backscatter-spam te foarkommen is it te blokkearjen foardat it de (keatling fan) server(s) yngiet.

Tradisjoneel brûke servers avansearre spamfilters lykas SpamAssassin om berjochten ien foar ien te analysearjen. Dat soarget foar ekstra belêsting op de mailserver.

It is folle makliker om nei de ôfstjoerder te sjen (bygelyks oft hy in reade hoed draacht) foar de earste filtering. Stiet de ôfstjoerder op in swarte list? Brûkt hy in 'normale' mail-app, of wurde berjochten ferstjoerd troch in firus of malware? Do kinst in soad dingen bepale troch te sjen nei de 'taal' dy't de ôfstjoerder sprekt.

![Strange SMTP-beheiningen ynstelle yn Postfix - annotearre skermôfdruk út main.cf](https://willem.com/global/images/39ef96cae1a9.webp)

Yn Postfix kinst do SMTP-beheiningen oantsjutte yn it konfiguraasjebestân *main.cf*. Der binne kontrôles dy't brûkt wurde kinne om berjochten te blokkearjen. It is in goed idee om yn de filterlogika te wurkjen fan 'maklik nei dreech', te begjinnen mei dingen dy't kontrolearre wurde kinne sûnder eksterne servers te rieplachtsjen. Dat ferminderet netwurkferkear en belêsting. Allinnich as in berjocht alle kontrôles trochkomt, wurdt it tastien foar levering (of trochstjoeren).

By levering kinst do ekstra komplekse (en brûkerspesifike) spamfiltering ynsette mei ark lykas SpamAssassin (https://spamassassin.apache.org) of Bayes_filtering (https://en.wikipedia.org/wiki/Recursive_Bayesian_estimation). Troch de tastream fan dúdlike spamberjochten te ferminderjen kinne dizze boarnefrekke filters har wurk folle effisjinter dwaan.

## Konklúzje

Spam op serverniveau bestride is in útdaagjend spul, want spammers wurde kreativer yn it misbrûken fan meganismen fan mailservers. As dyn server op in swarte list komt foar backscatter-spam, moatst do foarsichtich wêze mei trochstjoersenario's. Hâld de swarte listen yn de gaten om te sjen oft dyn server problemen feroarsaket.

Blokkearje berjochten mei flaterkoades yn stee fan se werom te stjoeren nei de ôfstjoerder (bouncing). Konfigurearje de server mei in strang leveringsbelied. De bêste manier om backscatter-spam te foarkommen is berjochten te blokkearjen foardat se de mailserver yngean, no witst do hoe.

---

## Fytse mei in fermogensmeter op dyn fyts

*De 4iiii Precision Powermeter ynstallearje en brûke* · 2019-08-28 · https://willem.com/fy/2019-08-28_fytse-mei-in-fermogensmeter-op-dyn-fyts/

Nei't ik in minimalistyske racefyts makke hie, besleat ik in fermogensmeter te ynstallearjen om út te finen hoe't it is om it fermogen fan myn skonken te mjitten. Wat kinst do leare fan in fermogensmeter? Is it dreech om te ynstallearjen? Is it it wurdich? Lês mei om it út te finen.

## Fermogensmeters

De measte fermogensmeters brûke strain gauges dy't in bytsje bûgje as der krêft op set wurdt. Troch dit koppel te mjitten en te kombinearjen mei de hoeksnelheid kin it fermogen (útdrukt yn Watt) berekkene wurde. Neist snelheids-, trapfrekwinsje- en hertslachsensors binne fermogensmeters in perfekt ark om dyn (trainings)prestaasje te kwantifisearjen.

Der binne ferskillende soarten fermogensmeters, dy't ferskille yn krektens, gemak fan ynstallaasje, ûnderhâldseasken en oerdraachberens tusken fytsen. Soarten fermogensmeters:

- **Efternabe**: it mjitten fan it fermogen op it efterwiel wurdt sjoen as it meast krekte plak om fermogen te mjitten. It sit lykwols 'fierder fan dyn skonken', want sawol de keatling as de tandwielen sitte 'tusken' dyn skonken en de fermogensmeter, wêrtroch't de mjittingen in bytsje leger útfalle.

- **Pedalen**: it fermogen mjitte op it pedaal wurdt dien mei spesjale pedalen dy't relatyf maklik tusken fytsen te wikseljen binne. Elk pedaal kin in eigen fermogensmeter hawwe, wêrtroch't de rjochter- en linkerskonk ûnôfhinklik mjitten wurde kinne.

- **Keatlingring**: it mjitten fan it fermogen op it (foar)tandwiel is in oare hiel krekte manier om fermogen te mjitten. Se binne net maklik tusken ferskillende fytsen te wikseljen en it is dreech om krekt ûnderskied te meitsjen tusken linker- en rjochterskonk.

- **Trapas**: fermogen mjitte fan de trapas ôf kin krekt wêze en hat net folle ûnderhâld nedich. Sa'n fermogensmeter ynstallearje kin lestich wêze en dyn fyts (of groupset) is miskien net kompatibel.

- **Trapearm**: fermogen mjitte fan de trapearm is hiel populêr fanwegen de fleksibiliteit, krektens en it gemak fan ynstallaasje. De fermogensmeter dy't ik op myn fyts ynstallearre haw, in 4iiii Precision Powermeter, is fan dit type.

![4iiii Precision Powermeter - brûkt troch it profesjonele fytsteam Quick-Step / Bora Hansgrohe](https://willem.com/global/images/716721c9ea80.webp)

## 4iiii Precision fermogensmeter

In hiel populêre fermogensmeter is de 4iiii precision powermeter. Lykas de populêre Stages-fermogensmeters ferfangt de 4iiii-fermogensmeter dyn besteande trapearm. It krekte model útsykje is sa ienfâldich as nei dyn besteande trapearm sjen, do fynst it model en de lingte fan de trapearm by de pedaalbout.

![Op de trapearm steane it model en de lingte: op myn fyts is dat FC-5800, 172.5MM](https://willem.com/global/images/0dc3eb4a6b8c.webp)

## De fermogensmeter ynstallearje

De 4iiii Precision Powermeter komt yn in lytse doaze mei in dúdlike ynstruksje yn 5 stappen derop printe.

![Snelstartgids foar it ynstallearjen en brûken fan de fermogensmeter](https://willem.com/global/images/24519cf71ad2.webp)

Brûk in crank tool om de besteande trapearm fan dyn fyts te heljen. Ik haw in Shimano groupset en brûkte it TL-FC16/FC-M960 crank tool. It is in (goedkeap) stik plestik wêrmei do de lagerdop fan de trapearm ferwiderje kinst. Brûk in inbussleutel om de twa bouten los te meitsjen, der sit in lyts plaatsje tusken de trapearmen dat do derút knappe moatst om de trapearm te ferwiderjen.

![Brûk in crank tool om de trapearm te ferwiderjen (Shimano TL-FC16 / FC-M960)](https://willem.com/global/images/9ab899bb97f0.webp)

![Do moatst de plestik dop mei dyn fingers/hân los krije kinne, der is gjin ekstreem koppel nedich](https://willem.com/global/images/ac636f5c8a5c.webp)

Let by it ynstallearjen fan de trapearm mei de fermogensmeter op de ynstruksje dy't it krekte koppel oanjout. Draai de bouten gelyk en lykmjittich oan mei in koppelsleutel.

![De trapearm oanspanne mei in koppelsleutel](https://willem.com/global/images/e198a98a1225.webp)

![Soargje derfoar dat de batterij ynstallearre is en it klepke op slot sit](https://willem.com/global/images/8f487d0db8ee.webp)

![4iiii Precision Power meter ynstallearre op myn fyts](https://willem.com/global/images/abd4c691be41.webp)

Om de fermogensmeter te brûken moatst do him keppelje oan in kompatibele fytskompjûter of dyn smartphone. Ik brûk in_app_as_fytskompjûter (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/) en keppelje de fermogensmeter dêrom oan myn tillefoan. Download de 4iiii-app en folgje de ynstruksjes om in Bluetooth-scan te starten.

![Bluetooth-scan út de 4iiii-app](https://willem.com/global/images/9c43854daea6.webp)

Sadree't do keppele bist mei de fermogensmeter, moatst do kontrolearje op fernijings fan de firmware. Ik moast der in pear ynstallearje dy't de libbensdoer fan de batterij, de betrouberens en de krektens fan de fermogensmeter ferbetterje. Dit kin in pear minuten duorje.

![Nulpuntkalibraasje is hiel wichtich foar krekte mjittingen](https://willem.com/global/images/fb2acc59f195.webp)

As do ferbûn en fernijd hast, moatst do de fermogensmeter kalibrearje. Dan kin hy syn 'nulwearde' fêststelle troch in mjitting yn fertikale posysje. De app liedt dy der trochhinne, de kalibraasje duorret efkes. Is hy kalibrearre, dan kinst do de fermogensmeter brûke yn al dyn favorite apps, ynklusyf Strava (https://willem.com/en/2016-12-31_one-year-of-cycling/) en Cyclemeter(https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/).

![De 4iiii Precision Powermeter keppelje oan de Cyclemeter-app](https://willem.com/global/images/9478e36027b6.webp)

## Fytse mei in fermogensmeter

Mei in fermogensmeter kinst do sjen hoefolle enerzjy dyn skonken op it pedaal (de pedalen) sette. It is in rjochtstreekse kwantifisearring fan dyn ynspanning op 'e fyts. It sil efkes duorje foardat do in gefoel krigest foar de Watt dy't de fermogensmeter mjit.

![Wahoo RFLKT+ lit realtime gegevens fan myn fytskompjûter-app sjen - fansels stie ik hjir stil... allegear nullen (útsein myn hertslach)](https://willem.com/global/images/f1a22322fa3b.webp)

Ik brûk in Wahoo_RFLKT+_yn_kombinaasje_mei_de_Cyclemeter-app (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/). It lit my it realtime útfierfermogen sjen, mjitten oan myn trapearm. Dizze realtime feedback is nijsgjirrich by it fytsen, want do sjochst de (grutte) ferskillen yn Watt dy't mjitten wurde.

Situaasjes lykas troch in bocht gean, dêr't de hoeke fan de wyn feroaret, kinne dúdlik grutte effekten hawwe op it mjitten fermogen (as do in bepaalde snelheid / trapfrekwinsje hâldst). Of as do dyn posysje op de fyts feroarest, lykas it stjoer boppe of ûnder fêsthâlde. Of hoefolle hurder it eins is as do flugger giest (hint: dat is gjin lineêre relaasje!)

Fergelykje de fermogensmeter mei de hertslachsensor en do sjochst dat hy folle rjochtstreekser is. It giet daliks omheech en omleech as do mear of minder krêft op de pedalen set. De kombinaasje fan fermogensmeter- en hertslachgegevens is nijsgjirrich. Dêrmei kinst do útfine wat dyn maksimaal duorsum fermogen is. Elkenien kin (hiel) hurd gean, mar snelheid hinget ôf fan eksterne faktoaren lykas wyn. Troch nei fermogensgegevens te sjen kinst do ferskillende riten krekter fergelykje, dyn trainingsfoarútgong folgje en dyn ynspanningen fergelykje mei dy fan oare fytsers.

![Gegevens fan de fermogensmeter, fergelike mei snelheid, trapfrekwinsje en hertslach](https://willem.com/global/images/7d8494e84304.webp)

Sjoch nei de gegevens hjirboppe, se komme fan ien fan myn riten mei de fermogensmeter. Hjir sjochst do myn hertslach, trapfrekwinsje, snelheid en fermogensmeter-gegevens yn kombinearre grafiken. Ik fytste 23 KM dy't yn fjouwer segminten ferdield wurde kinne:

- **A** en **D**: sawol it begjin as it ein fan myn rit wiene yn stedske gebieten, dêr't ik oar ferkear tsjinkomme. Do sjochst in soad pieken yn de grafiken: dat komt troch it faak remmen en optrekken. Troch de stêd fytse kostet eins hiel folle enerzjy (krekt lykas dyn brânstofferbrûk yn in auto yn de stêd meastentiids slimmer is as op de autodyk). Lege snelheid, heech fermogen - net hiel effisjint.

- **B**: dit diel fan myn rûte folget de rivier de Amstel, mei in pear krusingen en ûnderbrekkings. Hjir is it mooglik om in fêst tempo te fytsen, sichtber yn de grafiken. Do sjochst wat ferskil yn de fermogensgegevens, dat komt troch de wyn dy't de rit beynfloedet, ôfhinklik fan wannear't ik huzen, strûken en ferskate hoeken foarbygean.

- tusken **B** en **C**: om en by 13KM, krekt tusken it B- en C-segmint sjochst do in dúdlike delgong yn alle grafiken. Dit is it doarp Ouderkerk aan de Amstel, dêr't boud wurdt oan de Amstel-brêge. It beynfloedet myn rit dúdlik, mei pieken yn fermogen as ik hurd oanset om de brêge foarby te kommen (in lichte stiging dy't ik graach steande op myn pedalen nim).

- **C**: oan de oare kant fan de Amstel hie ik mear wyn, do sjochst myn fermogen (en hertslach) omheech gean. Om en by 17-18KM sjochst do in piek yn snelheid. Dêr kaam ik in oare fytser tsjin... foar in bytsje ymplisyt racen. Do kinst dúdlik sjen dat it oer 250 Watt gean myn hertslach sterk omheech stjoerde, wylst dy by sa'n 200 watt perfekt stabyl bleau om 130BPM hinne.

## Konklúzje

In fermogensmeter op dyn fyts monteare is net dreech mei it goede ark. De sensor ferbine en kalibrearje is maklik mei dyn smartphone en de goede app. As hy ienris ferbûn en kalibrearre is, kinst do de fermogensmeter brûke mei ferskate apps.

Fytse mei in fermogensmeter jout dy ekstra ynsjoch yn dyn prestaasje. Do kinst de yntensiteit fan dyn rit kwantifisearje troch te sjen nei de wirklik leverde enerzjy. Trainje mei fermogensgegevens is it wurdich om in oar blogberjocht oan te wijen, dat ik yn de takomst miskien skriuwe sil.

Hast do in fermogensmeter nedich? Behalven as do in profesjonele atleet bist, tink ik fan net. Mar as do ynteressearre bist yn prestaasjegegevens boppe mjittingen lykas hertslach, snelheid en trapfrekwinsje, kinst do in fermogensmeter nuttich fine. Ûnthâld mar om fan dyn rit te genietsjen, mei of sûnder fermogensmeter!

![Mei of sûnder fermogensmeter: ferjit net om fan dyn rit te genietsjen!](https://willem.com/global/images/0c8143e51c04.webp)

---

## In minimalistyske racefyts meitsje

*Âlde ûnderdielen opnij kombinearje en opknappe ta in nije fyts* · 2019-08-18 · https://willem.com/fy/2019-08-18_in-minimalistyske-racefyts-meitsje/

De ôfrûne moannen haw ik oan ferskillende fytsen wurke, wat late ta in oanhoping fan reserveûnderdielen yn myn garaazje. Ik frege my ôf hoe dreech it wêze soe om mei dy reserveûnderdielen in nije fyts te meitsjen. Ik besleat dit momint te brûken om guon ûnderdielen opnij op te knappen en oermjittige stickers te ferwiderjen om in minimalistysk útsjende racefyts te meitsjen.

## Meitsje in plan

Foardat do begjinst mei it bouwen fan dyn (nije) fyts, moatst do in plan meitsje. Meitsje in list fan de ûnderdielen dy't do hast en de ûnderdielen dy't ûntbrekke. Foar my betsjutte dit dat ik in hast folsleine groupset hie, mar kabels foar rem/skeakeljen, in sadel en bannen miste.

### Skjinmeitsje is it healwurk

As do mei âlde ûnderdielen wurkest, soargje dan dat se yngeand skjinmakke wurde. As fytsûnderdielen brûkt binne, sammelje se smoargens dy't mei de tiid de prestaasje beynfloedzje. Do silst fernuvere wêze hoe_moai_âlde_fytsen_en_ûnderdielen_binne_as_do_se_skjinmakkest (https://willem.com/en/2016-09-03_batavus-champion-bike-from-1978/).

![Smoarge efterderailleur](https://willem.com/global/images/92c3d430876b.webp)

De measte fytsûnderdielen, lykas in efterderailleur, kinne mei standert ark útinoar helle wurde, lykas in torxsleutel of inbussleutel. Do kinst (en moatst) de lagers ferfange as do dermei dwaande bist. It is maklik te dwaan en makket dat de fyts as nij oanfielt; de measte lagers hawwe harren krekte spesifikaasje derop skreaun.

![Ferfange âlde lagers troch nije as do der ta dwaande bist](https://willem.com/global/images/7374910a16b5.webp)

## Ûnderdielen opknappe mei ferve

Nei't do alle ûnderdielen skjinmakke hast dy't do brûke wolst, kinst do oerwegje se opnij op te knappen mei in farske laach ferve. Earder haw ik alle_ferve_fan_in_fytsframe_ferwidere (https://willem.com/en/2018-06-09_removing-paint-from-a-bike-frame/), mar dizze kear woe ik in farske, minimalistyske ferve op de nije fyts.

Guon fan de ûnderdielen hiene tekens fan gebrûk, oaren hiene (oermjittige) stickers. Ik keas foar in swart/wyt kleurskema om in unifoarm skjin uterlik te krijen. It risiko fan allerhanne ûnderdielen byinoar sette is dat do úteinlik in Frankenstein-achtich ding oerhâldst.

![Ûnderdielen spuitferve ta in unifoarm uterlik](https://willem.com/global/images/b06b79a398cd.webp)

Ik spuite de lytsere ûnderdielen mei ferve nei't ik se op in stik hout fêstmakke hie. Mei it stik hout koe ik se maklik nei bûten nimme om (tinne) lagen ferve oan te bringen. As se ferve wiene, sette ik it hiele stik hout gewoan werom yn de garaazje om it te droegjen litte. Dit proses haw ik sa'n trije kear werhelle.

![It fytsframe spuitferve](https://willem.com/global/images/0673ddc45033.webp)

Om dysels in pynlike rêch te besparjen moatst do oerwegje in wurkstânder foar dyn fyts te kopen. It makket it ûnderhâld fan fytsen folle makliker, want do kinst de hoeke en hichte fan dyn fyts (ûnderdielen) oanpasse. Ik brûkte myn fytsstânder om sawol it frame as de foarfork te ferven. Ik makke it frame oan de stânder fêst mei in stik koperen piip - sa hie ik folsleine tagong ta alle ûnderdielen dy't in farske laach ferve nedich hiene.

![Ûnderdielen sjogge der as nij út mei in farske laach ferve](https://willem.com/global/images/76c4bcebc1f7.webp)

Foar de bêste resultaten mei spuitferve moatst do echt (echt!) de tiid nimme. It is better om meardere tinne lagen ferve oan te bringen as ien inkele, dikke en drippende laach. Ik brocht sa'n fjouwer of fiif lagen wite ferve oan en makke it ôf mei twa lagen transparante lak.

## Alles byinoar sette

Sadree't do alle nedige ûnderdielen sammele, skjinmakke en opknapt hast, is it tiid om se byinoar te setten. It is in noflik wurk om dyn eigen (nije) fyts yn inoar te setten, want do krijst in begryp fan alle ferskillende ûnderdielen dat net te oertreffen is as do in fyts by in winkel keapest.

![Klear om alle ûnderdielen byinoar te setten en in fyts te meitsjen!](https://willem.com/global/images/d1f85924ed40.webp)

It is in goed idee om earst de sadelpin te ynstallearjen, sadat do it fytsframe yn de wurkstânder fêstsette kinst. De sadelbuis is faak (by fier) de sterkste buis fan de fyts, folle sterker as de boppebuis, dy't faak de swakste is!

![De sadelbuis is in goed plak om dyn fyts yn de wurkstânder fêst te setten](https://willem.com/global/images/6049ee3723e3.webp)

Soargje derfoar dat do farsk fet oanbringst, want do hast wierskynlik it besteande fet fuortmakke doe't do de fyts skjinmakke. De haadfunksje fan fet is wetter fuort te hâlden fan lagers, neist it foarkommen fan piepende en tikkende lûden.

![Smeer fet op lagers lykas dy yn de foarfork + it stjoerlager](https://willem.com/global/images/8ff61ea98e4e.webp)

In oar hiel wichtich ding om yn gedachten te hâlden is dat do maklik te folle druk op bouten sette kinst. Do moatst echt ynvestearje yn in (goede) koppelsleutel om te hurde krêften op bouten, ferbiningen, lagers en buizen te foarkommen.

![Brûk altyd in goede koppelsleutel om te hurde krêft op bouten te foarkommen](https://willem.com/global/images/21c695eb4413.webp)

In soad fytsûnderdielen hawwe in maksimale koppelwearde derop skreaun yn Newtonmeter (Nm). As do gjin wearde op dyn fytsûnderdiel fine kinst, moatst do dy online opsykje. Ried net en kies gjin tafallige wearde: dyn libben hinget derfan ôf dat dyn fyts byinoar bliuwt as do derop fytsest!

![De measte ûnderdielen hawwe koppelwearden yn Newtonmeter (Nm) derop skreaun](https://willem.com/global/images/ce95f6d56c50.webp)

![De trapearm ynstallearje mei in koppelsleutel en crank tool - let op de skreaune ynstruksjes op de trapearm](https://willem.com/global/images/0964518f750c.webp)

![Trapearm en pedalen op it fytsframe ynstallearre - kontrolearje dat alles frij bewege kin](https://willem.com/global/images/5dfa532828cc.webp)

De kassette ynstallearje is maklik mei it goede ark. Brûk in kassettegereedskip en chain sweep om in kassette te ynstallearjen of te ferwiderjen. Soargje derfoar dat do de tandwielen goed op inoar ôfstemst, want se hawwe spesifike tosken dy't soepel skeakeljen mooglik meitsje. Dat is maklik, want de as hat in spesifyk patroan dat mar ien manier talit om de tandwielen te ynstallearjen.

![De kassette ynstallearje is maklik as do se ôfstemst op it patroan fan de efteras](https://willem.com/global/images/583bfecd743b.webp)

![Brûk in kassettegereedskip en/of chain sweep om de kassette te ynstallearjen of te ferwiderjen](https://willem.com/global/images/68f5f4624d06.webp)

As de kassette ienris sit, kinst do de tsjillen yn it fytsframe sette. Dit is it momint dat do besefst dat do in fyts makke hast (en it net langer in bulte ûnderdielen is).

![Mei de tsjillen derop begjint de bulte ûnderdielen op in fyts te lykjen!](https://willem.com/global/images/52d598aae359.webp)

Ien fan de lêste taken is it ynstallearjen fan de kabels en se oan de derailleurs ferbine. Ôfhinklik fan it frame kin it dreech wêze om de kabels troch de (ynterne) geleiders en gatten te krijen. Nim dêr de tiid foar, want de posysje en lingte fan de kabels beynfloedzje hoe soepel it skeakeljen en remmen giet.

![De kabels ynstallearje op it stjoer en de hendels](https://willem.com/global/images/aac25d03b82b.webp)

![De kabels oan de derailleurs ferbine](https://willem.com/global/images/fefa3e92a375.webp)

![Foarderailleur ferbûn mei de skeakelkabel](https://willem.com/global/images/ad7daca27354.webp)

De derailleurs ôfstelle is net hiel dreech, mar it is in goed idee om wat YouTube-ynstruksjefideo's te besjen oer hoe_do_dyn_fersnellings_yndeksearje (https://m.youtube.com/watch?v=Bbk5RcH0bbQ). Ek hjir is it makliker as do dyn fyts yn in wurkstânder fêstset hast, sadat do frij trape en skeakelje kinst by it finetunen fan de fersnellings.

![De fersnellings yndeksearje is makliker as do frij trape kinst, sadat do de kabelspanning krekt ynstelle kinst](https://willem.com/global/images/3fa39375c753.webp)

## Konklúzje

In soad oeren letter binne de reserveûnderdielen in moderne en minimalistyske racefyts wurden! Do silst grutsk wêze op dyn skepping, want it is mear as de som fan syn dielen.

![Minimalistyske racefyts - makke mei reserveûnderdielen en in soad oeren!](https://willem.com/global/images/d5b80c1be59d.webp)

Dyn eigen fyts bouwe jout dy in djip begryp fan de ûnderdielen. It is tige befredigjend om derop te fytsen!

---

## Beheiningen fan sliepmjitting mei in wearable

*Fergeliking mei in hertslachmeter mei boarstbân* · 2019-07-16 · https://willem.com/fy/2019-07-16_beheiningen-fan-sliepmjitting-mei-in-wearable/

Sliepmonitoring is in populêre funksje fan in soad smartwatches en wearables. Apparaten as Fitbit, Withings, Apple Watch en Biostrap analysearje biometryske gegevens wylst do sliepst. Dizze wearables wurde om de pols droegen en brûke optyske sensors om dyn hertslach fêst te lizzen. Ik frege my ôf hoe't dy optyske sensors it dogge yn ferliking mei in hertslachmeter mei boarstbân dy't tige detaillearre mjit.

## Optyske hertslachmjitting hat enerzjy nedich

De measte smartwatches en wearables brûke optyske hertslachsensors om dyn hertslach te mjitten. Dêrfoar is in ljochtboarne nedich (meastal grien of (infra)read LED's) en in fotosensor om it ljocht te analysearjen dat weromkeatst wurdt troch dyn streamende bloed. Dizze gegevens wurde analysearre en omset yn metriken as hertslach. Om't dit type sensor ferwurking en meardere komponinten nedich hat, brûkt it meastal mear enerzjy. Lês ek myn útwurke berjocht oer de ferskillende soarten hertslachmeters (https://willem.com/en/2019-07-15_optical-vs-chest-strap-heart-rate-monitors/)

![Apple Watch brûkt in optyske sensor foar syn automatyske hertslachmjitting](https://willem.com/global/images/adf4d1369cd7.webp)

## Beheind troch batterijkrêft

Om't batterijen yn wearables troch har fysike grutte meastal beheind binne, kin de hertslach ûnder de sliep net trochgeand mjitten wurde. It is gewoan dat der mar ien kear yn 'e 5 of sels 10 minuten in mjitting dien wurdt!

![Hertslachmjittingen fan Apple Watch litte sjen dat der mar ien kear yn 'e 5 minuten mjitten wurdt](https://willem.com/global/images/64efd1eff213.webp)

Dat betsjut dat do mar 6 of 12 mjittingen per oere krigest. Dat is tige min as do tinkst oan it feit dat dyn hert by in gewoane 60BPM 3600 kear yn 'e oere slacht.

## Hertslachmeter mei hege resolúsje: de boarstbân

Oars as de optyske sensor dy't yn de measte wearables sit, kin in hertslachmeter mei boarstbân dyn hertslach maklik realtime fêstlizze: mei meardere (krekte) mjittingen per sekonde! Dêrom is dit type sensor populêr by topsporters by har trainingen. Lykas ik earder útlein haw, kin_er_dat_dwaan_troch_syn_liedende_ferbining_mei_dyn_lichem_wêrtroch't_er_de_elektryske_aktiviteit_fan_dyn_hert_direkt_fêstlizze_kin (https://willem.com/en/2019-07-15_optical-vs-chest-strap-heart-rate-monitors/).

![Wahoo TICKR brûkt liedende pads yn de bân om de elektryske aktiviteit fan dyn hert direkt fêst te lizzen](https://willem.com/global/images/3313b7c381f9.webp)

Hoewol't de boarstbân enerzjysunich en betrouber is, draacht er net noflik foar oars as trainen. Dêrom wurdt alle sliepmjitting meastal dien mei optyske sensors yn wearables dy't om de pols sitte.

## Eksperimint: in boarstbân drage yn 'e nacht

Wat foar ferskil soe it meitsje as sliepanalyses dien waarden mei meardere gegevenspunten per sekonde yn plak fan mar in pear mjittingen per oere? Ik besleat om ûnder myn sliep in hertslachmeter mei boarstbân te dragen om dat út te finen.

![Wahoo TIKR (links) leveret mear gegevens per minút as Apple Watch (rjochts) per oere!](https://willem.com/global/images/e6c5bf4cdf4a.webp)

Om de gegevens fan 'e boarstbân te fergelykjen, besleat ik in oare (optyske) hertslachmeter om myn pols te dragen: Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/). Lykas de measte smartwatches brûkt dy in optyske sensor om metriken fêst te lizzen. Ik haw him ynsteld om elke 5 minuten gegevens op te slaan (in gewoan ynterval, krekt as Apple Watch).

## Befinings

Myn eksperimint gie goed, in nacht sûnder ûnderbrekkingen útsein myn gewoane nachtlike "heitetaken" (https://willem.com/en/2019-06-24_six-months-with-mcadd/). De oare moarns haw ik de gegevens besjoen dy't beide sensors fêstlein hiene.

![Hertslach yn myn eksperimintnacht, mjitten mei de optyske sensor (boppe) en de boarstbân (ûnder)](https://willem.com/global/images/d152323f0e6c.webp)

Do sjochst dúdlik it ferskil yn 'e gegevens fan beide sensors. Se binne it min of mear iens oer de gemiddelde en de minimale hertslach. Mar de gegevens fan de boarstbân litte dúdlik mear en hegere pieken sjen. De boarstbân registrearre in maksimum fan 111 BPM tsjin de 69 BPM maksimum dy't de optyske sensor mjitten hat.

Ik freegje my ôf wêr't dy pieken wei komme. Ik tink dat se ûntsteane as ik dream, my omdraai of (in bytsje) wekker wurde fan in lûd fan bûten. Om't dizze pieken sa koart duorje, mist de optyske sensor se, want dy docht mar ien hertslachmjitting yn 'e 5 minuten.

![Hertslachmjittingen kombinearre mei bewegingsgegevens fan in gyroskoopsensor](https://willem.com/global/images/321af3169856.webp)

Dêrom brûke de measte wearables njonken de hertslachsensor ek in gyroskoopsensor. Guon smartwatches brûke ek de mikrofoan om lûden fan bûten te hearren.

## Konklúzje

Ûnder de sliep in hertslachmeter mei boarstbân drage liet sjen dat de gegevens fan de gewoanwei brûkte optyske hertslachsensor net folslein binne. Koarte fersteuringen (dy't pieken yn de hertslach feroarsaakje) wurde maklik mist.

Op in manier fielt de optyske hertslachsensor oan as in snelheidsmeter dy't mar in pear kear yn 'e oere wurket. Ekstra gegevens fan gyroskoop en mikrofoan kinne de ûntbrekkende gegevens net folslein goedmeitsje. Do soest dyn snelheidsmeter kapot fine!

Dêrom soest dy ôffreegje moatte oft sliepmjitting mei in sensor om de pols al dy muoite wurdich is. Do kinst dyn tiid en enerzjy miskien better oan wat oars bestege, lykas sliepe! Swiete dreamen!

---

## Optyske tsjin boarstbân hertslachmeters

*Beats per minút mjitte mei ferskillende sensors* · 2019-07-15 · https://willem.com/fy/2019-07-15_optyske-tsjin-boarstban-hertslachmeters/

Mei moderne wearables, smartwatches en fitnessbannen is it maklik en gewoan wurden om dyn hertslach te mjitten. Der binne lykwols fûnemintele ferskillen tusken de soarten sensors. Guon sensors registrearje it elektryske sinjaal fan dyn hert, wylst oaren ljocht brûke om it bloed te analysearjen dat troch dyn bloedfetten streamt. As do dyn hertslach mjitte wolst, is it goed om dy ferskillen te begripen.

## Dyn hertslach mjitte

As do dyn hertslach (HR) mjitte wolst, hast yn prinsipe trije opsjes:

- **mei de hân**: set dyn finger op ien fan de gruttere bloedfetten fan dyn lichem. As do dyn pols fielst, telst do tsien sekonden lang en fermannichfâldigest de telling mei seis om in wearde yn 'beats per minute' (BPM) te krijen.

- **mei in elektrodesensor**: mei twa of mear elektrodepads op dyn lichem registrearret dit type sensor de elektryske aktiviteit fan dyn hert. Sa wurkje hertslachmeters yn sikehuzen om in elektrokardiogram (of ECG) te meitsjen. De measte hertslachmeters mei boarstbân wurkje ek sa.

- **mei in optyske HR-sensor**: dizze sensors hawwe lytse LED's oan de ûnderkant dy't grien of read ljocht yn dyn pols skine litte. De ferskillende golflingten fan it ljocht fan dizze ljochtboarnen reagearje op ferskillende wize op it bloed dat troch dyn pols streamt. De sensor analysearret it ljocht dat fan it streamende bloed weromkeatst wurdt om mjittingen te dwaan of om in fotoplethysmogram (of PPG) te meitsjen. De measte wearables, lykas smartwatches en fitnesstrackers, wurkje sa.

## Optyske tsjin elektrode HR-sensors

Sawol optyske as elektrode HR-sensors brûke ferskillende sinjaalsoarten om itselde te mjitten: hertslach. Dit is in fûneminteel ferskil tusken de sensortypen, om't it grutte gefolgen hat foar it gemak, de krektens en de enerzjyeffisjinsje fan de sensor.

### Elektrode HR-sensor

Om de elektryske aktiviteit fan it hert fêst te lizzen hat dizze sensor direkt kontakt nedich mei dyn lichem, meastal fia twa of mear elektrodepads. Yn in sikehûs sluten se oant tolve pads oan, wylst in gewoane hertslachmeter mei boarstbân twa pads brûkt dy't mei in bân op dyn lichem sitte. As der ienris in sinjaal is, wurket it krekt en enerzjysunich.

![In hertslachmeter yn it sikehûs brûkt elektrodepads om de elektryske aktiviteit fan it hert fêst te lizzen](https://willem.com/global/images/daad3bd9fd73.webp)

![Liedende pads yn de boarstbân wurkje op in fergelykbere wize as de hertslachmeter yn it sikehûs](https://willem.com/global/images/3313b7c381f9.webp)

### Optyske HR-sensor

In optyske hertslachmeter hat in ljochtboarne nedich (meastal grien of read LED's) en in fotosensor om it ljocht te analysearjen dat weromkeatst wurdt troch dyn streamende bloed. Dizze gegevens wurde analysearre en omset yn metriken as hertslach. Om't dit type sensor ferwurking en meardere komponinten nedich hat, brûkt it meastal mear enerzjy as in elektrode HR-sensor. Ljocht fan bûten (lykas helder sinneljocht) kin de krektens fan de sensor fersteure as de sensor net perfekt fêst op dyn pols sit.

![Biostrap hat in optyske sensor, yn it midden, krekt tusken twa LED's](https://willem.com/global/images/df2636cbc686.webp)

![Apple Watch hat in optyske hertslachsensor, dúdlik sichtber yn it midden fan de ûnderkant](https://willem.com/global/images/adf4d1369cd7.webp)

## Konklúzje

Troch syn krektens wurdt de sensor mei elektroden faak brûkt yn sikehuzen en troch topsporters. Troch syn direkte elektryske ferbining mei dyn lichem is realtime monitoring mooglik op in enerzjysunige wize.

De optyske sensor hat gjin elektrodepads of bannen nedich om de aktiviteit fan dyn hert fêst te lizzen. Hy kin wurkje fan in wearable of smartwatch ôf, direkt fan dyn pols. Dêrmei kin er op in noflike manier periodyk dyn hertslach mjitte, wat nuttich is foar hertslachmonitoring op de lange termyn.

![Hertslachgegevens fan ferskillende sensors: de training is yn detail fêstlein (ûnderste grafyk) mei in boarstbân, de oeren dernei mei in optyske sensor](https://willem.com/global/images/50b47bedbb47.webp)

As do de beide sensortypen kombinearrest, kinst do nijsgjirrige en detaillearre ynsjoggen krije yn de aktiviteit fan dyn hert. Brûk in direkt ferbûne boarstbân om in training yn detail fêst te lizzen, en brûk in optyske hertslachmeter (yn in wearable of smartwatch) om it bykommen yn de oeren nei de training te folgjen. Ik haw_dat_dien_ûnder_in_yntinsive_rit_om_de_Markermeer_earder_dit_jier (https://willem.com/en/2019-05-29_solo-around-the-markermeer-211km/).

Sawol optyske as elektryske hertslachsensors mjitte de aktiviteit fan dyn hert. Mar se ferskille fûneminteel troch it ferskillende sinjaal dat se brûke om dyn beats per minút te tellen. As do se kombinearrest, kinst do fan beide profitearje!

---

## In bakfyts gearstalle

*De Babboe Big bakfyts opbouwe* · 2019-06-25 · https://willem.com/fy/2019-06-25_in-bakfyts-gearstalle/

Dizze moanne is ús Babboe Big bakfyts oankommen, yn doazen. De yngenieur yn my fûn it in goed idee om de fyts mei de hân sels yninoar te setten. Sa soe ik krekt witte hoe't alle ûnderdielen en beslach yn inoar sitte, handige kennis foar it ûnderhâld. Lês mei foar myn ûnderfining en in pear praktyske tips.

## Babboe Big

De Babboe Big is de orizjinele bakfyts fan doe't it bedriuw Babboe yn 2006 begûn. Dit Nederlânske bedriuw woe in betelbere bakfyts fan hege kwaliteit meitsje, geskikt foar it ferfier fan bern. De Big is har eigen ferzje fan de tradisjonele Nederlânske bakfyts mei trije tsjillen, en lit sjen dat se kwaliteit op grutte skaal foar in betelbere priis meitsje koene. Yn Nederlân is er sûnt doe ûnbidich populêr.

![Babboe Big](https://willem.com/global/images/3f54446cfbd3.webp)

## De bakfyts gearstalle

De frames wurde yn Aazje makke en plat ferpakt. As do dyn fyts online bestelst, wurdt dy oanbean om de fyts sels yninoar te setten. Yn ferliking mei de 'klear foar gebrûk' levering is de fyts sels gearstalle €300 goedkeaper. Dat like my in maklike winst ta... want hoe dreech kin it wêze om in fyts yninoar te setten, dochs?

![De Babboe Big, yn doazen](https://willem.com/global/images/f94b848a6233.webp)

De fyts komt yn in soad ferskillende doazen, mei tsjillen, dielen fan it frame, dielen fan de houten bak en it heal gearstalde efterein fan de fyts. It is in tige goed idee om derfoar te tinken *wêr* do dyn bouwfeest hâlde silst. It yninoar setten kin oeren duorje en do wolst al dy dielen, moeren en bouten wier net hinne en wer slepe.

![Foartsjillen en spatboerden](https://willem.com/global/images/c008e5a6ac0a.webp)

![Foarframe en houten bak (noch ferpakt)](https://willem.com/global/images/48e799582b1c.webp)

![Efterein fan de fyts, heal gearstald](https://willem.com/global/images/c4f8ba278585.webp)

![In bazillion skroeven, moeren, ringen en bouten...](https://willem.com/global/images/a97e2e90da51.webp)

![Bouwhantlieding... 67 siden!](https://willem.com/global/images/c57b3fe10e7d.webp)

As do alle doazen útpakt hast, krigest do in goed gefoel foar hoefolle wurk it yninoar setten fan de fyts eins is. Oars as in moderne racefyts hat dizze bakfyts in ûnbidich soad aparte moeren en bouten. Boppedat fereasket elke moer+bout-ferbining twa, trije of sels fjouwer ringen. It kiezen fan de goede kombinaasje, elke kear wer, kostet tiid (en is it wurdich om goed op te letten!).

![Stap-foar-stap-ynstruksjes](https://willem.com/global/images/01c1a2dabfa2.webp)

Hal de skroeven net út har sekje, want se binne elk markearre mei in letter dy't yn de hantlieding brûkt wurdt. Sjoch echt goed nei de tekeningen yn de hantlieding, want net alle dielen binne symmetrysk (en de ferskillen binne tige lyts, lykas in moergat). Sels de grutte, geweldige skriuwer  hat in pear flaters makke.., wêrtroch't ik yn lettere stappen dielen fan de fyts wer útinoar helje moast. Net handich.

![De bouwset komt mei wat ark](https://willem.com/global/images/e0e6dc096c9f.webp)

![It helpt om dyn eigen (fyts)ark te hawwen](https://willem.com/global/images/4f91f20ed80e.webp)

Do hast in pear moersleutels, inbussleutels en in skroevedraaier nedich om de fyts yninoar te setten. De relatyf ûngewoane 15MM-moersleutel sit derby. Mar as do ek yn_fytsen_bist_lykas_ik (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/), dan hast sa'n moersleutel wierskynlik al, want dy is gewoan foar it monteare fan pedalen.

![De foartsjillen oan it frame befestigje](https://willem.com/global/images/44d7e0090770.webp)

## Sineeske presyzje

Op in bepaald stuit moatst do it efter- en foarframe oan inoar keppelje. Dat giet mei in sintrale ferbining, krekt ûnder it laadkompartimint fan de fyts. Dit is wêr't de Sineeske presyzje echt dúdlik wurdt (en ôfgryslik is).

![Opfolplaatsjes brûke om Sineeske presyzje goed te meitsjen](https://willem.com/global/images/ac379b781be2.webp)

De bouwset hat spesjaal makke opfolplaatsjes dy't do yndrukke moatst om flaters yn presyzje goed te meitsjen. Om in strakke oansluting te krijen, moatst do beide opfolplaatsjes brûke. It kostet wat balansearjen (want it foar- en efterframe binne net krekt licht), mar it is mooglik om alles op syn plak te drukken.

![De opfolplaatsjes yndrukke by it oaninoar keppeljen fan it efter- en foarframe](https://willem.com/global/images/a8da4d2de6af.webp)

Brûk gjin (metalen) hammer om it opfolplaatsje presys foar de gatten te setten, want dat beskeadiget de ferve fan it frame.  Brûk leaver in stikje hout en in inbussleutel om de nedige oanpassingen te dwaan foardat do de dingen fêstboutest.

![In stik hout brûke as 'ferve-feilige' hammer](https://willem.com/global/images/987e0d1194fa.webp)

![Mei in inbussleutel it opfolplaatsje op syn plak stjitte, sadat it boutgat frij komt](https://willem.com/global/images/7ebe67903d41.webp)

## Kabelbehear (of gebrek dêroan)

As it foar- en efterdiel ferbûn binne, moatst do de remkabels oan de foartsjillen ferbine. Der is gjin spesjaal kabelbehear, do moatst it sels útfigurearje, mei de oanwizing om wat (net meilevere) tie-wraps te brûken om it fêst te meitsjen...

![Oarderlik kabelbehear: ik haw de bout fan it spatboerd opnij brûkt om de remkabel fêst te setten](https://willem.com/global/images/362ea9f637aa.webp)

In tiid dat moderne fytsen ynterne kabelbehear hawwe, fyn ik dit hopeleas âldmodisch. Wat do ek dochst om de kabels te regeljen, soargje derfoar dat gjinien fan har it swaaien fan de bak yn de wei sit. Do wolst net dat der kabels fêstrekke, wat skea of in ûngelok feroarsaakje kin.

![Test it swaaien fan de bak as do dyn kabels fêstmakke hast](https://willem.com/global/images/b4e26309952f.webp)

## De bak bouwe

As it frame (en de kabels) klear binne, is it in relatyf ienfâldige saak om de (houten) bak te bouwen. De bak sels jout it (foar)frame wat strukturele sterkte. Dêrom is it in goed idee om alle bouten oan te lûken, mar pas nei de (definitive) montaazje, want guon bouten hawwe in bytsje romte nedich om yn oare dielen te 'wiggelje'.

![Bakfyts mei platte laadflier - sa'n bytsje :-)](https://willem.com/global/images/92d053214232.webp)

![De bak gearstalle](https://willem.com/global/images/016a4d1cddb8.webp)

As de bak klear is, kinst do de "ynrjochting" fan de bakfyts kieze. Dit is wêr't de fleksibiliteit fan it ûntwerp echt skynt. Standert krigest twa omkearbere banken, mar do kinst derfoar kieze om se wei te litten, te ferfangen of oan te foljen mei opsjonele baby- en bernestuolen.

![Yn de bak sitte twa omkearbere banken](https://willem.com/global/images/0b35f6ee193a.webp)

![Do kinst opsjonele baby- en bernestuolen ynstallearje](https://willem.com/global/images/56b504485e17.webp)

## Konklúzje

Nei oeren fan it gearstallen fan de bakfyts haw ik no it gefoel dat ik him út en troch ken. Út in yngenieursperspektyf is dat prachtich. Mar as do in âlder bist sûnder in ûneinige hoemannichte tiid... dan soest de folslein gearstalde leveringsopsje beskôgje kinne.

![Babboe Big, folslein gearstald](https://willem.com/global/images/a80195290ca9.webp)

Wat do ek kiest, ik kin tige goed begripe wêrom't de Babboe Big sa'n populêre bakfyts is. De grutte bak is tige alsidich en romtlik. Njonken dyn bern kin er maklik in hiele soad mear drage, in ûnbidich soad!

![In bliid passazjiertsje yn de Babboe Big](https://willem.com/global/images/b06db8f74637.webp)

![De 'big' yn Babboe Big](https://willem.com/global/images/25b16e256a4a.webp)

---

## Seis moanne mei MCADD

*Gedachten en tips oer it deistich libben as âlders* · 2019-06-24 · https://willem.com/fy/2019-06-24_seis-moanne-mei-mcadd/

Moarn is it seis moanne lyn dat ús soan berne is, in goed momint om werom te sjen op de ûnderfining fan âlder wêze fan in bern mei MCADD. Dizze stofwikselingsstoarnis freget bysûndere omtinken foar it fiedingsskema en tarieding op situaasjes dêr't it oars rint as pland. It is goed om te dielen dat dit gau gewoan foar ús wurden is, hjir binne wat gedachten en tips.

## Berne mei MCADD

Seis moanne lyn waard ús soan berne_mei_in_seldsume_erflike_stofwikselingssykte_neamd_"medium_chain_acyl-CoA_dehydrogenase_deficiency"_of_MCADD (https://willem.com/en/2019-01-29_born-with-mcadd/). Yn de earste wiken wie dit neat oars as in emosjonele achtbaanrit. Njonken de libbensferoarjende barren fan âlder wurden, moasten wy MCADD leare en der mei omgean. Dan noch wat sliepleaze nachten derby, en do hast in serieuze test fan karakter.

Krekt as ik fernaam nei myn earste_wiken_as_heit (https://willem.com/en/2019-01-24_my-first-weeks-as-dad/), wennen do en dyn lichem gau oan de nije situaasje. Mei wat kreativiteit en fleksibiliteit fynst do nije (en grappige) manieren om dingen te dwaan. Ik tink dat dit foar âlder wêze yn it algemien jildt, mar as dyn bern in bysûndere medyske oandwaning hat, fielt it finen fan in noflike rutine echt as in prestaasje.

## Spuiende molke (reflux) en babykrampen

Yn de earste twa moanne hiene wy praktyske problemen mei spuie en babykrampen. Dêrtroch koe ús soan dreech yn sliep komme. Dat is lestich yn kombinaasje mei it strakke fiedingsskema. Mei MCADD moatst do it skema folgje, wat betsjut dat do dyn poppe wekker meitsje moatst. It is ergerlik om in poppe dy't prachtich sliept wekker te meitsjen as do wist dat it lestich wurdt om him wer yn sliep te krijen.

![Krampen bestride mei Infacol en reflux mei Nutriton ](https://willem.com/global/images/86709ad4cb5f.webp)

It spuie fan molke waard maklik oplost troch de molke wat dikker te meitsjen mei Nutricia Nutriton, dat *Johannesbroodpitmeel* befettet. Pynlike babykrampen waarden fermindere mei Infacol. Dat hawwe wy dien nei oerlis mei ús dokter.

## Ite, sliepe, spylje, werhelje

Mei de praktyske problemen ûnder kontrôle koene wy in noflike rutine opbouwe. Dat is in natuerlik proses dêr't do it tempo gewoan omearmest en útfynst wat wurket, en wat net. Wy dogge allerhanne dingen, lykas kuierje, winkelje, swimme, nei in restaurant gean, mei it iepenbier ferfier reizgje, famylje besykje, lange autoritten, ensfh.

![Boink boink, hoi heit! Spylje!](https://willem.com/global/images/16d9ef0fb567.webp)

![Waarme drinken foar heit en soan ûnderweis](https://willem.com/global/images/5295f3b91622.webp)

Do leart ûnderweis, en wurdst hieltyd betûfter yn it fersoargjen en fiede ûnderweis. Ik ferwachtsje dat dit tige lykje op de ûnderfining fan elke âlder, mar mei in bysûndere medyske oandwaning is it winnen fan dit fertrouwen eins tige wichtich.

## Omgean mei MCADD

Omgean mei MCADD is ûnderdiel fan ús rutine wurden, wy tinke der eins net mear oer as wat bysûnders. Troch ús omtinken foar syn fiedingsskema binne wy gjin problemen tsjinkaam troch te min iten.

Der wiene in pear kearen dat wy 'ekstra alert' wiene, benammen doe't ús soan syn earste ferkâlding krige en doe't er ynenting krige. Mei MCADD kin koarts liede ta gefaarlike situaasjes, om't it lichem mear enerzjy ferbaarnt. Wy binne taret op sokke situaasjes mei enerzjyryk iten, medisinen, ynformaasje en needprosedueres.

![Omgean mei MCADD, it medisyn L-Carnitine en Fantomalt enerzjypoeier (foto fan Ellen Middelkoop)](https://willem.com/global/images/15b2737b36aa.webp)

## Fiede yn de nacht

Regelmjittich fiede yn de nacht is ûnderdiel fan it fiedingsskema foar in MCADD-poppe. De krekte tiden skowe op as it bern âlder wurdt, mar fiede yn de nacht bliuwt foarearst. Ik doch de measte nachtlike fiedingen sels, sadat ik der oan wenne kin.

![Fiede yn de nacht (foto fan Ellen Middelkoop)](https://willem.com/global/images/b4cf502a81a8.webp)

As do nei de sliepgegevens fan de earste seis moanne sjochst, kinst do de fiedingen sjen, want se markearje it begjin, it ein of de ûnderbrekking fan myn sliep (ûnderbrekkingen binne pears yn de grafyk).

![Sliepgegevens fan de earste seis moanne](https://willem.com/global/images/d3934cf2ec82.webp)

Do kinst sjen dat de fiedingstiid ferskoot fan 2.30 yn de earste moanne oant 5.00 yn maaie en juny. As do tige skerpe eagen hast, sjochst do dat de ûnderbrekkingen ek koarter wurde. Dat komt om't de fiedingen effisjinter en mear rutinematich wurde.

Úteinlik begûn ik te eksperimintearjen mei wekker bliuwe nei de lêste nachtlike fieding, en de iere moarn produktyf te brûken foar wurk. Do kinst ek sjen dat ik geregeld betiid op bêd gean of oerdeis in sliepke doch om te soargjen dat ik gemiddeld genôch oeren sliep krij.

![Tiid om wekker te wurden (foto fan Ellen Middelkoop)](https://willem.com/global/images/bcd0455a1bf6.webp)

## Konklúzje

Nei de yntinsive earste wiken wiene de earste seis moanne tige goed foar ús allegearre. Wy hawwe in soad leard en in soad "normaliteit" belibbe. Dêrtroch koene wy in rutine ûntwikkelje om mei MCADD om te gean, sûnder der de hiele tiid oer nei te tinken.

Der is altyd de kâns dat wy letter noch tsjin MCADD-problemen oanrinne, mar dat hâldt ús net tsjin om alles te dwaan wat oare bern en âlders ek dogge! Dat is it wichtichste om út dit berjocht mei te nimmen!

---

## Solo om it Markermeer (211KM)

*Tips foar tarieding, trochsettingsfermogen en genietsjen by fytsen oer lange ôfstannen* · 2019-05-29 · https://willem.com/fy/2019-05-29_solo-om-it-markermeer-211km/

Dizze wike haw ik mei de fyts in rit oer in lange ôfstân (211KM) makke om it Nederlânske Markermeer, solo! Oars as meidwaan oan in organisearre evenemint mei service, stipe en selskip ûnderweis, freget solo gean om in oare tarieding, ynstelling en planning. Lês mei foar praktyske tips foar fytsen oer lange ôfstannen.

## Tarieding

As do fan plan bist in lange fytsrit te meitsjen, dan moatst do dy better tariede. Begjin mei lytsere ritten, wen oan dyn fyts en oan hieltyd langer op it sadel sitten. Do en dyn fyts moatte bêste freonen wêze foardat do op de lange reis giest.

### Fyts

Ik ken myn fyts tige goed, want it is myn_fyts_foar_nei_it_wurk (https://willem.com/en/2019-02-27_one-year-on-the-ultimate-commuter-bike/). Foar dizze lange rit haw ik myn fyts taret mei wat ekstra dingen:

![Myn fyts taret op in rit oer in lange ôfstân](https://willem.com/global/images/79a24aa34b54.webp)

- **Ark + bân**: Yn myn sadeltas haw ik ien reservebân en al it ark dat nedich is om myn hiele fyts útinoar te heljen en wer yninoar te setten!

- **Ekstra bân**: As ekstra foarsoarch nim ik graach noch in reservebân mei. Winkels binne yn de iere moarn ticht en der is altyd kâns op in lekke bân as do troch doarpen en stêden giest. 

- **Pomp**: In mobile, mar krêftige pomp mei twa stannen: grut folume en hege druk. Pro tip: besykje dyn banden minstens ien kear mei dyn mobile pomp op te pompen foardat do fertrekst!

- **Slot**: As do solo fytsest, wolst miskien gebrûk meitsje fan winkels ûnderweis om ekstra iten en drinken te heljen. Do wolst net dat dyn fyts stellen wurdt ûnder in rit oer in lange ôfstân...

- **Ljochten**: Soargje dat do sichtber bist as do yn de iere moarn fertrekst, troch mist rydst of yn it tsjuster werom komst. Wês taret op de situaasje dat dyn rit langer duorret as pland (troch in technysk defekt, lestige omstannichheden of oare redenen). 

- **Skerm**: Ken dysels tige goed of brûk in hertslachmeter om dyn ynspanningen ûnder de rit yn balâns te hâlden. It slimste wat do dwaan kinst is yn it begjin te hurd gean. Lês oer myn_fytskompjûter_yn_dit_blogberjocht (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/).

- **Bel**: As do allinnich fytsest, kinst do der net op rekkenje dat oaren foar dy 'de wei frijmeitsje'. In fytsbel jout freonliker reaksjes as lûd roppe...

- **Enerzjydrank**: Ien fan myn drinkbidons is fol mei isotoanyske sportdrank. Dêr sit in soad sûker *en* sâlt yn. Dat is om oan te foljen wat do útswit. 

- **Wetter**: De oare drinkbidon befettet gewoan wetter. Dysels hydratearje ûnderweis is essinsjeel. Soargje dat do genôch drinkst en wês taret om dyn foarrie oan te foljen (yn winkels, restaurants, iepenbiere toiletten, iepenbiere wetterkranen, freonlike doarpelingen, ensfh).

- **Spatboerden**: Sels as it net reint, kinne de wegen wiet en smoarch wêze. Do moatst ûnderweis net kâld wurde troch in ûngelokkich wiet pak. 

- **Effisjinte wegbanden**: Do wolst grif dat dyn banden sa effisjint mooglik binne wat rolwjerstân oangiet. Do soest ferskillende banden en bandedrukken útprobearje moatte. Soargje der ek foar dat do oefenje om in lekke bân te ferfangen!

### Iten en drinken

As do lange ôfstannen fytsest, moatst do genôch iten en drinken meinimme. Ik nim meastal "Snelle Jelle" mei, in swiete, brea-eftige snack mei in heech enerzjygehalte. Ik hâld ek fan fruchtekoekjes, want dy hawwe in knapperiger beet.

![Myn iten- en drinkfoarrie foar dizze rit](https://willem.com/global/images/8c92328c7eed.webp)

It is tige wichtich dat do iten kiest dat dy smakket. Oare gewoane opsjes binne fruit en enerzjygels. Wat do ek kiest, wit dat dyn lichem sûker effisjinter ferwurkje kin as fet by ynspanningen oer lange tiid.

![Nim iten mei dat in heech enerzjygehalte hat troch sûker, net troch fet!](https://willem.com/global/images/4de291d20f67.webp)

Do moatst foar it fertrek net te folle ite. Ik drink meastal 1,5 liter wetter en ite wat fruit foardat ik fuortgean. Mar wit dat wat foar my wurket, foar dy oars wêze kin. Probearje ferskillende dingen út om út te finen wat it bêste by dy past.

### Rûteplanning

Wite wêr't do hinne giest is likefolle wichtich as it tarieden fan dyn fyts en dyn iten- en drinkfoarrie! Plan dyn rûte op basis fan ôfstân, beskikbere (dei)tiid, eigenskippen fan de omjouwing (bergen, heuvels, iepen wynderige gebieten) en nijsgjirrige plakken.

Ûnthâld de rûte, brûk in navigaasjesysteem of nim in kaart mei. Yn Nederlân binne der in soad oanwiisde (fyts)rûtes dy't helpe om de wei te finen. Ik haw in (nuver) persoanlike foarkar om de wei sûnder help fan navigaasje te finen, want dat makket it in aventoer, mar do moatst myn gekte net sa fier folgje...

![Om it Markermeer, troch de eardere Nederlânske "Zuider Zee"](https://willem.com/global/images/bdf1326b067d.webp)

Dizze kear hie ik plan om om it Nederlânske Markermeer hinne te gean. Hjoed is it in grut mar, mar eartiids wie it folle grutter en hjitte it de "Zuider Zee". Nei oerstreamingen waard besletten om it ôf te sluten mei dammen en droech te pompen. Letterlik is it in Nederlânsk oriïntaasjepunt wat wetterwurken oangiet. As dit dy ûnbekend is, moatst do wis de skiednis fan Flevoland (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Flevoland) en de Zuiderzee_Works (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Zuiderzee_Works) neisjen, it is wier ferbjusterjend!

It fassinearjende oan de Markermeer-rûte is dat do troch tige ferskillende omjouwingen fytst. Oan de westkant leit "âld Hollân", mei ferskate ferneamde doarpen en stêden (lykas Hoorn, Edam, Volendam en Monnickendam). Yn it noarden fytst do oer de Houtribdijk (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Houtribdijk) troch de eardere see, in 30KM lange dyk dy't it mar omslút. It is bysûnder om wetter links *en* rjochts fan dy te hawwen, safier as do sjen kinst! It easten fan de rûte is it nije (Flevo)lân, kenmerke troch (tige) lange rjochte linen, in soad iepen romte en it Oostvaarders_Plassen_natuerreservaat (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Oostvaardersplassen). It suden is wer âld lân, mei it Muiderslot_kastiel (https://www.muiderslot.nl/) en Amsterdam.

## Úthâldingsfermogen

Goed taret fertrok ik yn de iere moarn foar myn rit om it Markermeer. It is in goed idee om (op it lêste momint) de waarsfoarsizzing foar de dei te kontrolearjen. De Nederlânske waarstsjinst foarsei sterke wyn op it Markermeer. Ik hie plan om it yn it begjin rêstich oan te dwaan, om taret te wêzen op de (sterke) wyn yn de twadde helte fan myn rit.

![Snelheid (blau) en ynspanning (read, hertslach) om it Markermeer troch sterke wyn (6 beaufort, 39-49KM/h) ](https://willem.com/global/images/5c06929f6fa2.webp)

Ik besleat de rûte mei de klok mei te fytsen, want ik fûn de útdaging moai om de sterke wyn op de iepen diken yn Flevoland (tusken Lelystad en Almere) te trotsearjen. Do sjochst dat ik mei minimale ynspanning begûn, te sjen oan de legere hertslach. De grafiken markearje dúdlik it kearpunt, sawat healwei, fan wêr't do heger hertslach en legere snelheden sjochst.

![Hertslach oer de dei en nacht fan myn rit oer in lange ôfstân](https://willem.com/global/images/dc7ebf70404f.webp)

As do nei myn hertslach oer de hiele dei en nacht sjochst, sjochst do dúdlik dat myn rit der útspringt. Ik brûkte in Apple_Watch (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/) en in Biostrap_sensor (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) om myn hertslach foar *en* nei myn rit fêst te lizzen. Kombinearre mei de gegevens fan myn fytskompjûter-app (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/) jout dit in nijsgjirrich ynsjoch yn de tiid dy't it kostet om by te kommen fan myn yntinsive rit oer in lange ôfstân!

## Genietsje

Fytsen oer lange ôfstannen is grut wille, want do belibbest de rit tige yntinsyf en detaillearre.

### Prachtige doarpen

Mei de fyts bist do wolkom wêr't auto's, treinen, bussen en fleantugen net komme kinne. Do fytst sûnder muoite troch doarpen en stedssintra.

![Haven yn Marken ](https://willem.com/global/images/d6452a337ab9.webp)

![Slûs by Schardam](https://willem.com/global/images/d1790dad25d5.webp)

### Prachtige útsichten

Mei dyn fyts kinst do (hast) oeral stopje om te genietsjen fan moaie útsichten. Der is genôch te sjen as do de tiid nimst om dy hinne te sjen.

![Prachtige loft boppe de Houtribdijk](https://willem.com/global/images/677bca9bbd36.webp)

### Frisse lucht

Rûk de blommen, de beammen en de see. Ûntdek dyn noas wer as do dy út de omjouwingen mei airco helpst dêr't do normaal yn sitst.

![Oer it Markermeer sjen nei it (eardere) eilân Marken](https://willem.com/global/images/80826f81eed0.webp)

### Waarmte fan de sinne

Hoewol't se sa'n 149 miljoen kilometer fuort is, fielst do de sinne, ek as it bewolke is! Foar better of foar slimmer is it in yntinsive sensaasje! Meitsje fitamine_D (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Vitamin_D) en meitsje it sinnestudio oerstallich.

![Oostvaardersplassen by Lelystad](https://willem.com/global/images/52290408de6e.webp)

### Krêft fan de wyn

Ferjit spinningles yn dyn sportskoalle, der is neat as de wyn yn it iepen fjild! It is in machtige bûnsgenoat of in fûle fijân... ôfhinklik fan syn rjochting en snelheid.

![Wyn dy't hurd oer it wetter waait mei Amsterdam oan de horizon, sjoen fan Almere ôf](https://willem.com/global/images/62a77483b7fb.webp)

### Lûd fan de stilte

As do solo fytsest, hast genôch tiid allinnich. De natuer kin tige kalmearjend wêze as do yn de iere moarn ûnderweis bist, lang foardat oaren wekker binne. Ferlies stress wylst do trochfytst en in soad tiid hast om dingen te betinken. It is lestich om de meditative wurking fan in rit oer in lange ôfstân te oerskatten!

![Gewoan do en de wei foarút (Zeedijk by Marken)](https://willem.com/global/images/f573ec0cc146.webp)

### Omearm de ferrassing

Do wittst nea krekt wat do ûnderweis tsjinkomst. Ik hie nea ferwachte dat ik ûnder in heechmêst troch fytse soe! Of dat ik yn in lyts bussje sitte soe mei in tige freonlike sjauffeur!

![Fytse ûnder in heechmêst troch!](https://willem.com/global/images/4924f9228be8.webp)

![Ferrassend op in wegblokkade stjitte, sawat healwei de Houtribdijk](https://willem.com/global/images/7d37b4b6c948.webp)

![Ik en myn fyts op de Houtribdijk! Net sa't ik my it foarstelde!](https://willem.com/global/images/72f685db8461.webp)

## Konklúzje

Mei de goede tarieding is in fytsrit oer in lange ôfstân wat ûnbidich moais! It is yntinsyf, útdaagjend, de muoite wurdich en in soad wille!

![Laitsjend by it Markermeer](https://willem.com/global/images/a0d298de554d.webp)

Twivelje net oan dysels, elkenien kin it! Ik bin gjin bysûnder goede sporter, gewoan in keardel mei in gek idee en in bytsje tarieding. Soms is dat genôch!

![Thús, hearlik thús! 211 geweldige kilometers!](https://willem.com/global/images/ba2710e0fa2f.webp)

---

## Dig foar dummies

*Útlis fan in tige nuttich netwurkark* · 2019-05-24 · https://willem.com/fy/2019-05-24_dig-foar-dummies/

As do websites, apps of e-mailtsjinsten bouwst, komst do domeinnammen en harren konfiguraasjes tsjin. As alles wurket sa't it moat, is der fan dit alles neat te sjen. Mar as do in konfiguraasje fan in domeinnamme neigean moatst, kin it nedich wêze om wat djipper te graven... lês mei om te learen hoe!

## Domain Name System (DNS)

It ynternet wurket mei numerike ynternetprotokol (IP) adressen om online kompjûters, (cloud)tsjinsten en apparaten te finen en te identifisearjen. Yn plak fan al dy IP-adressen te ûnthâlden, is it domain name system de essinsjele wrâldwide adresboek wurden, dy't nammen oan nûmers keppelt.

Do lêst dit op **willem.com**, mar yn werklikheid is dizze domeinnamme gewoan in wizer nei in fysike masine, dy't (echt mei kabels!) ferbûn is mei it ynternet. Ien fan dy kabels is keppele oan IP-adres **87.253.135.162**. It is de taak fan de DNS-server om de goede (IP-adres) nûmers by de (domein)nammen te hâlden.

![It Domain Name System (DNS) keppelet domeinnammen oan IP-adressen, dy't op harren beurt troch kabels routeare wurde. Do lêst dit - echt wier! - fia de kabel dy't oan de server op dizze foto ferbûn is!](https://willem.com/global/images/b02bcfa4dfab.webp)

## Ferdield en desintralisearre

Doe't de Amerikanen yn de iere santiger jierren harren ARPANET ûntwurpen, wie ien fan har militêre ûntwerpeasken dat it netwurk oanfallen (fan fijannen) oerlibje moast. Dat berikten se mei packet switching, in manier om netwurkkabels troch meardere minsken op meardere manieren te dielen en opnij te brûken. As ien diel fan it netwurk skansearre wurdt, wurde pakketten ynformaasje omlaat oer oare dielen fan it netwurk.

![In kaart fan it ARPANET yn 1973... stel dy foar hoe't it ynternet hjoed der út sjocht!  (Publyk domein)](https://willem.com/global/images/0ecb8ad41dca.webp)

Om de maksimale oerlibjenskâns te berikken is der gjin inkele root DNS-server. Yn plak dêrfan delegearret it domain name system de ferantwurdlikheid foar it tawizen fan domeinnammen en harren keppelingen troch foar elke domeinnamme in autoritative nameserver oan te wizen.

Dêrom binne der safolle ferskillende DNS-servers en konfiguraasjes. Mei safolle manieren en plakken dêr't it mis gean kin, hast in ark nedich om mei te graven.

## dig (domain information groper)

It 'dig'-kommando is in ark om DNS-nameservers te freegjen om ynformaasje oer IP-adressen, hostnammen, mailservers en oare netwurkynstellings. It dig-kommando is beskikber op Unix, macOS, GNU/Linux en Windows.

### Dig brûke om domeinnameservers te freegjen

Do kinst dig brûke om ynformaasje oer in bepaalde domeinnamme te krijen troch gewoan te typen: 'dig willem.com'. Sjoch de folgjende skermôfbylding mei útlis:

![Mei dig ynformaasje opfreegje oer in domeinnamme, willem.com](https://willem.com/global/images/35dfaed28848.webp)

- 1) **dig willem.com** jout alle ynformaasje werom oer de fraach, it antwurd, de autoriteit (de ien dy't de fraach beantwurde) en statistiken fan de eigentlike query (lykas hoe lang it duorre om in antwurd te krijen). 

- 2) **dig +short willem.com** lit alle ekstra ynformaasje wei en jout allinnich it antwurd werom. Hjir sjochst do dat **willem.com** nei IP-adres **87.253.135.162** wiist.

- 3) **dig +short willem.com MX** lit de mailer exchange (MX) records sjen. MX-records binne krúsjaal om e-mail op de goede server te krijen. Yn prinsipe is it de oanwizing fan it postkantoar dat ferantwurdlik is foar de e-mail fan de domeinnamme. Foar **willem.com** is dat in mailtsjinst mei de namme **online.lemmid.com**. Oare populêre mailtsjinsten binne Office365 en Google Gmail. Mei dig kinst do útfine hokker mailtsjinst immen brûkt.

- 4) **dig +short willem.com NS** lit de nameservers sjen dy't ferantwurdlik binne foar it ôfhanneljen fan fragen oer dizze domeinnamme. Meastal binne dat de servers fan de domeinnammeregistraasje, dyn domeinnammeprovider. Mei dig kinst do útfine hokker soarte domeinnammeprovider immen brûkt (yn it gefal fan **willem.com** is dat **Lemmid**). 

- 5) **dig +short willem.com TXT** jout it tekstrecord werom dat oan de domeinnamme keppele is, dêr fynst do it saneamde SPF-record. It SPF-record is in oar krúsjaal ûnderdiel fan e-mail, it is nuttich om wat djipper yn SPF te graven. 

## Sender Policy Framework (SPF)

Om falske ôfstjoeradressen yn e-mails te ûntdekken (saneamde e-mailspoofing) waard de SPF-standert yn 2004 definiearre. Oarspronklik hjitte it "Sender Permitted From", SPF is in manier om te kontrolearjen oft immen tastien is om e-mail út namme fan in bepaalde domeinnamme te ferstjoeren. SPF lit de eigener fan in domeinnamme oanjaan hokker kompjûters autorisearre binne om e-mail te ferstjoeren mei FROM-adressen fan dat domein.

As in eigener fan in domeinnamme in SPF-record publisearret, is it minder wierskynlik dat spammers en phishers de domeinnamme (mis)brûke om falske e-mails te ferstjoeren, dy't har foardogge as ôfkomstich fan dat domein. In domein mei SPF-beskerming komt dêrtroch minder gau op in blacklist fan spamfilters, wêrtroch't legitime e-mail fan it domein earder trochkomt. In ferkeard konfigurearre SPF-record kin lykwols de levering fan e-mail fersteure.

### Dig brûke om SPF-records te freegjen

Mei it dig-kommando kinst do in SPF-record opfreegje en sjen wat it krekte ôfstjoerbelied is. Sjoch de folgjende skermôfbylding mei útlis:

![Mei dig ynformaasje opfreegje oer de SPF-records fan in domeinnamme, google.com](https://willem.com/global/images/a865a4e8afcd.webp)

- 1) **dig +short TXT google.com** lit ús it TXT-record sjen dat foar google.com konfigurearre is, it plak dêr't do it SPF-record fynst (ûnder oaren). It SPF-record foar **google.com** is **"v=spf1 include:_spf.google.com ~all"**. It **include:**-diel betsjut dat foar dizze domeinnamme ek eksterne SPF-wearden laden wurde moatte. 

- 2) **dig +short TXT _spf.google.com** lit sjen wat dy eksterne SPF-wearden foar **google.com** eins binne. Yn dit gefal docht bliken dat der noch trije includes binne: "_netblocks.google.com", "_netblocks2.google.com" en (hoe orizjineel..) "_netblocks3.google.com". 

- 3) **dig +short TXT _netblocks.google.com** (en de 2 + 3 farianten) jouwe de eigentlike IP-adressen oan dy't e-mail út namme fan **google.com** ferstjoere meie. Om't Google in grut ynternetbedriuw is, steane der in soad IP-adressen op dizze listen. As do goed sjochst, sjochst do dat guon fan dy adressen in "/"-efterheaksel hawwe, lykas "/24". Sa wurdt in hiel blok (bygelyks in strjitte) IP-adressen skreaun. 

## IP-blokken útlein

De maklikste manier om de notaasje fan IP-adresblokken te begripen is mei de folgjende foarbylden:

- **/8 = 255.0.0.0**

- **/16 = 255.255.0.0**

- **/24 = 255.255.255.0**

- **/32 = 255.255.255.255**

Wêr't do hjirboppe '0' yn de adressen sjochst, binne oare wearden ynbegrepen. Dus, bygelyks, 173.194.0.0/16 betsjut eins "alle adressen dy't begjinne mei '173.194' ". Mei 255 mooglike posysjes op elke oktet is dat 255x255=65025 ferskillende adressen!

## Konklúzje

Om problemen op te lossen moatst do witte wêr't it probleem sit. Mei it dig-kommando kinst do leare oer in bepaald netwurk en in domeinkonfiguraasje.

Antwurden fan it iene kommando nei it oare litte dy djip yn de yngewanten fan it geweldige ynternet delgrave. Sukses!

---

## De bêste fytskompjûter-app: Cyclemeter

*Krij avansearre ritgegevens mei in fleksibele opset* · 2019-04-30 · https://willem.com/fy/2019-04-30_de-beste-fytskompjuter-app-cyclemeter/

Dizze moanne haw ik myn training yntinsivearre om fit te wurden foar de Fietselfstedentocht fan dit jier, in fytsrit fan 235KM troch Fryslân. Troch de jierren hinne haw ik ferskillende soarten fytskompjûter-opsets útprobearre: fan spesjalisearre (en djoere) Garmin Edge fytskompjûters oant gjin gegevens hielendal. Úteinlik haw ik in fleksibele opset betocht om avansearre ritgegevens te sammeljen mei myn smartphone, ik leg út hoe dat wurket.

## Gegevens op dyn fyts

As do gegevens op dyn fyts sammelest, kinst do ynsjoch krije yn dyn fysike prestaasje. As do dyn ritgegevens oer langere tiid byhâldst, kinst do dyn kondysje ferbetterje. Dat kin helpe as do dy tariedst op in lange_gran_fondo (https://willem.com/en/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/), in wedstryd, of as do gewoan ôfnimme wolst en dy fitter fiele wolst. Mei moderne technology kinst do fytsgegevens sammelje lykas:

- Ôfstân

- Hichtemeters (mei barometer en/of GPS)

- Rydtiid

- Snelheid (aktueel/gemiddeld/maksimum)

- Hertslach (aktueel/gemiddeld/maksimum)

- Kadins (omwentelingen per minút fan dyn skonken)

- Temperatuer

- GPS-lokaasje (en ôflein rûte)

- Fermogen (spierkrêft, mjitten yn WATT)

## Fytskompjûters: hardware om ritgegevens te sammeljen

As do fan plan bist om fytsritgegevens te sammeljen, hast in soad hardware-opsjes. Troch de jierren haw ik ferskillende fytskompjûter-opsets brûkt om ritgegevens te sammeljen. Fan spesjalisearre_Garmin_EDGE_fytskompjûters (https://willem.com/en/2016-12-31_one-year-of-cycling/), oant allinnich_in_Apple_Watch (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/), oant gjin_gegevens_hielendal (https://willem.com/en/2018-05-17_listen-to-your-body/).

![Garmin EDGE 1030 prestaasjebundel (fan evancycles.com)](https://willem.com/global/images/6165a6aeebd7.webp)

As do in spesjalisearre fytskompjûter yn oerweging nimst, kinst do kieze foar tige avansearre systemen lykas de Garmin EDGE 1030. Dit is wat topsporters brûke. Se binne tige avansearre en dêrom djoer (mear as €500). Dat kin te folle fan it goede wêze, benammen as do fan plan bist om ritgegevens te sammeljen op lytsere ritten (nei de supermerk...).

Oars kinst do kieze foar in mear minimale oanpak. De Omata_One_analoge_fytskompjûter (https://willem.com/en/2020-09-29_riding-with-omata-one/) is ûntworpen om de rit sels te "de-kompjûterisearje". Hy sammelet noch wol ritgegevens foar analyse nei de rit. Dit bewuste ûntwerp is ek net goedkeap ($550).

![Omata One (omata.com) minimale analoge fytskompjûter](https://willem.com/global/images/c3071edff9d2.webp)

## Dyn smartphone brûke as fytskompjûter

Ik haw altyd leaver ienfâldige oplossingen foar avansearre problemen, dêrom fielde it ferkeard om in djoere spesjale fytskompjûter te keapjen, wittende dat ik al in avansearre (en djoere (https://willem.com/en/2018-10-09_using-a-budget-android-as-main-smartphone/) ) mobile kompjûter by my draach: myn smartphone!

### Cyclemeter fytskompjûter-app

Beskikber foar iOS (https://itunes.apple.com/us/app/cyclemeter-gps-cycling-running-mountain-biking/id330595774?mt=8) en Android (https://play.google.com/store/apps/details?id=com.abvio.meter.cycle) is Cyclemeter wierskynlik de meast avansearre fytskompjûter-app dy't do fine kinst.

![Cyclemeter brûke as myn fytskompjûter om avansearre ritgegevens te sammeljen](https://willem.com/global/images/19acd3932dd0.webp)

De app hat in ûnbidich soad funksjes en opsjes dy't dy yn it begjin maklik oerweldigje kinne. Do moatst echt de tiid nimme om de app yn te stellen nei dyn smaak (en behoeften). It geweldige oan Cyclemeter is dat do goed kontrolearje kinst hokker gegevens er sammelet en hokker gegevens er sjen lit.

## Sensors en displays

Om it measte út de Cyclemeter-app te heljen kinst do him ferbine mei eksterne sensors. Hy is kompatibel mei in soad ferskillende Bluetooth-sensors foar snelheid, kadins, fermogen en hertslach. As do fan realtime gegevens hâldst, kinst him sels ferbine mei eksterne displays lykas Apple Watch of in Wahoo RFLKT-display op dyn stjoer.

![Myn 'bike area network': sensors (read) en displays (grien) ferbûn mei de smartphone](https://willem.com/global/images/c0d0468f99c7.webp)

It geweldige oan de Cyclemeter-opset is dat it tige fleksibel is. Do kinst alles ferbine of dingen wei litte. Ik brûk dy fleksibiliteit om myn gegevenssammeling op- of ôf te skalen, ôfhinklik fan it soarte fytsrit. Soms brûk ik bygelyks de hertslachsensor yn myn Apple Watch en soms in spesjale (en enerzjysunige) hertslachsensor om de taille.

![De kombinearre snelheids- en kadinssensor op myn fyts](https://willem.com/global/images/b72bfc77d4e4.webp)

It Wahoo RFLKT+ display is in tige goedkeap (±€50) apparaat dat ferbynt mei de smartphone om gegevens sjen te litten. It is gjin kompjûter: it kin allinnich gegevens sjen litte. De libbensdoer fan de batterij is geweldich, mjitten yn moannen! Mei Cyclemeter kinst do ynstelle wat it sjen lit.

![Wahoo RFLKT+ display mei in soad ynformaasje](https://willem.com/global/images/572f2f970266.webp)

Ôfhinklik fan dyn foarkar kinst do meardere siden ynstelle mei ferskillende yndielingen en lettergrutten. Njonken it avansearre skerm (hjirboppe te sjen) brûk ik graach in ienfâldich standertskerm dat myn aktuele snelheid en hertslach sjen lit.

![Wahoo RFLKT+ display mei aktuele snelheid en hertslach](https://willem.com/global/images/53f00e45b084.webp)

Meastal stopje ik myn smartphone_yn_in_tas (https://willem.com/en/2018-12-22_business-in-a-bag/) om him te beskermjen tsjin min waar. Hy sit feilich fuort en mei myn Apple Watch bestjoer ik de Cyclemeter-app. Do kinst Apple Watch brûke om ritten te starten/pauzearjen/stopje, ritgegevens sjen te litten en hertslachgegevens te sammeljen. It wurket geweldich mei Cyclemeter.

![Apple Watch wurket geweldich mei Cyclemeter](https://willem.com/global/images/504937b129d9.webp)

As do dy aventoerlik fielst, kinst dyn djoere iPhone mei in rubberen bân op it stjoer fan dyn fyts monteare of mei in mear profesjoneel (en betrouber) montaazjesysteem lykas Quad Lock.

![Aventoerlik: in iPhone fan €1659 mei in rubberen bân op myn stjoer](https://willem.com/global/images/195fbce1b3a7.webp)

![Quad Lock montaazjesysteem foar smartphones](https://willem.com/global/images/455f4d2401ab.webp)

## Konklúzje

Nim de tiid om út te finen hokker ritgegevens foar dy wichtich binne. Dyn smartphone is in perfekte mobile kompjûter dy't mei de goede software in fytskompjûter wurde kin.

Ferbyn dyn smartphone mei sensors en displays om alle avansearre ritgegevens te sammeljen dy't do wolst. Ik tink dat spesjalisearre fytskompjûters binne as spesjalisearre kamera's of navigaasjesystemen: bêst foar guon profesjonals, mar hast *do* der echt ien nedich? Ik net. Noflik fytse!

---

## Sykje as in profesjonal: Google-sykoperators

*Wiidweidige list mei avansearre sykoperators* · 2019-04-25 · https://willem.com/fy/2019-04-25_sykje-as-in-profesjonal-google-sykoperators/

Do brûkst wierskynlik de meast ferneamde sykmasine fan de wrâld alle dagen om dingen te finen, mar miskien kenst do guon fan de avansearre sykoperators net. Mei dizze spesjale sykfrasen kinst do dingen fine dy't oars fersûpe yn de sykresultaten. Lês mei foar in wiidweidige list mei avansearre Google-sykoperators.

## Wêrom avansearre sykoperators brûke?

Do freechst dy miskien ôf wêrom do de avansearre sykoperators nedich hast? No, do kinst se brûke om dyn sykopdracht te beheinen ta tige spesifike siden. Dat kin nuttich wêze foar dingen as:

- **ûnderwerpûndersyk**: As do in bepaald produkt, bedriuw, klup, konkurrint of ûnderwerp kenst en siden fine wolst dy't der mei te meitsjen hawwe, mar net needsaaklik itselde kaaiwurd befetsje. Lykas siden_besibbe_oan_Ajax (https://www.google.com/search?q=related%3Aajax.nl), de fuotbalklup fan Amsterdam. 

- **cyberfeiligens-ferkenning**: As do in cyberfeiligens (https://willem.com/en/self-hosting-running-your-own-infrastructure-on-linux/) spesjalist bist en do in bepaalde side op in opjûn domein fine moatst. Bygelyks om de oanmeldside_fan_in_bepaalde_website (https://www.google.com/search?q=allintitle%3Alogin+site%3Aajax.nl) te finen. 

- **kaaiwurdanalyse foar sykmasine-optimalisaasje**: As do in eigen website of blog hast, kin it tige nuttich wêze om te witten hoe populêr in bepaald kaaiwurd is. Soms makket it kiezen fan it goede kaaiwurd it ferskil yn websiteferkear (en kommersjeel súkses). 

- **spesifike ôfbyldings fine**: As do sykjst nei in spesifike skermôfbylding, foto of yllustraasje kinst do dyn sykopdracht beheine om flugger te krijen wat do wolst. Bygelyks om in swimdiploma_fan_in_bepaald_persoan (https://www.google.com/search?q=site:willem.com+zwemdiploma&tbm=isch&tbs=isz:l&prmd=inv&biw=592&bih=663) te finen. 

### "sykfrase"

Fier in sykopdracht út mei in krekte oerienkomst troch de sykfrase tusken oanhalingstekens te setten. Dat kinst do brûke om sykresultaten te ferfine, of om oerienkomsten foar in part út te sluten.

*foarbyld: "Willem_Laurentz_Middelkoop"(https://www.google.com/search?q=%22Willem+Laurentz+Middelkoop%22)*

### AND

Sykje nei sawol X as Y, de resultaten befetsje siden dy't beide kaaiwurden befetsje.

*foarbyld: Ronaldo_AND_Juventus (https://www.google.com/search?q=Ronaldo+AND+Juventus)*

### OR

Sykje nei X of Y, de resultaten befetsje siden dy't ien of beide kaaiwurden befetsje. Do kinst de pipe (|) operator brûke yn plak fan "OR".

*foarbyld: Apple_|_Samsung (https://www.google.com/search?q=Apple+%7C+Samsung)*

### Útslute/Min: -

Slút sykresultaten út dy't oerienkomme mei in opjûn wurd of in opjûne frase mei in min derfoar. Dat is nuttich as do spesifyk sykjst nei wat net X of Y is.

*foarbyld: Jackson_-Michael (https://www.google.com/search?q=jackson+-michael)*

### define:

Brûk it ynboude wurdboek fan Google om de betsjutting fan in wurd sjen te litten.

*foarbyld: define:hacker (http://google.com/search?q=define%3Ahacker)*

### cache:

Lit de meast resint trochsocht ferzje fan in opjûne website sjen. Dat kin nuttich wêze as de eigentlike website offline is of koartlyn feroare is. Dit wurket allinnich as de side troch Google yndeksearre is (de measte siden binne dat).

*foarbyld: cache:formula1.com (https://www.google.com/search?q=cache%3Aformula1.com)*

### site:

Sykje binnen in opjûne website (of in diel fan in websiteadres).

*foarbyld: watch_band_site:www.apple.com (https://www.google.com/search?q=watch+band+site%3Awww.apple.com)*

### related:

Fyn websites dy't op ien of oare wize besibbe binne oan in opjûne website.

*foarbyld: related:ajax.nl (https://www.google.com/search?q=related%3Aajax.nl)*

### filetype:

Lit allinnich resultaten sjen fan in opjûn bestânstype, lykas PDF,   XLSX, TXT of DOCX.

*foarbyld: ascii_art_filetype:txt (https://www.google.com/search?q=ascii+art+filetype%3Atxt)*

### intitle:

Lit allinnich siden sjen mei in bepaalde sykfrase yn de titel.

*foarbyld: intitle:privacy (https://www.google.com/search?q=intitle%3Aprivacy)*

### allintitle:

As 'intitle', mar lit allinnich siden sjen mei *alle* opjûne wurden yn de titeltag.

*foarbyld: allintitle:privacy_statement (https://www.google.com/search?q=allintitle%3Aprivacy%20statement)*

### intext:

Lit siden sjen dy't earne yn de ynhâld in bepaald wurd befetsje.

*foarbyld: intext:abacadabra (https://www.google.com/search?q=intext%3aabacadabra)*

### allintext

As it *intext* filter lit dit filter allinnich siden sjen dy't alle wurden op de side befetsje.

*foarbyld: allintext:open_sesame (https://www.google.com/search?q=allintext%3aopen%20sesame)*

### inurl:

Fyn siden dy't in opjûn wurd yn har URL hawwe. Dat is handich as do sykjst nei in bepaald soarte side op in website (lykas in upload- of oanmeldside).

*foarbyld: inurl:upload (https://www.google.com/search?q=inurl%3Aupload)*

### allinurl:

Fergelykber mei 'inurl' lit it 'allinurl' filter allinnich siden sjen dy't alle opjûne wurden yn har URL hawwe.

*foarbyld: allinurl:running_shoes_overview (https://www.google.com/search?q=allinurl%3Arunning%20shoes%20overview)*

## Konklúzje

Mei dizze avansearre sykfilters kinst do dyn sykopdrachten ôfstimme om mear rjochte resultaten te krijen. Dêrmei fynst do dingen flugger, of dingen dy't oars ûnder de talleaze resultaten fersûpe soene.

As do dizze avansearre sykfilters kombinearrest, kinst do in wiere 'sykninja' wurde. Probearje dizze sykopdrachten foar de wille:

- allinurl:orwell_1984_filetype:pdf (https://www.google.com/search?q=allinurl%3Aorwell+1984+filetype%3Apdf) om PDF-ferzjes fan it klassike boek 1984 fan George Orwell te finen

- intitle:webcam_7_inurl:8080_-intext:8080 (https://www.google.com/search?q=intitle%3Awebcam+7+inurl%3A8080+-intext%3A8080) om samar wat online webcams út de hiele wrâld te finen

- allintitle:snake_97 (https://www.google.com/search?q=allintitle%3Asnake+97) om alles te finen wat oer in bepaald retro_tillefoanspultsje (https://snake97.com) skreaun is

---

## WordPress: 10 tips om dyn website te befeiligjen

*Hâld hackers bûten it populêrste content management systeem fan de wrâld* · 2019-03-31 · https://willem.com/fy/2019-03-31_wordpress-10-tips-om-dyn-website-te-befeiligjen/

In soad minsken brûke WordPress om har website te behearen, dus it is gjin ferrassing dat minsken my freegje om nei de feiligens fan har side te sjen. As ethysk hacker kom ik WordPress yn alle foarmen, grutten en steaten tsjin. Guon fan harren binne echt min beskerme tsjin hacks. Foarkom dat dyn side hackt wurdt mei dizze 10 praktyske tips.

## 1) WordPress (en plugins + tema's) bywurkje

De measte WordPress-hacks binne it gefolch fan in slap fernijingsbelied. Hackers brûke automatyske bots om ferâldere softwareferzjes mei bekende feiligensproblemen te finen. As se dyn website kwetsber fûn hawwe, is hacken faak in fluitsje fan in sint.

Tsjintwurdich kin WordPress automatysk bywurke wurde, dus do hoechst it net sels te dwaan. Sjoch de ynstruksjes_oer_hoe_WordPress_bywurkje (https://codex.wordpress.org/Updating_WordPress).

![WordPress bywurkje fan it wp-admin-dashboard](https://willem.com/global/images/79572e4a515e.webp)

## 2) Plugins en tema's

De minne feiligensreputaasje dy't WordPress fertsjinne hat, komt foar it grutste part troch de útwreidbere dielen fan it platfoarm, benammen plugins en tema's. Dat binne de wichtichste oanfalsfektoaren dy't cybercriminelen brûke om dyn WordPress-website te hacken en te misbrûken. Harren feiligensproblemen binne meastal it gefolch fan flaters en oersjoggen by de ûntwikkeling.

Wês tige weromhâldend en foarsichtich mei it ynstallearjen fan plugins op dyn WordPress-website. Kontrolearje wa't de ûntwikkeler fan de plugin of it tema is, en bepaal oft se in goede reputaasje hawwe by it skriuwen fan feilige koade. Plugins en tema's mei in soad downloads wurde faak aktyf ûnderhâlden, in goede yndikator foar feiligens. Wurkje alle plugins en tema's by en hâld it feiligenstrackrecord yn de gaten mei in website as wpvulndb.com (https://www.wpvulndb.com/plugins/).

![Kontrolearje de reputaasje fan in WordPress-plugin oan de hân fan it oantal downloads en de wurdearring](https://willem.com/global/images/db2e086fcde8.webp)

## 3) Brûk fersifering (TLS/SSL)

WordPress-websites sûnder TLS/SSL-fersifering foarmje in feiligensrisiko, want eltse kear as do ynlogst om de website te behearen, wurdt dyn wachtwurd yn platte tekst ferstjoerd. Dat betsjut dat elkenien dy't dyn netwurkferkear ôfluustert, maklik dyn wachtwurd krije kin. Mei in jildich wachtwurd kinne hackers gewoan ynlogge, do wolst it har net sa maklik (https://blog.wpscans.com/sniff-wordpress-login-credentials-wireshark-http-connection/) meitsje, net?

Brûk TLS/SSL om alle kommunikaasje tusken de webserver en dyn browser te fersiferjen. Dat betsjut dat nimmen kin ûntsiferje wat do yn it wachtwurdfjild typst troch nei it netwurkferkear te sjen. TLS/SSL-sertifikaten dy't do nedich hast om HTTPS-fersifering yn te skeakeljen binne tsjintwurdich tige goedkeap, freegje dyn hostingprovider om der ien foar dyn side te regeljen.

![In WordPress-wachtwurd ôfluustere mei WireShark pakketfangst (fia blog.wpscans.com)](https://willem.com/global/images/7ed5f0ee69b4.webp)

## 4) Brûk sterke wachtwurden

Ek as do alle oare tips folgest om dyn website te befeiligjen, swakke wachtwurden binne in oare faak foarkommende boarne fan WordPress-feiligensynbraken. Om't de measte WordPress-ynstallaasjes in "admin"-brûker hawwe, kinne hackers wachtwurdwurdboeken (https://duckduckgo.com/?q=password+dictionairy) brûke om dyn wachtwurd automatysk te rieden.

Sjoch in sterk wachtwurd as wat dat nimmen earder brûkt hat. Dat betsjut meastal langer, mei mear ferskillende tekens, sûnder bekende wurden of frasen. Do kinst in wachtwurdgenerator brûke om wat echt dreech te rieden te krijen (en maklik te ferjitten...). Foarkom itselde wachtwurd op meardere siden te brûken en tink der oer nei om twastapsautentikaasje_yn_te_skeakeljen_foar_maksimale_tagongskontrôle (https://codex.wordpress.org/Two_Step_Authentication).

![Wachtwurdwurdboekoanfallen brûke listen mei bekende (lekke) wachtwurden, do kinst se fine yn tsjustere hoeken fan it ynternet](https://willem.com/global/images/7e3624540722.webp)

## 5) Brûk in betroubere kompjûter en netwurk

Sa't do dyn jild en gadgets net sjen litte moatst yn tsjustere strjitten, moatst do foarsichtich wêze wêr't (en wannear) do op dyn website ynlogst. In kompjûter mei spyware, malware of in firus kin toetsoanslaggen (en dyn wachtwurd) opnimme en nei kriminelen stjoere. Of sels op in net-digitale manier: in tsjinstanner kin letterlik oer dyn skouder meikykje (yn de bus, trein of kafee) wylst do dyn wachtwurd ynfierst.

Wês foarsichtich wêr en wannear do oan dyn website wurkest. Wurkje net op in dielde of iepenbiere kompjûter as it net nedich is. As do wurkest fia in iepenbier WiFi-hotspot moatst do fersifering brûke om te foarkommen dat immen meikykje kin. Dat kinst do dwaan mei TLS/SSL of mei in VPN (lykas buffered.com). Soargje dat dyn kompjûter, tablet of smartphone bywurke is.

![Fertroust do it fergese wifi dat do brûkst? (Ôfbylding fia buffered.com)](https://willem.com/global/images/94b8eedd02ca.webp)

## 6) Skeakelje de WordPress REST API út

De WordPress_REST_API (https://developer.wordpress.org/rest-api/) jout tagong ta alle gegevens dy't op dyn website beskikber binne yn masjineleesber JSON-formaat. Berjochten, siden, kategoryen, tags, reaksjes, media, brûkers, ynstellings en mear binne maklik te benaderjen. Probearje bygelyks dit diel oan dyn websiteadres ta te foegjen: **/wp-json/wp/v2/users** om in list te krijen fan alle jildige brûkersnammen fan dyn website, wolst do dat diele mei hackers?

Skeakelje de REST-API út om content scraping (plagiaat) te foarkommen en om lekken fan brûkersgegevens tsjin te gean. Brûkersgegevens binne persoanlik en moatte net iepenbier dield wurde as do privacy en feiligens wichtich fynst, tink oan de GDPR (https://en.m.wikipedia.org/wiki/General_Data_Protection_Regulation). Do kinst de REST API útskeakelje mei in plugin as Disable_REST_API (https://wordpress.org/plugins/disable-wp-rest-api/) of REST_API_Toolbox (https://wordpress.org/plugins/rest-api-toolbox/). Lês it útwurke_blogberjocht_fan_Jeff_Star_foar_mear_oer_it_befeiligjen_fan_de_WP_REST_API (https://digwp.com/2018/08/secure-wp-rest-api/).

![Persoanlike brûkersynformaasje lekt út de WordPress REST API](https://willem.com/global/images/b4bed4a35679.webp)

## 7) Skeakelje XML-RPC-tagong út

XML-RPC is in funksje fan WordPress dy't it op ôfstân bestjoeren fan dyn website mooglik makket mei XML (RPC stiet foar "remote procedure call"). Dit meganisme lit dy dyn website behearje sûnder yn te loggen yn WP-Admin, bygelyks mei eksterne tsjinsten of apps. Spitigernôch is de XML-RPC-funksje in feiligensswakte, want it is yn prinsipe in efterdoar dy't hackers besykje kinne te brekken mei brute_force (https://blog.sucuri.net/2015/10/brute-force-amplification-attacks-against-wordpress-xmlrpc.html) of spesjale_kommando's (https://medium.com/@the.bilal.rizwan/wordpress-xmlrpc-php-common-vulnerabilites-how-to-exploit-them-d8d3c8600b32).

Foarkom problemen mei xml-rpc.php troch dizze WordPress-funksje folslein út te skeakeljen. Dat kinst do dwaan mei de Disable_XML-RPC_plugin (https://wordpress.org/plugins/disable-xml-rpc/) of troch de webserver hânmjittich te konfigurearjen mei in_htaccess_bestân (https://graspingtech.com/disable-xml-rpc-wordpress/).

![Tagong ta XML-RPC op IP-basis beheine mei in .htaccess-bestân](https://willem.com/global/images/e8fa9fcb7c0e.webp)

## 8) Ferstopje of beskermje de oanmeldside (wp-admin)

Elkenien wit dat do foar it ynlogge by WordPress gewoan '/wp-admin' oan dyn websiteadres taheakje moatst. Elke hacker kin dêrtroch maklik begjinne mei brute force op dyn website. It is folle dreger om in slot te brekken as do it net fine kinst.

Tink der oer nei om de wp-admin-side te ferstopjen of te ferfangen. Saakkundigen neame dit "security_through_obscurity" (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Security_through_obscurity), foar de feiligens fertrouwe op geheimhâlding. Do kinst dêrfoar in plugin brûke, of de webserver konfigurearje om de tagong ta wp-admin te beheinen mei IP-adresfiltering. Lês dit blogberjocht_foar_manieren_om_de_wp-admin-side_te_ferstopjen_en_te_beskermjen (https://www.3nions.com/hide-wp-admin-page-wordpress-login/). Wês wol warskôge, allinnich fertrouwe op geheimhâlding is net genôch, do moatst de oare tips ek tapasse.

![It is frij dreech om yn myn WP-Admin-side te hacken, want do kinst him net fine (hint: hy is net by /wp-admin)](https://willem.com/global/images/a21ba24bbd4e.webp)

## 9) Betroubere hosting

Sels as do al dizze feiligenstips tapast om dyn WordPress-website te befeiligjen, kin it net genôch wêze as dyn hosting ûnfeilich is. Hosting is de tsjinst dy't dyn website beskikber makket op it ynternet. Dat wurdt dien mei spesjale kompjûters neamd servers. Krekt as de website sels moat ek de webserver dy't him publisearret feilich wêze. Sjoch hosting as in skip, as it sinkt nimt it alle passazjiers (websites) mei...

Ynvestearje yn betroubere hosting troch in hostingbedriuw mei in goede reputaasje te kiezen. Kies ien dy't goed by dyn bedriuw past, tink oan hosting mei in eigen (beheard) VPS. Wês der bewust fan dat goedkeape hostingopsjes faak goedkeap binne om't de server dield wurdt mei (in soad) oare (mooglik ûnfeilige) websites. Lês mei om de feiligensproblemen_by_dielde_hosting_te_begripen (https://willem.com/en/2019-02-28_understanding-the-security-concerns-in-shared-hosting/).

![Earne yn in datasintrum stiet in masine as dizze dy't dyn website host](https://willem.com/global/images/b8c695c798fe.webp)

## 10) Backup en kontrôle

Hoewol dyn website no miskien probleemleas draait, kinne dingen yn de takomst ferslimmerje. Feiligens is nea absolút, it is altyd mooglik dat do min waar tsjinkomst. Meitsje dy taret op problemen en lit feiligensproblemen net ûnopmurken bliuwe.

Kontrolearje dyn eigen website geregeld, of huer immen (https://digidef.nl) yn om dat foar dy te dwaan. Mei in plugin as WP_Security_Audit_Log (https://wordpress.org/plugins/wp-security-audit-log/) kinst do oanfallen en fertocht gedrach betiid opspoare. Meitsje backups fan dyn website, sadat do klear bist om fan in cyberramp by te kommen. Ûngelokken oerkomme de bêsten, meitsje in backup fan dyn website om te foarkommen dat do dyn wurk hielendal kwytrekkest. Lês dit blogberjocht_om_te_learen_oer_ferskillende_manieren_om_in_backup_fan_dyn_WordPress-website_te_meitsjen (https://websitesetup.org/wordpress-backup/).

![Brûk WP Security Audit Log om yn de gaten te hâlden wat der mei dyn WordPress-website bart (wpsecurityauditlog.com)](https://willem.com/global/images/ba045569ad2d.webp)

## Konklúzje

De feiligens fan dyn website is krekt as de feiligens fan dyn kantoar of hûs. As do fuortgiest, slút do de ruten en do doarren ôf, dochs? Ferwaarleaz de feiligens fan dyn website net, it is likefolle wichtich as it ûntwerp en de ynhâld.

As do dizze feiligenstips tapast, wurdt dyn website folle dreger te hacken foar cybercriminelen. Doch it sels (https://codex.wordpress.org/Hardening_WordPress) of freegje immen (https://willem.com) om help.

---

## Ûnderhâld fan in robotstofsûger

*Myn iRobot Roomba draait no al 8 jier en it wurde der hieltyd mear!* · 2019-03-20 · https://willem.com/fy/2019-03-20_underhald-fan-in-robotstofsuger/

Yn 2011 haw ik my in iRobot Roomba 555 robotstofsûger oanskaft om myn appartemint automatysk skjin te hâlden. It is in lyts, rûn robotsje dat troch it hûs rydt en stofflokken opsûget. Yn de rin fan de jierren hat er dapper striden tsjin de gefaren yn myn appartemint... skuon, kabels, tapyt en riemen. Hy hat it oerlibbe en docht it noch altyd perfekt! Dizze wike wie it tiid foar wat ûnderhâld.

## iRobot

Yn 2002 brocht iRobot (www.irobot.com) de Roomba robotstofsûger út. De Roomba kin fan rjochting feroarje as er in obstakel tsjinkomt, fynt smoarge plakken op de flier en foarkomt dat er de trep delfalt. It bedriuw iRobot is yn 1990 oprjochte troch trije robotikus mei de namme Colin Angle, Helen Greiner en Rodney Brooks. It bedriuw makke oarspronklik robots foar militêr gebrûk.

![Bewapene iRobot 710, net dyn gewoane stofsûger...](https://willem.com/global/images/ada267387179.webp)

Tsjintwurdich set iRobot him folslein yn foar robots_foar_konsuminten (https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/irobot-sells-off-military-unit-will-stick-to-friendlier-consumer-robots/). Mar ik fyn it noch altyd moai dat der wat militêre krektens en taaiens yn myn stofsûger sit.

![iRobot Roomba 555 (út 2011)](https://willem.com/global/images/4e17f21fda2c.webp)

Ik hie der genôch fan om sels te stofsûgjen en socht yn 2011 robotisearre help tsjin de stofflokken. Ik hie it lok dat ik in winkel yn Amsterdam fûn dy't ien fan de earste robotstofsûgers fan Nederlân ferkocht: de iRobot Roomba 555.

## Sûgjen (stof) sûnt 2011

Oars as guon_oare_produkten_foar_konsuminten (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/) is de iRobot Roomba in bestindich apparaat, as't men der soarch foar draacht. Ik doch regelmjittich ûnderhâld sûnt er yn 2011 oan it wurk gie.

![Myn iRobot Roomba 555 hat ûnderhâld nedich](https://willem.com/global/images/e63513fc59a6.webp)

![Yn gebrûk sûnt 2011 hat de iRobot Roomba syn slachlittekens fertsjinne, ik freegje my ôf wat er docht as ik net yn it appartemint bin...](https://willem.com/global/images/6873ccc3deb8.webp)

## Ûnderhâld fan de iRobot Roomba

Om de robot yn wurking te hâlden moatst derfoar soargje dat er net fêst komt te sitten. Periodyk ûnderhâld en skjinmeitsjen is oan te rieden. Ik lit dy stap foar stap sjen hoe't dat giet. Do hast nedich:

- in plus (+) skroevedraaier

- in min (-) skroevedraaier (of in lyts mesje)

- in oare stofsûger

- wat tiid en geduld

*Disclaimer: Ik bin net ferantwurdlik foar skea oan dyn robotfreon, as dyn ûnderhâldspoging mislearret. Do kinst de garânsje ferspylje as do dit docht...*

![Draai de stofsûgerrobot op de kop, sjoch hoefolle stof der oeral sit](https://willem.com/global/images/c421985b10af.webp)

![Ferwiderje de stofbak en de boarstels](https://willem.com/global/images/aed3b4f20563.webp)

![Ferwiderje it stof mei de oare stofsûger](https://willem.com/global/images/1a27071b8d6a.webp)

Dit soe dyn standert ûnderhâld wêze: ferwiderje it stof fan de ûnderkant fan dyn robot mei de oare stofsûger. Oan de stofbak/it filter en de boarstels komme wy letter ta.

![Meitsje 'de eagen' fan de robot skjin, de sensorfinsters by de râne](https://willem.com/global/images/84d0b28c4f8a.webp)

De robot navigearret mei ynfraread-sensors. Dy sitte efter trochsichtige 'finsters' by de râne fan de robot. Meitsje se goed skjin, dan wurkje se it bêste.

![Foarste tsjil mei swart-wyt patroan](https://willem.com/global/images/358e41089410.webp)

It foarste tsjil fan de robot hat in swart-wyt patroan. Wat do miskien net wist, is dat der ûnder it tsjil in sensor sit dy't dat 'ljocht/tsjuster'-patroan ôflêst om beweging te registrearjen.

![Ferwiderje it stof fan de sensor ûnder de tsjilhâlder](https://willem.com/global/images/c769e88eb9f3.webp)

Nei in protte oeren stofsûgjen sit der meastentiids wat stof op. Meitsje it skjin troch de tsjilhâlder derút te lûken. As do wolst, kinst it tsjil derôf helje en de lagers skjinmeitsje.

![Foarste tsjil, de lagers skjinmeitsje](https://willem.com/global/images/8b545501494f.webp)

Nei de earste jierren begûn myn Roomba syn oarspronklike foarste tsjil by hobbels te ferliezen... De as wie los slitten. Ik haw it ferfongen troch ien dy't ik op Ebay (https://www.ebay.com/sch/i.html?_nkw=roomba+front+wheel) fûn haw en dy't mei in skroef fêstsit.

![Nij foarste tsjil dat mei in skroef fêstsit](https://willem.com/global/images/3841691d62fb.webp)

De folgjende stap is hierren en smoargens fan de boarstels ferwiderje. Sjoch goed nei beide úteinen fan elke boarstel. Haal de doppen derôf en kontrolearje wat der ûnder sit. Brûk in skroevedraaier (of in lyts mesje) om de hierren los te snijen.

![Hierrige boarstels... mar net sa't do it wolst.](https://willem.com/global/images/62df7ea9e06c.webp)

![Kontrolearje ûnder de doppen fan de boarstels](https://willem.com/global/images/af1935b9bb41.webp)

![Snij de hierren los mei in skroevedraaier](https://willem.com/global/images/dee70a182091.webp)

![Klear, skjin!](https://willem.com/global/images/0678008a1089.webp)

De oare draaiende boarstel moat los skroefd wurde om him te ferwiderjen. Brûk de lytse skroevedraaier om him los te wrikken fan syn middelas. Do silst fernuvere stean hoefolle smoargens der ûnder sitte kin...

![Skroef de draaiende boarstel los](https://willem.com/global/images/4e0eedf7a8e8.webp)

![Wrik de boarstel los fan syn middelas](https://willem.com/global/images/0f543acd918f.webp)

![Ferwiderje de smoargens fan de as](https://willem.com/global/images/a60482120fa4.webp)

By it stofsûgjen sammelet de robot fyn stof oan de binnenkant. Sa no en dan helje ik de ûnderplaat derôf om de binnenkant goed skjin te meitsjen. De Roomba is in robot dy't it ûnderhâld maklik makket: de skroeven foar de ûnderplaat binne dúdlik markearre mei in trijehoek.

![Helje de ûnderplaat derôf om by de binnenkant fan de Roomba te kommen](https://willem.com/global/images/88d41de8c9e0.webp)

![De skroeven binne dúdlik markearre mei in trijehoek](https://willem.com/global/images/1391104689c7.webp)

![Draai se allegearre derút en soargje dat se net kwytreitsje (of by it stofsûgjen opsûge wurde...)](https://willem.com/global/images/7794d167fd03.webp)

![iRobot Roomba mei de ûnderplaat derôf](https://willem.com/global/images/47f24c076302.webp)

As de ûnderplaat derôf is, fynst mear stof en smoargens. Ôfhinklik fan hoe lang dyn Roomba al yn tsjinst is, kin dat in hiel soad wêze! Kontrolearje om de hoeken hinne en by de tsjilhâlders.

![It liket op tapyt, mar dit is stof dat oan de binnenkant fan de Roomba sammele is](https://willem.com/global/images/501b8c5e72dc.webp)

![Ferwiderje stof om de hoeken en rânen hinne](https://willem.com/global/images/42364c9e126a.webp)

![Kontrolearje ek de tsjilhâlders op stofflokken](https://willem.com/global/images/81f71257b21a.webp)

Nei in soad jierren trouwe tsjinst kinst ferwachtsje dat de batterij syn kapasiteit ferliest. Úteinlik rekket de robot dêrtroch hiel gau leech. It is absolút de muoite wurdich om in nije batterij te kopen. Ik haw in orizjinele_iRobot_XLife_Extended_Life_Battery (https://store.irobot.com/default/parts-and-accessories/roomba-accessories/700-series/irobot-xlife-extended-life-battery/4636434.html).

![iRobot XLife batterij mei útwreide kapasiteit](https://willem.com/global/images/468d98dc8664.webp)

In oar ûnderdiel dat no en dan ûnderhâld nedich hat, is de skjinmeitkop. Do komst derby troch de hiele kast mei de boarstels derút te heljen. Stof kin by de motor ophoopje en sa mooglik waarmteproblemen feroarsaakje. Doch it derút, draai it om en bestriid de stofflokken dy't do tsjinkomst!

![De skjinmeitkop derôf helje](https://willem.com/global/images/40fbda3ca91e.webp)

![Draai him om om by de motor te kommen](https://willem.com/global/images/1906eae66895.webp)

![Sjoch hoefolle stof der om de motor sit, it is as in waarme winterjas...](https://willem.com/global/images/1e3ccf6616ab.webp)

As lêste, mar net it minste, de stofbak en it filter. As Nederlanner (en in bytsje sunich, mei oare wurden 'wy binne sunich') ferfang ik it filter net, mar meitsje ik it skjin. Do silst it net leauwe, mar dit is it orizjinele filter, yn tsjinst sûnt 2011. Of iRobot ferkeapet dy graach_ferfangende_filters (https://store.irobot.com/default/parts-and-accessories/roomba-accessories/professional-and-500-series/500-and-professional-series-replenishment-kit-for-red-and-green-cleaning-heads/82401.html) foar $40.

![Ferwiderje it stof út de bak troch it filter derút te skowen](https://willem.com/global/images/8fa89d85b370.webp)

![Do kinst it filter skjinmeitsje mei in oare stofsûger](https://willem.com/global/images/4815d84e2e5e.webp)

![As nij, mar 8 jier âld...](https://willem.com/global/images/2cb89b65fd9e.webp)

Set alles wer byinoar en kontrolearje dat de tsjillen en boarstels net blokkearre binne. Draai him om, dyn Roomba is wer klear foar aksje!

![Alle ûnderdielen skjinmakke en wer byinoar set.](https://willem.com/global/images/34fbbb7d06eb.webp)

![Roomba is klear foar it wurk!](https://willem.com/global/images/6df1954b55f0.webp)

## Konklúzje

Hoewol't it wat tiid en enerzjy kostet, is it net sa dreech om dyn stofsûgerrobot te ûnderhâlden. As do it ienris dien hast, is it hiel maklik om it noch ris te dwaan. Dyn robotfreon sil tankber wêze!

---

## Feiligensrisiko's by shared hosting begripe

*Iepen poarten en net brûkte netwurktsjinsten ûnder de loep* · 2019-02-28 · https://willem.com/fy/2019-02-28_feiligensrisiko-s-by-shared-hosting-begripe/

Minsken betelje my om se te hackjen, mits ik útlis hoe't it gie, sadat takomstige hacks foarkommen wurde kinne. As feiligensadviseur scan ik de apps, webshops en websites fan myn klanten op swakke plakken. Hiel faak begjint in hack mei it misbrûken fan in feiligensgat dat fan op ôfstân te sjen is. Lês mei om te learen hoe't hackers feiligensgatten fine en wat do dwaan kinst om se te dichtmeitsjen.

Om in app, webshop of website te hackjen rjochtsje hackers har faak op de servers dêr't it op host wurdt. Om út te lizzen wêrom't hackers dat dogge, moatst earst begripe wat hosting is en hokker soarten hosting der binne.

## Wat is hosting?

Hosting is in tsjinst wêrmei't dyn app, webshop of website op it ynternet beskikber makke wurdt. Hosting wurdt dien mei spesjale kompjûters dy't servers hjitte. As immen dyn websideadres yn syn browser yntypt, makket syn apparaat ferbining mei dyn server.

As hackers de kontrôle oer in server krije kinne, hawwe se tagong ta alle ynformaasje dy't der op stiet en kinne se dy manipulearje. Boppedat kinne se de netwurk- en rekkenkrêft fan de server misbrûke om min dingen te dwaan. Dat wolst echt net...

![In typyske server yn it datasintrum, in fysike masine dy't apps, webshops en websites hostje kin](https://willem.com/global/images/cafc9709255f.webp)

## Ferskillende soarten hosting

Dyn app, webshop of website kin op ferskate manieren host wurde. Elke soart hosting hat eigen feiligensrisiko's, mar it is relatyf maklik te begripen, want it komt allegear del op hoe't de fysike server (yn it datasintrum) ferdield wurdt oer de websites.

Webhostingbedriuwen hawwe meastentiids meardere servers en ferdiele har kapasiteit oer it tal websites dat host wurde moat. Ien grutte server kin maklik meardere websites hostje, alles ôfhinklik fan hoefolle ferkear de app, webshop of website hat.

![Ferskillende soarten hosting: shared hosting, VPS-hosting en dedicated hosting yn byld brocht (in sirkel stiet foar in fysike server)](https://willem.com/global/images/0158845e7a25.webp)

Der binne trije ferskillende soarten hosting:

- **shared hosting**: De server draait meardere websites troch it bestjoeringssysteem, it ûnthâld, de prosessorkearnen en de skiifopslach te dielen. Der binne gjin hurde skiedingen tusken de websites.

- **VPS-hosting**: De fysike server draait meardere firtuele privee-servers (VPS) dy't elk har eigen bestjoeringssysteem en har eigen part fan it ûnthâld, de prosessorkapasiteit en de opslach hawwe. Ien VPS kin ynsteld wurde om ien of in pear (besibbe) websites te draaien. Troch de hurde skieding tusken de VPS'en is it foar hackers hiel dreech om fan de iene VPS nei de oare te kommen.

- **dedicated hosting**: De fysike server draait mar ien website. Der wurdt neat dield, alle middels binne wijd oan ien app, webshop of website. Troch dizze fysike skieding hast gjin lêst fan hacks fan oare websites.

### Warskôging: "Cloud Hosting" is faak shared hosting mei in nije namme

It is wichtich om te begripen dat de measte moderne "Cloud Hosting" yn werklikheid *shared hosting* mei in moaie namme is. Webdesignbureaus stelle faak har dedicated of firtuele privee-server yn om shared hosting oan har klanten te ferkeapjen. Dus, útsein as do dyn eigen VPS of dedicated server hast, is de kâns grut dat do op shared hosting sitst.

## Feiligensrisiko's by shared hosting

De feiligensrisiko's fan shared hosting komme fuort út it dielen. As ien fan de websites op deselde server as dyn website hackt wurdt, is de kâns grut dat dyn website ek rekke wurdt. Yn dy situaasje binne de feiligensmaatregels dy't do op dyn eigen website tapast hast, miskien net genôch om it tsjin hackers te beskermjen.

![Oanstekkend effekt fan in hackte website (read jout problemen oan)](https://willem.com/global/images/bfbc8fc6e058.webp)

### Dield IP-adres

Boppedat betsjut shared hosting meastal dat alle websites itselde IP-adres diele. Do rinst tsjin problemen oan as in oare website belutsen is by minne praktiken lykas it ferstjoeren fan spam-e-mails of it hostjen fan yllegale ynhâld. Dêrtroch kin dyn website op in swarte list komme, blokkearre wurde of leger yn de ranglisten fan sykmasines einigje.

### Prestaasje

As do der rekken mei hâldst dat hostingbedriuwen meastentiids hûnderten, soms sels tûzenen (!), websites op deselde dielde server sette, begrypst do wêrom't dat de kâns op hacking grutter makket. Njonken feiligensproblemen hat in shared hostingtsjinst ek ynfloed op de prestaasje fan dyn website, want dy moat konkurrearje mei oare websites om deselde beheinde serverkapasiteit. As ien fan de oare websites ekstreem folle ferkear hat, kin dat dyn app, webshop of website ek fertrage!

### Dielde netwurktsjinsten

In oar probleem mei shared hosting is dat de server meastentiids in soad netwurktsjinsten oan hat, lykas in web-, mail-, FTP- en databasetsjinst. Dy tsjinsten binne beskikber fia iepen poarten. It is min praktyk om alle poarten foar elkenien iepen te hawwen, want dan lizze de tsjinsten dy't op dy poarten harkje bleat foar exploits. Firewalls kinne beheine wa't mei in bepaalde poarte ferbine mei, mar yn in shared hostingomjouwing binne dy beheiningen faak net hiel strang (troch de soad ferskillende dingen dy't op deselde server host wurde).

## In app, webshop of website hackje

Om dyn app, webshop of website te hackjen kin in hacker dyn hostingserver scanne op iepen poarten en sa de ferskillende tsjinsten ûntdekke dy't op de server draaie. It Unix-programma *nmap* wurdt dêr faak foar brûkt. De hacker makket ferbining mei de tsjinst dy't op de iepen poarten harket om út te finen om hokker programma it giet.

![nmap brûke om in hostingserver te scannen, netwurktsjinsten en iepen poarten te identifisearjen](https://willem.com/global/images/950d6bfeda3c.webp)

Dizze ynformaasje kin brûkt wurde om te kontrolearjen oft de draaiende netwurktsjinsten bekende swakke plakken hawwe. Der binne online bibleteken (https://www.cvedetails.com) dêr't dy swakke plakken opsocht wurde kinne op namme en ferzje fan de software. In bekende swakte fine is sa maklik as in Google_sykopdracht (https://www.google.com/search?q=php+5.5.9+exploit). As der in besteande swakte fûn wurdt, kin de hacker dy brûke om tagong ta de server te krijen.

Troch it IP-adres fan de hostingserver te kontrolearjen kin de hacker bepale oft de server dield wurdt mei oare apps, webshops of websites. Mei reverse DNS lookups is it mooglik om alle websites op deselde server op te listjen. Wylst dyn website miskien bywurke en feilich is, kinne oaren op deselde server ferâldere software (mei feiligensgatten) draaie. Gewoane websitesoftware is goed dokumintearre, en fan âldere ferzjes fan PHP (https://www.cvedetails.com/vulnerability-list/vendor_id-74/product_id-128/PHP-PHP.html) en WordPress (https://www.cvedetails.com/vulnerability-list.php?vendor_id=2337&product_id=4096&order=3) is bekend dat se serieuze feiligensproblemen hawwe.

![As in hacker ienris wit hokker software dyn website brûkt, is it maklik om bekende feiligensgatten op te sykjen yn databases lykas cvedetails.com](https://willem.com/global/images/c3d8458c889e.webp)

## Konklúzje

De bêste manier om dyn app, webshop of website te beskermjen is om de bleatstelling oan exploits sa folle mooglik te beheinen. Dyn websitesoftware bywurke hâlde is krúsjaal, mar it is miskien net genôch as dyn hosting dield is.

Om te foarkommen dat hacks fan oaren dyn app, webshop of website treffe, moatst do der oer neitinke om it te hostjen op in dedicated fysike of firtuele server mei in eigen IP-adres. Dan kinst de feiligens fergrutsje troch iepen poarten te filterjen en net brûkte netwurktsjinsten ôf te sluten.

Sa ferlytsest do wat cyberfeiligensdeskundigen it "oanfalsflak" neame. Hoe lytser it is, hoe makliker it te ferdigenjen is, in soad sukses en tink derom dat help_is_beskikber (https://digidef.nl)!

![Tink derom dat help beskikber is, ik wit myn wei yn servers en cyberfeiligens](https://willem.com/global/images/e37a7be2befb.webp)

---

## In jier op de ultime fyts foar nei it wurk

*6000KM yn 12 moannen mei Gates CDN/CDX en Shimano Alfine* · 2019-02-27 · https://willem.com/fy/2019-02-27_in-jier-op-de-ultime-fyts-foar-nei-it-wurk/

In jier lyn besocht ik de ultime fyts foar nei it wurk te meitsjen, in ferboude Sensa Cintura mei de Gates CDN/CDX riemoandriuwing. Ik krige in soad berjochten fan fytsers dy't nei it wurk fytse, fan oer de hiele wrâld. Fan de Switserske Alpen, Frankryk, Itaalje, Dútslân, de Feriene Steaten en sels "down under", Austraalje! Jim woene allegearre witte: hoe hâldt de opwurdearre fyts him?

![Myn fyts foar nei it wurk, in ferboude Sensa Cintura mei Gates Carbon Drive CDN/CDX, Shimano Alfine en in Schindelhauer stjoer](https://willem.com/global/images/60a5bd3deed3.webp)

## Myn fyts foar nei it wurk

Lêste winter haw ik my in Sensa Cintura fyts mei de Gates CDN Carbon Drive oanskaft om it Nederlânske waar troch te kommen. Nei mar 1800KM yn acht wiken wie it tiid foar wat upgrades. Ik_moast_de_Gates_CDN_carbon_drive_upgrade,_lês_der_oer_yn_myn_berjocht_fan_ferline_jier. (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/) Letter besleat ik de_ferve_fan_myn_fyts_ôf_te_heljen_foar_in_minimalistyske,_rau_aluminium_look (https://willem.com/en/2018-06-09_removing-paint-from-a-bike-frame/).

## In jier op myn fyts (±6000KM)

Yn de ôfrûne tolve moannen haw ik dizze fyts yntinsyf brûkt. Oarspronklik wie ik fan plan dizze fyts allinnich yn de winter te brûken, mar ik fûn him sa moai dat ik him it hiele jier brûkt haw. Fan snie en iis yn de winter oant de hjitte fan de simmer.

![Myn fyts yn de simmer](https://willem.com/global/images/b51d94d95c44.webp)

![Myn fyts yn de winter](https://willem.com/global/images/94f75ad777d2.webp)

## Bannen

Yn it jier haw ik genoaten fan de Schwalbe Durano bannen, mar ik haw in soad lekke bannen hân (meast troch de protte kilometers). Do wurdst der handich yn om bannen te ferfangen, mar it bliuwt ergerlik.

![Ûnderweis ûnderhâld oan de fyts: in lekke bân ferwikselje](https://willem.com/global/images/fdfdb63f1e3d.webp)

![Dy spiker hoecht dêr net te sitten... lekke bân!](https://willem.com/global/images/00911867b186.webp)

Fanwegen de ekstra glêde omstannichheden haw ik oan it begjin fan dizze winter myn bannen ferfongen. Ik haw de flugge, sportive Schwalbe Durano bannen ruile foar lekbestindige Schwalbe Marathon Plus Tour rubber mei in soad grip.

![Ferskillen yn bânprofyl tusken Schwalbe Marathon Plus Tour (links) en Schwalbe Durano (rjochts)](https://willem.com/global/images/6237f8869e5a.webp)

![Schwalbe Marathon Plus Tour, makke om net lek te gean (oant no ta hâldt er stân!)](https://willem.com/global/images/96679cb6a6b2.webp)

De Schwalbe Marathon Plus Tour bannen binne echte bisten. Ik haw de ôfrûne 3000KM gjin inkelde lekke bân hân en dat fyn ik hiel, hiel moai. Sa moai sels, dat ik der oer neitink om se op myn fyts te litten (en de tas foar de reservebân en de pomp kwyt te reitsjen). Sjoch dizze_fideo (https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=Sl4XZT_mYVc) as do twivelest oan har sterkte. Se binne swierder as de Durano's, mar net sa slim wat rydeigenskippen en fersnelling oangiet.

![Brutale, taaie bannen: Schwalbe Marathon Plus Tour](https://willem.com/global/images/ca7b2702ee2e.webp)

## Gates Carbon CDN/CDX Drive

Sa, ferline_jier_liet_nei_mar_1800KM_it_orizjinele_Gates_Carbon_CDN_efterste_tandrâd_tekens_fan_serieuze_ferslijting_sjen (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/). Ik wie slim teloarsteld oer dizze mindere kwaliteit en de minne kar fan Sensa foar de CDN-searje fan de Gates Carbon Drive.

![Defekt Gates Carbon Drive CDN efterste tandrâd links, glânzjend en sterker CDX tandrâd rjochts.](https://willem.com/global/images/7af502966145.webp)

Ik haw it efterste tandrâd ferfongen troch in CDX-model fan bettere kwaliteit en wie hiel benaud om te sjen oft dat op de lange termyn better wêze soe. Dat bliek sa te wêzen, it CDX efterste tandrâd is nei 6000KM noch prima. Hoera!

![Gates Carbon Drive CDX efterste tandrâd nei 6000KM / 12 moannen, in bytsje stoffich mar noch prima!](https://willem.com/global/images/cef1d281abe2.webp)

De oandriuwing prestearret konstant goed, it swakste part fan it oarspronklike CDN-systeem is it efterste tandrâd. De CDN-riem en it foarste tandrâd binne dêrfoaroer hiel bestindich.

![Gates CDN foarste tandrâd en CDN riem binne yn goede steat nei 7800KM (se sitte der fan it begjin ôf op, myn fyts is likernôch 14 moannen âld)](https://willem.com/global/images/ee41a3fe1404.webp)

It is fernuverjend hoe taai it Gates Carbon Drive systeem is, yn de winterske moannen mei snie wjerstie it omstannichheden dy't in tradisjonele ketting en derailleur maklik skeind hawwe soene. Tegearre mei de Shimano Alfine fersnellingsnaaf is er klear foar noch in soad kilometers.

![Hurde omstannichheden foar de Gates Carbon Drive](https://willem.com/global/images/2dfc9fef4f6e.webp)

![Draach in helm as do de glêde diken yn de winter ride wolst!](https://willem.com/global/images/1b8f9954fc9d.webp)

## Oare dingen dy't stikken gongen

Yn myn 12 moannen op de fyts hold myn efterlampe op mei wurkjen troch in elektryske defekt yn it LED-array. Myn Busch und Müller efterlampe sit yn it efterspatboerd. Dy sit fuort yn de spuit fan smoargens en wetter fan de bân. Ik tink dat dit in resept is foar útfal, de elektryske ûnderdielen soene better beskerme wurde moatte tsjin it smoarge wetter.

![Busch und Müller efterlampe yn it efterspatboerd, mei tekens fan ferslijting troch de spuit fan smoarch wetter fan de efterbân](https://willem.com/global/images/c329ac7d91ab.webp)

As do bist lykas ik (±85KG yn gewicht) en mei in hege snelheid fytst (>25KM/h), dan bring do de grinzen fan de struktuerele yntegriteit fan alle ûnderdielen fan dyn fyts op. Dat betsjut dat dingen stikken gean kinne as it wat rûger wurdt. Ik haw ien fan de efterste spaken brutsen doe't ik in gat yn de dyk rekke!

![Brutsen spaak yn myn efterste tsjil nei in hommelse moeting mei in gat...](https://willem.com/global/images/c674a647369a.webp)

## Mear as nei it wurk

De natuerlike habitat fan myn fyts is de dyk tusken myn hûs en kantoar. Mar ik haw de fyts yn it jier ek yn oare situaasjes brûkt, gewoan om't ik him sa moai fûn.

![Sintrum fan Amsterdam, ferjit dyn slot net!](https://willem.com/global/images/60b22d27dc7a.webp)

Mei in goed slot kinst de fyts brûke yn it sintrum fan Amsterdam, it herinnert dy oan hoe alsidich in fyts foar nei it wurk is. Dat is fansels in grut foardiel boppe in folbloed racefyts (dy wolst net sûnder tafersjoch litte yn de stêd...)

Krekt as_ferline_jier (https://willem.com/en/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/) haw ik de 235KM Fietselfstedentocht fytst. Ik tocht dat it de ultime úthâldingsproef wêze soe as ik de Fryske tocht fan helden op myn betroubere fyts útfytse koe. Hy die it en it wie geweldich!

![Fietselfstedentocht 2018, de ultime úthâldingsproef foar elke fyts, 235KM yn ien dei](https://willem.com/global/images/f2fe0c0d84b1.webp)

## Konklúzje

Ik hâld fan fytsen en myn fyts foar nei it wurk is wierskynlik de alsidichste, stevige fyts dy't ik ea hân haw. It is moai om te witten dat er yn alle omstannichheden betrouber wurket.

Mar úteinlik makket it net echt út hokker fyts do ride. Wat it measte telt, is de rit sels! Der op út te wêzen op de fyts jout in gefoel fan frijheid en rêst dat dreech te oertreffen is!

### Update

Benijd hoe't it is om in racefyts mei in Gates Carbon Drive te hawwen? Lês dan myn_ferhaal_oer_Siegfried_Road (https://willem.com/en/2020-04-30_minimalistic-road-bike-with-gates-carbon-drive/).

Nei 21.000KM haw ik noch in update oer de fyts skreaun: lês_it_hjir (https://willem.com/en/2021-01-10_commuter-bike-checkup/).

![Wat it measte telt is de rit sels, ferjit dat net!](https://willem.com/global/images/ac71cbb15142.webp)

---

## Berne mei MCADD

*Medium chain acyl-CoA dehydrogenase-defisjinsje* · 2019-01-29 · https://willem.com/fy/2019-01-29_berne-mei-mcadd/

Mar in pear dagen nei de berte fan ús soan rûnen wy tsjin problemen oan doe't ús lytse man net mear iten woe. Werhelle besykjes om him te iten te jaan mislearren, want hy like te wurch om by syn mem te drinken. Doe't wy syn lichemstemperatuer metten, skrokken wy: mar 33º Celsius! Wat folge wie neat minder as in ûnbidige emosjonele rûtsjebaan!

## Opnommen yn it sikehûs

Wy wachten gjin momint en besleaten ús soan nei it sikehûs te bringen, PRONTO! Om't myn frou noch fan de berte herstelde (en dêrtroch minder mobyl wie), besleaten wy dat ik allinnich mei ús jonge gean soe om sa fluch mooglik dêr te wêzen. Dit wie in hiel handich momint om ûnderfining te hawwen mei auto_ride_sa_fluch_as_mooglik! (https://willem.com/en/2017-05-31_beast-of-the-green-hell/)

Ienris yn it sikehûs wisten de dokters fan ús komst, mar koenen net leauwe wat de temperatuer fan de poppe wie. Se tochten dat de mjitting in flater wie, mar har eigen mjitting befêstige de gefaarlik lege lichemstemperatuer. Foardat der wat oars dien waard, kaam er yn in ynkubator en krige er mei in spuit wat iten.

![It libben fan ús soan rêde, sjoch de hertslachmonitor dy't gjin hertaktiviteit fine kin (it griene fraachteken)...](https://willem.com/global/images/3d96decd77d1.webp)

Kritike mominten gongen foarby doe't de monitor muoite hie om de hertaktiviteit fan de jonge te mjitten. Hy sykhelle noch wol, mar syn lege temperatuer en swakke útsjen joegen serieuze soargen. It is in frij skokkende ûnderfining om dyn nijberne jonge sa te sjen.

## Rap herstel

De leafdefolle soarch fan de ferpleechkundigen, de waarmte yn de ynkubator en de enerzjy fan it iten die wûnders foar de lytse man. Binnen in pear oeren kaam syn lichemstemperatuer op en krige er wer honger. Ik fielde my yntins lokkich om him wer iten jaan te kinnen!

![It fielde as in oerwinning om him wer drinken te sjen!](https://willem.com/global/images/0d060fa398d3.webp)

Hoewol't syn fitale tekens wer normaal waarden, hie nimmen (ek de dokters net) in idee wat de krisis fan de jonge feroarsake hie. De dokters folgen de standertproseduere en diene tests nei in ynfeksje of tekens fan (ynterne) trauma dat sûnt syn berte net opfallen wie. Se fûnen neat, neffens al har standertmjittingen wie de jonge folslein sûn.

Net tefreden mei it ûntbrekken fan in dúdlike oarsaak advisearren de dokters om ús soan noch wat langer ûnder tichte observaasje te hâlden. Wy wiene wolkom om him in pear nachten yn it sikehûs te begelieden. Trije nachten letter mochten wy nei hûs, om't er der hielendal sûn útseach. Wy bleauwen yn ûnwissichheid oer wat syn krityske tastân feroarsake hie, mar net foar lang, want it antwurd soe him (hiel letterlik) foar ús doar oanbiede...

## Screening fan nijberne bern

Wylst ik bliid de bertekaartsjes ôfleverde, krige ik in tillefoantsje fan myn frou: de dokter is hjir, kom no nei hûs!

Thús begûn de dokter oan wat in learboekproseduere foar it bringen fan min nijs like. Hy fertelde ús dat de screening fan ús nijberne in ôfwikende útkomst toande, wat wiisde op in seldsume erflike stofwikselingssykte neamd *"medium chain acyl-CoA dehydrogenase deficiency"* of MCADD.

Wy waarden frege om fuortendaliks nei it sikehûs te gean en ús te melden by de ôfdieling earste help, dêr't in spesjalisearre dokter op ús wachtsje soe.

![Earste help fan it VU Amsterdam](https://willem.com/global/images/dbd919f49899.webp)

## MCADD-diagnoaze

De spesjalisearre dokter ûntfong ús freonlik, se lei út dat se de MCADD-oanwizing befêstigje moasten foardat se konklúzjes lutsen. Dat die se troch ekstra bloed- en urinemonsters fan ús lytse man te nimmen.

Om't it in oar sikehûs (en in oare dokter) wie, waard ús frege hoe't wy de dagen nei de berte fan ús soan belibbe hiene. Ús ferhaal oer syn hommelse opname like de spesjalisearre dokter hielendal net te ferrassen. De dokter smiet nij ljocht op de gekke earste dagen fan syn libben en lei ús út wat MCADD is.

## Wat is MCADD?

MCADD is in seldsume erflike stofwikselingssykte dy't it fermogen fan it lichem om fet as enerzjy te brûken beynfloedet. It minsklik lichem hat trije primêre fiedingsstoffen nedich om te funksjonearjen:

- koalhydraten: wurde ôfbrutsen ta glukoaze

- aaiwiten: wurde ôfbrutsen ta aminosoeren

- fetten: wurde ôfbrutsen ta fetsoeren

As wy in miel ite, wurde koalhydraten ôfbrutsen ta glukoaze, wêrtroch ús bloedsûker omheech giet. Dat soarget derfoar dat insulin yn de bloedbaan frijkomt, sadat de glukoaze yn ús sellen komme kin en de enerzjy fan it miel oer ús lichem ferdield wurdt.

As der mear glukoaze is as it lichem nedich hat, wurdt it oerskot opslein yn in "glukoazefoarried" (glykogeen) yn de lever en yn fetsellen. Tusken de moaltiden troch kin it lichem it glukoazefoarried brûke foar enerzjy. As it glykogeen op is, slacht it lichem oer op fetfoarrieden foar enerzjy.

Spitigernôch ûntbrekt by minsken mei MCADD in enzym dat nedich is om fet ôf te brekken en enerzjy te meitsjen (of hawwe se dêr net genôch fan). It *medium chain acyl-CoA dehydrogenase* is in enzym dat nedich is foar de oksidaasje fan fetsoeren mei in middelgrutte keatling dy't yn fetten sitte. Om't dizze fetsoeren net oksidearre wurde kinne, kin it lichem fet net brûke as enerzjybron. Dat kin liede ta in opheaping fan net brûkte fetsoeren, dy't skea oan lever en harsens feroarsaakje en ta in metabolyske krisis liede.

Ienfâldich sein rint men by MCADD tsjin problemen oan as alle enerzjy út iten opbrûkt is. Dat liedt ta slieperigens, letargy, koma en úteinlik de dea.

![Hy krige teminsten in stoere Garfield-pleister](https://willem.com/global/images/e9131def68f3.webp)

## Libje mei MCADD

De ekstra bloed- en urinetests befêstigen de MCADD-diagnoaze en markearren it begjin fan it libben fan ús soan mei MCADD, want der is (noch) gjin genêzing.

By fierdere besites oan it sikehûs learden wy dat libjen mei MCADD perfekt mooglik is troch:

- **Faak ite**: om te foarkommen dat de enerzjy op is, wat in metabolyske krisis feroarsaket

- **Ferstannich ite**: om de soarten fet te mijen dy't it lichem net ôfbrekke kin, plan in dieet mei in soad koalhydraten en net folle fet.

- **Medisinen nimme**: in ekstra oanfolling fan L-karnitine kin foarskreaun wurde om it lichem te helpen skealike stoffen kwyt te reitsjen.

- **Taret wêze**: op situaasjes as de aptyt leech is, lykas by sykte of as men braakt, of as ekstra enerzjy nedich is (bygelyks by yntinsive en lange trainingen)

## Konklúzje

Tank oan de útkomsten fan de screening fan nijberne bern witte wy no fan de MCADD fan ús soan. Dat helpt ús om takomstige libbensbedriigjende situaasjes te foarkommen, lykas dejinge dy't wy mar in pear dagen nei syn berte meimakke hawwe.

Dit is in hel fan in manier om ús âlderskip te begjinnen, mar it koe maklik folle_slimmer (http://minutesmatter-mcadd.org/?page_id=1222) west hawwe. Ik sil dizze blog brûke om ús (takomstige) lessen oer it omgean mei MCADD te dielen, want it kin oaren helpe. Mei goede soarch is der gjin reden wêrom't immen mei MCADD net in normaal, sûn en aktyf libben liede kin!

### Links

- http://minutesmatter-mcadd.org

- http://www.mcadd.be

- https://ghr.nlm.nih.gov/condition/medium-chain-acyl-coa-dehydrogenase-deficiency

- https://www.nhs.uk/conditions/mcadd/

- https://www.stofwisselingsziekten.nl (Nederlânsk)

Nim gerêst kontakt mei my op as do in website of dyn ûnderfining mei MCADD mei my diele wolst.

---

## Myn earste wiken as heit

*Oer de útdagingen en beleaningen fan it heitskip* · 2019-01-24 · https://willem.com/fy/2019-01-24_myn-earste-wiken-as-heit/

Ferline Kryst brocht myn frou ús soan op 'e wrâld, in lytse jonge dy't alles feroarje soe! It is in ûnbidige ûnderfining om âlder te wurden, benammen as it dyn earste bern is. It bringt in hiel nije manier fan libjen mei him mei, mei geregeld te iten jaan, soargje en slieploaze nachten. Lês mei foar myn (biometryske) fynsten en wat praktyske tips!

![Ús soan](https://willem.com/global/images/0df65d930178.webp)

## Berte

Midden yn de nacht fan 24 desimber fernaam myn frou dat der dingen oan de gong wiene yn har búk. Se wie om en by Kryst útrekkene, dus wy fermoeden daliks dat *IT* begûn wie... Dat is in hiel gekke manier om wekker te wurden, dat kin ik dy fersekerje!

Ik hie my sa goed mooglik taret en wist dat ik de kontraksjes mjitte moast. Hoe faker en regelmjittiger de kontraksjes komme, hoe fierder it "berteproses" is. Mei de eagen fan in IT-yngenieur besocht ik de situaasje te begripen en hie ik grappige gedachten oer fuortgongsbalken: "Poppe útpakke... 34% klear... wachtsje efkes". Ik wie wiis genôch om dy gedachten foar mysels te hâlden, want myn frou hie serieuze pine.

![Koffer en Maxi Cosi stiene klear](https://willem.com/global/images/768a3c8230aa.webp)

Efkes letter wiene de kontraksjes rap en yntins genôch om it kantoar fan de ferloskundige te bellen. Wy gongen nei it sikehûs foar de eigentlike berte. Dat hiene wy pland en wy hiene in koffer en de Maxi Cosi klear stean. Soargje derfoar dat do it opsetten fan de Maxi Cosi oefenest, *foardat* do him nedich hast... Ik die dat!

Ienris yn it sikehûs moast myn frou noch hurder en langer wurkje. Doe't ik al dat hurde wurk fan tichtby seach, foel it my op dat in man wêze syn foardielen hat en dat wy (as manlju) yntins respekt hawwe moatte foar ús froulju, memmen en beppes. Úteinlik, hast 25 oeren letter, waard ús soan berne, hoera!

## Alles feroaret

Dyn soan foar it earst hearre en sjen is wier wat bysûnders. It moat ien fan de trúkjes fan de natuer wêze, mar ik fielde my daliks ferbûn mei de lytse man. It is in prachtich momint, mar it markearret ek it begjin fan de gekke perioade dy't do nei de berte trochmeitsje silst.

![Myn soan foar it earst yn de earms, ik besykje te begripen wat de lytse man wol... (in weromkearend tema, sa soe ik útfine)](https://willem.com/global/images/806102325b97.webp)

De wierheid is dat de perioade nei de berte hurd is, hiel hurd. Do moatst in soad nije dingen leare en dwaan, wylst do tekoart oan sliep hast. Dyn libben is in gaos. Ik seach myn libben as in útinoar helle LEGO-bouwset: oeral lizze fertroude stikken, mar do moatst útfine hoe't se wer byinoar komme.

Ik besleat myn ynspanning om wer op te bouwen om trije wichtige tema's hinne te organisearjen:

- Sûnens: persoanlike fitness, sliep, iten, ensfh.

- Famylje: soarch foar de mem en it bern, húshâlding

- Wurk: derfoar soargje dat der jild komt

## Sûnens

De earste en wichtichste prioriteit is dyn eigen sûnens. Dat klinkt egoïstysk, mar do moatst fit wêze om oaren te helpen. Fierwei de grutste útdaging yn de earste wiken fan it âlderskip is sliepgebrek.

Al gau nei de berte ferlangest do nei neat safolle as sliep. Sels in lyts dutsje oerdeis fielt as lúkse. Ik haw Biostrap brûkt om myn sliepmuster en -effisjinsje te analysearjen op basis fan hertslachfariabiliteit (HRV), in yndikator fan hoe goed útrêste do bist.

![Links: in hiele wike sliepgegevens, rjochts: ien nacht yn detail](https://willem.com/global/images/5da38e17d71a.webp)

Yn myn nachten as nijbakken heit ferfang ik luiers en jou ik de poppe de flesse. Dat giet op in fêst skema mei yntervallen fan 3 oeren, ynklusyf twa of trije sesjes yn de nacht. Dat is de haadoarsaak foar de ferbrokkeling fan de nachtrêst. It kostet tiid om oan dit nije patroan te wennen. Yn myn earste nachten herstelde ik amper HRV, dus ik waard feitlik wekker mei sliep yn de eagen.

![Gegevens fan in middelmjittige nacht (mei minimaal HRV-herstel)](https://willem.com/global/images/b6a761400d05.webp)

Ik kompensearre de middelmjittige nachten mei lytse dutsjes oerdeis. Dutsjegegevens steane hjirboppe yn pears. Dat kin dy echt in enerzjyboost jaan om troch te gean. Nei in pear dagen begûn myn lichem te wennen oan de ûnderbrutsen nachten. Myn HRV herstelde wer, nettsjinsteande de ûnderbrekkingen, wêrtroch ik gjin dutsjes oerdeis mear nedich hie.

![Gegevens fan in goede nacht (wêrtroch myn HRV herstelde)](https://willem.com/global/images/7af65785c679.webp)

It is goed om te witten dat dyn lichem him oanpasse kin oan de nije heitepatroanen. Njonken sliep moatst ek yn beweging bliuwe, en miskien sels wat oefenje. Sawol famylje as wurk biede dêr kânsen foar, lês mar fierder.

## Famylje

Benammen yn de earste dagen nei de berte hawwe sawol dyn frou as bern alle leafde en oandacht nedich dy't do jaan kinst. Yn Nederlân krigest wat help fan de kreamsoarch, mar nei de earste wike stiest der allinne foar. Dat is it momint om te skitterjen as nijbakken heit.

In manier om dat te dwaan is koekjen! Foardat ús soan berne waard, haw ik leard te koekjen, spesjaal foar mominten as dizze. Koekjen tsjinnet twa doelen, iten jaan en in lyts stikje "poppe-frije tiid". Nei oeren fan soargjen foar de poppe is wat koekjen wolkom, want dat freget in oar soarte oandacht fan dyn geast.

![Roomservice troch heit: reekte salm as foarrjocht](https://willem.com/global/images/740df7e764bf.webp)

Dyn soan iten jaan jout in unike kâns om in relaasje mei dyn bern op te bouwen. Om't do konsintrearre bist op hoe't er syn molke drinkt, hast in soad 1-op-1 tiid. Ik besykje der it measte fan te meitsjen troch myn smartphone eksplisyt fan it toaniel te ferbannen. It is serieus beleanend om dit as heit te dwaan.

![Lokkige jonges, de iene jout in flesse molke, de oare nimt it](https://willem.com/global/images/f0a07acf87f7.webp)

Njonken it koekjen fine do gewoane húshâldlike taken tige beleanend, want se jouwe in kâns om wat nuttichs te dwaan, wat te bewegen en wat mei dyn bern te dwaan! Boadskippen dwaan, ôfwaskje, koekjen, stofsûgje binne allegear kânsen dy't it wurdich binne om te omearmjen. Ik brûk in draachdoek om myn hannen frij te hawwen by gewoane húshâldlike taken, it is noflik en nuttich.

![In poppe drage by húshâldlike taken is noflik en nuttich](https://willem.com/global/images/6f466d480779.webp)

## Wurk

Yn Nederlân hawwe meiwurkers mei in arbeidskontrakt rjocht op wetlik betelle ferlof foar nije heiten, mar as do sels ûndernimmer bist lykas ik, is dat der net. Do moatst foarút plannen en jild sparje foardat de poppe berne wurdt, want do kinst ferwachtsje dat dyn produktiviteit yn de earste wiken hiel leech is.

It foardiel fan sels ûndernimmer wêze is dat do sels beslist hoe lang, wannear en wêr't do wurkest. Dy fleksibiliteit komt goed fan pas! Ik fûn it wurkjen moarns hiel prima, krekt nei de fiedingssesje fan 7.00 oere, want de lytse sliept maklik wer yn nei't er syn molke op hat.

![Myn buro, heitestyl](https://willem.com/global/images/75adda00e570.webp)

Om't nijberne poppen graach lichemskontakt hawwe (it makket har rêstich om't se dyn hert en sykhelje hearre), kinst besykje in sliepplak foar de poppe te meitsjen wylst do wat wurk dien krigest mei in draachdoek.

![Poppe sliept, heit oan it wurk](https://willem.com/global/images/a4831b946c7d.webp)

## Konklúzje

Âlder wurde is wat bysûnders. Nim de tiid om dêr fan te genietsjen, want it is foarby foardat do it wist. Dyn tiid sil om dyn poppe hinne draaie, dat moatst omearmje yn plak fan bestride.

Rjochtsje dy op dyn sûnens, de famylje en set de rest fan dyn enerzjy yn dyn wurk. De earste wiken binne it dreechst, dêrnei wurdt it makliker om't do oanpast en ûnderfining krigest. Hoe makliker it wurdt, hoe mear wille dyn nije heitskip jout!

![Ferjit net wille te hawwen!](https://willem.com/global/images/c14d47fd7068.webp)

---

## Saken yn in tas

*In wetterdichte rêchsek brûke foar myn útrissting* · 2018-12-22 · https://willem.com/fy/2018-12-22_saken-yn-in-tas/

De ôfrûne moannen haw ik ferskillende tassen en koffers test om alles yn kwyt te kinnen dat ik nedich haw foar myn bedriuw. Om't ik mei de fyts nei it wurk gean, moat de tas wetterdicht wêze. It probleem mei wetterdichte spullen is dat se meastal lomp en grut binne. Myn útrissting moat sawol draachber as represintatyf wêze, in útdaging dy't in blogberjocht wurdich is!

## Myn spullen

As do myn blog lêzen hast, wytst dat ik de útrissting dy't ik brûk om dingen dien te krijen minimalisearre haw. Eartiids haw ik my_fan_papier_ûntdien (https://willem.com/en/2017-01-30_ipad-pro-next-to-my-primary-machine/), ik doch myn bedriuw no 100% papierleas troch elk mooglik dokumint te digitalisearjen. Ik haw myn hiele LAN-netwurk ôfskaft doe't ik 'allinnich_mobyl (https://willem.com/en/2017-07-31_the-day-i-killed-my-lan/)' gie, ik bin net mear ôfhinklik fan lokale netwurkynfrastruktuer om produktyf te wêzen. Nei't ik jierren_lyn (https://willem.com/en/2016-08-15_ipad-pro-as-primary-computer/) eksperimintearre hie, brûk ik no in tablet_as_haadkompjûter (https://willem.com/en/2018-03-07_tablet-as-main-computer/). Mei in minimale seleksje útrissting past myn hiele bedriuw yn ien tas!

![Alles wat ik nedich haw foar myn bedriuw, echt!](https://willem.com/global/images/3170fb197609.webp)

Foar myn bedriuw brûk ik:

- **iPhone (XS Max):** dit is myn wichtichste apparaat, want it is de wichtichste kommunikaasjepoarte mei myn klanten en bedriuwstsjinsten. It is draachber, mar genôch yn steat om noflik e-mails en berjochten te lêzen en te skriuwen.

- **iPad Pro (11" mei cellular):** dit is myn haadwurkkompjûter, ik brûk him foar programmearjen, ûntwerpen, tekenjen, ûndersyk en alles te behearjen dat myn oandacht nedich hat. De fenomenale batterijlibben en ynboude ynternet (fia 4G/LTE) meitsje dit de ultime mobile kompjûter.

- **Apple Keyboard Folio:** oan dit toetseboerd moatst efkes wenne (troch it wat lytsere formaat en de toetsslach), mar as it ienris sa is, is it geweldich! It is spatbestindich, supertin en slút om de iPad hinne sûnder kabels, oanslutingen of Bluetooth-ferbiningen. It wurket hiel goed.

- **Apple AirPods:** Dizze draadleaze earbuds binne gewoan geweldich troch it gemak fan gebrûk. Stek se yn dyn ear en de iPhone (of iPad) begjint se automatysk te brûken. Ik brûk se om nei muzyk te harkjen, mar benammen foar telekonferinsjes. Om't it AirPod-doaske ek as lader tsjinnet, binne de earbuds altyd klear foar gebrûk.

- **18 watt lader en USB-C kabels:** Ik brûk ien lader foar al myn apparaten. Spitigernôch betsjut dat dat ik twa kabels nedich haw, want iPhone en AirPod brûke noch de lightning-oansluting (en iPad USB-C). Der is romte foar ferbettering fan Apple's kant: se soene USB-C foar alle apparaten omearmje moatte.

## Easken oan it ferfier

Ik wol myn hiele bedriuw oeral mei hinne nimme kinne. Net om't ik de hiele tiid wurkje wol, mar om't ik net beheind wurde wol ta mar ien fysike lokaasje om myn wurk dien te krijen. Om it noch útdaagjender te meitsjen, wol ik mar ien tas hawwe, geskikt foar meardere situaasjes:

- **Fytse:** Ik_hâld_fan_fytse (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/) en dat doch ik yn alle soarten waar, ynklusyf swiere rein en wyn. Myn útrissting moat feilich wêze foar skea.

- **Kuierje troch stedske gebieten:** Fanwegen myn_wurk_as_frijwilliger_yn_Amsterdam-Zuidoost (https://willem.com/blog/volunteer/) moat ik myn spullen meinimme kinne troch gebieten fan de stêd dy't bekend steane as gefaarlik. Alle dúdlike opfallendheid of sjiek útsjen is in útnûging foar ûnwinske oandacht...

- **Klanten besykje:** Hoewol't in grut part fan myn kontakt mei klanten hjoed de dei digitaal giet, binne der mominten dat ik minsken moetsje om saken te besprekken. Myn útrissting moat represintatyf wêze, net te sportyf of lomp.

- **Bestindich:** Ik haat it as dingen ferâldere_reitsje (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/), myn tas en útrissting moatte sa bestindich mooglik wêze. Sterk en duorsum, ek yn de takomst noch brûkber.

## Rêchsek: Ortlieb Urban daypack 15L

Ortlieb is in Dútske spesjalist yn wetterdichte tassen, de tekst "waterproof" is sels diel fan har logo! Har tassen binne makke om sels it slimste waar te wjerstean.

![Ik, mei de hardcore Ortlieb Velocity tas, yn minne waar, fantastysk, mar in bytsje lomp...](https://willem.com/global/images/2574ae6bd62b.webp)

Ik brûk de Ortlieb Velocity tas al jierren en hy is gewoan geweldich. Sels troch_it_slimste_Nederlânske_waar (https://willem.com/en/2017-12-02_commuting-by-bike/) bliuwe tassen fan Ortlieb har namme trou: wetterdicht! As do djoere elektroanyske apparatuer meinimst, is dat wichtich.

![Ortlieb Urban daypack 15L](https://willem.com/global/images/ba002caae503.webp)

De nije Urban-searje fan Ortlieb (https://www.ortlieb.com) is ûntwurpen om wat minder hardcore út te sjen, en wat mear "urban chic". It is makke fan in spesjale miks fan katoen en Cordura-stof, de tas hat in tekstyl útsjoch dat perfekt past by sawol ûnformele as sakelike klean. Troch in soepele plestik binnenbekleding (polyurethaan) is er dochs absolút wetterdicht.

![Ortlieb Urban: tekstyl útsjoch oan de bûtenkant, polyurethaan wetterdichtheid oan de binnenkant](https://willem.com/global/images/908dfbc31974.webp)

Foar myn spullen haw ik de lytsere 15L-ferzje keazen (der is ek in gruttere 20L te krijen). De tas hat in noflik riemsysteem dat ynstelber is sûnder losse einen (de riemen einigje yn in lus).

![Ynstelbere riemen sûnder losse einen.](https://willem.com/global/images/d8e8f37ce732.webp)

## Hardgraft iPhone cash card wallet

Jierren lyn haw ik my_fan_in_aparte_beurs_ûntdien(https://willem.com/en/2016-07-15_cash-is-king-or-is-it/). Ik betelje leaver elektroanysk, oeral wêr't ik hinne gean. It hat foardielen om de essinsjele kaarten mei dyn smartphone te kombinearjen, wat resulteart yn mar ien 'altyd by dy' pakket.

![Hardgraft iPhone cash card wallet](https://willem.com/global/images/0da508a44d56.webp)

Foar myn smartphone haw ik de "Hardgraft_iPhone_cash_card_wallet (https://www.hardgraft.com/products/phonecashcard-classic)" keazen. It is in iPhone-hoes kombinearre mei in tinne beurs, makke foar in pear kaarten en wat jild.

![De beurs jout flugge (en neakene) tagong ta de tillefoan](https://willem.com/global/images/3fdbacb60ab2.webp)

In ding dat ik moai fyn oan de Hardgraft-beurs is dat er it skerm beskermet, wylst er noch flugge tagong ta de (neakene) tillefoan jout. Op dizze wize kinst de smartphone sûnder hoezen, flappen of beursen brûke, wylst do him feilich opbergest as dat net wolst. De hoes hat sels in lyts gat dat brûkt wurde kin om de tillefoan op te laden.

![De iPhone opladen wylst er yn de beurs sit](https://willem.com/global/images/62f718b4e3a3.webp)

## Hardgraft iPad Pro hoes

Om by de beurs fan de iPhone te passen haw ik in hoes_foar_de_iPad (https://www.hardgraft.com/products/togetheripadcase-classic) keazen dy't flugge en folsleine tagong jout as ik it apparaat brûk. As ik de iPad ferfier, is er moai (en stylich) beskerme.

![Hardgraft iPad Pro hoes mei it toetseboerd-folio en Apple Pencil](https://willem.com/global/images/005a4d5ced5a.webp)

It grutte oan dizze Hardgraft iPad Pro hoes is dat de hiele iPad der yn past mei it toetseboerd-folio en de pencil derop. Krekt as de iPhone-beurs hat de hoes in tûk gat wêrtroch't opladen mooglik is.

![De iPad kin opladen wurde wylst er fuortstoppe sit yn syn hoes](https://willem.com/global/images/c8fda032e24f.webp)

Perfekt by elke sakelike klean past de ôfwurking fan de hoes. De steken, de materialen, de kleur en de details kommunisearje allegear kwaliteit. Dat is wat ik echt wurdearje.

![De hoes fielt heechweardich oan troch de kwaliteit fan de ôfwurking en de details](https://willem.com/global/images/a262b283c865.webp)

## Etui foar de aksessoires

Om myn set kompleet te meitsjen fûn ik in geskikt "ding" (https://www.hardgraft.com/products/passportthing-classic) dêr't de lader, kabels en AirPods yn passe. Alle randapparatuer yn ien pakket kombinearje like de perfekte manier om myn 'bedriuw yn in tas'-pakket te organisearjen.

![Etui foar aksessoires, it "ding"](https://willem.com/global/images/2e0d35ccc68c.webp)

De moaie eigenskip fan dit "ding" is dat it tagong fan beide kanten jout. Sa binne myn aksessoires organisearre, wylst se tagelyk fluch binnen berik bliuwe.

![Tagong ta de aksessoires fan beide kanten fan it "ding"](https://willem.com/global/images/3da3250a9523.webp)

## Alles byinoar bringe

Myn spullen yn trije lytsere pakketten organisearje jout flugge en ûnôfhinklike tagong. Elk ûnderdiel is fan hege kwaliteit, mar gewoan genôch om ûnder it radar fan opfallende sjiekheid te bliuwen.

![Geweldige trije-ienheid... op in manier](https://willem.com/global/images/6e8b4a9950ac.webp)

De ôfwêzigens fan opfallende merknammen foeget ta oan it serieuze sakelike karakter fan de set. De sadelbrune learkleur past moai by de "inket"-blau fan de Ortlieb.

![Alles byinoar pakke, Hardgraft en Ortlieb](https://willem.com/global/images/de9b4cb07332.webp)

De binnenkant fan de rêchsek is romtlik en hat in fak dat de apparaten op har plak hâldt (wylst do mei de rêchsek rinst). Der is genôch romte oer foar lunch, in reservesetsje klean of wat oars.

![Yn de Ortlieb Urban Daypack, noflik romtlik](https://willem.com/global/images/b2d9b7fbd964.webp)

## Konklúzje

De goede útrissting fine kostet tiid en muoite. Dit 'bedriuw yn in tas' is it resultaat fan ferskillende ynspanningen yn minimalisearjen en optimalisearjen.

It begjint allegear mei selektyf wêze oer hokker dingen do *echt* meinimme moatst. Tink dan nei oer wêr en hoe't do hinne giest. Foar my betsjutte dat: wetterdicht, geskikt foar de stêd en geskikt foar saken.

Ta beslút moatst do beseffe dat de kwaliteit fan de tas en hoezen likefolle útmakket as de dingen dy't do meinimst. It is dwaas om in sint te besparjen op in tas, wylst do hiele bedragen útjout oan de ynhâld!

---

## Doch geweldige dingen mei in fokusearre geast

*In iisbad nimme en swimme yn de Amstel* · 2018-12-06 · https://willem.com/fy/2018-12-06_doch-geweldige-dingen-mei-in-fokusearre-geast/

Krekt doe't de temperatuer in leech 2° Celsius wie, sprong ik yn de rivier de Amstel! Wylst it bûten amper boppe nul wie, gie ik swimme, krekt nei't ik in iisbad nommen hie! Dit berjocht giet oer it ûnbidige jierdeikado dat ik krige, in workshop oer de Wim Hof Method.

## Wim Hof Method

Hy fernuvere dokters doe't Wim Hof liet sjen dat er in sûne lichemstemperatuer hâlde koe wylst er yn in iisbad siet.

![Wim Hof yn iisblokken mei sensors](https://willem.com/global/images/42b580c332c6.webp)

Sûnt dy tiid hat er yn tal fan TV-programma's, dokumintêres en praatsjes syn metoade útlein. De Wim Hof Method (WHM) bestiet út trije pylders: kâldeterapy, sykhelje en ynset.

![Wim Hof Method (boarne: wimhofmethod.com)](https://willem.com/global/images/681a502a418b.webp)

### Kâldeterapy

Yn ús moderne maatskippij hawwe wy de oanstriid om ús omjouwing te kontrolearjen, lykas de ferwaarming heger sette as wy it kâld hawwe of de airco oansette as wy it waarm hawwe. Libje yn trochgeande komfort makket ús lichems lui. Troch dysels regelmjittich oan kjeld bleat te stellen, traine do dyn lichem om te gean mei ûnkomfortabele omstannichheden en aktivearje do syn natuerlik fermogen om himsels waarm te meitsjen en te ûnderhâlden.

Do kinst dit dwaan troch kâld te dûchen of yn kâld wetter te swimmen. Bleatstelling oan kjeld bringt dyn hertslach omleech en ferheget dyn sirkulaasje, wêrtroch ûntstekking minder wurdt en do rapper herstelst fan oefening. Boppedat meitsje do dyn lichem hurder foar de natuerlike stimulus fan kjeld, wat liedt ta in gruttere tolerânsje foar stress en/of sykte.

### Sykhelje

Mei de sykheloefening fan de Wim Hof Method optimalisearje do dyn sykheljen, ferleegje do dyn hertslach, ûnsoerje do dyn lichem, aktivearje do dyn autonoom senuwstelsel, ferbetterje do dyn ymmúnsysteem en berikst do in djippe meditative rêst.

Dit wurdt dien troch te konsintrearjen op werhelle djippe azems, yn en út. Nei in pear minuten djip sykheljen litst do los en hâldst do op mei sykheljen. As dyn lichem dúdlik wer sykhelje wol, nim do ien djippe azem en hâldst dy likernôch 20-30 sekonden fêst. De hommelse opname fan soerstof soarget foar in yntinse gewaarwurding yn it hiele lichem dy't guon beskriuwe as in geastestrip, do belibbest dyn lichem as nea earder.

### Ynset

Sawol de sykheloefening as de kâldeterapy fereaskje tawijing, it binne gjin flugge oplossing foar in probleem. Krekt as elke oare soarte training is de earste foarútgong faak dreech. Dyn ynset is nedich om dyn lichem te behearskjen.

Do kinst dyn ynset oanfiere mei de meditative rêst en fokus dy't do krigest as do oefenest en traint, it is tige beleanend. Hoewol't it tiid kostet om it te behearskjen, kinst do de foardielen frij gau belibje.

## De Wim Hof Method belibje

As kado foar myn jierdei krige ik in workshop Wim Hof Method yn Amsterdam. Tegearre mei myn maat Tim besochten wy Bart Biermans, sawol dokter as sertifisearre WHM-trainer. Hy jout workshops yn Amsterdam op syn fantastyske wenboat yn de Amstel.

![Iisman-training fan Bart Biermans yn Amsterdam (boarne: icemantrainingen.nl)](https://willem.com/global/images/2f81c403f769.webp)

De workshop bestiet út twa dielen, earst leit Bart Biermans de teory en wittenskip efter de Wim Hof Method út. Do leart oer de oefeningen, Wim Hof, ûndersyk en eksperiminten. Om't dizze workshops yn (lytse) groepen hâlden wurde, moetest do ek oare minsken. Do kinst oer eftergrûnen, bedoelingen en ûnderfiningen prate yn de rin fan de dei. Dat makket it folle mear as mar in persoanlike ûnderfining, do leart fan oaren en wurdst troch har ynspirearre.

Ik belibbe de Wim Hof Method workshop as wat ûnbidichs. Hoewol't ik best_wat_tiid_en_enerzjy_oan_myn_sûnens_bestegje (https://willem.com/en/wearable-sensors-measuring-the-body-questioning-the-data/), haw ik myn lichem nea earder sa belibbe. De sykheloefening holp my in nivo fan meditative rêst te berikken dat ik noch nea earder kend hie. It liket miskien dwaas, mar it fielde as koe ik myn bloed dúdlik troch myn bloedfetten streame fiele, myn hert pompe, myn lichem libje; geweldich!

Doe wie it tiid foar it iisbad. De temperatuer bûten wie likernôch 2° Celsius, ien nei ien waarden wy it bad yn begelaat dat fol siet mei iisblokjes. De ferwachting dat do yn in kuip fol iis sitte silst fielde as in útdaging. Mar sadree't ik it bad yn gie, fielde ik rêst.

![Net dyn gewoane hot tub... in iisbad nimme!](https://willem.com/global/images/3e53126d785b.webp)

Mei wat begelieding fan Bart Biermans koe ik my rjochtsje op myn ynderlike temperatuer, dat makke dat ik my frij noflik fielde, nettsjinsteande ûnderdompele te wêzen yn iiskâld wetter! It is in hiel frjemde sensaasje om waarm te fielen yn in iiskuip. As do út it iisbad komst, merkst do dat dyn temperatuergefoel feroare is, it kâlde waar bûten fielt ynienen waarm. Om dizze temperatuerrûtsjebaan te foltôgjen sprongen wy yn de Amstel foar in flugge swimbeurt!

## Konklúzje

Wat in ûnderfining is it om nije dingen oer dyn eigen lichem te learen, dat do geweldige dingen dwaan kinst sûnder drugs of spesjale apparatuer.

It wie in ynspirearjende workshop dy't in bliuwende yndruk op my efterlitten hat. Grutte tank oan Bart_Biermans (https://www.icemantrainingen.nl/) foar syn ekspertize en myn maat Tim foar dit geweldige jierdeikado!

---

## Troch de stêd yn in elektryske auto

*De Smart Electric Drive (EQ fortwo) ride* · 2018-11-16 · https://willem.com/fy/2018-11-16_troch-de-sted-yn-in-elektryske-auto/

Earder dizze moanne haw ik in wike lang troch de stêd riden yn in elektrysk fiertúch, in splinternije Smart Electric Drive (EQ fortwo). Ik brûkte him foar nei it wurk, foar myn deistige boadskippen en om famylje, freonen en klanten te besykjen. Hoe is it om deis in folslein elektryske auto te riden?

## Swatch Mercedes Art

Smart is mear as in lytse auto, it is it resultaat fan in gearwurking tusken Mercedes-Benz en it Switserske horloazjemerk Swatch. Werom yn 1982 (!) hie de fisionêre Swatch-CEO Nicholas Hayek in idee foar in lytse elektryske stedsauto.

![Nicolas G. Hayek, 1999 oan syn buro yn Biel (foto: swissinfo.ch)](https://willem.com/global/images/dda315d2ed4d.webp)

Nicholas Hayek wie net allinnich in CEO, hy wurdt faak sjoen as de man dy't de hiele Switserske horloazjeindustry rêden hat, troch syn foarútstribjende liederskip fan de Swatch Group, dy't bekende merken omfettet lykas Omega, Breguet, Hamilton, Tissot en Longines. Hy leaude dat de autoyndustry in groep potensjele klanten negearre hie dy't in lytse en stylbewuste stedsauto woene.

![Micro Compact Car (MCC) út 1994](https://willem.com/global/images/e4960b2bbf42.webp)

Swatch en Mercedes kundigden yn 1994 it bedriuw Micro Compact Car (MCC) oan. Ien fan de earste útdagings by MCC wie de namme fan de auto. Nicolas Hayek stie derop dat Swatch der op ien of oare wize yn bleau: "Swatchmobile" of "Swatch Car". Mercedes wegere en stie op in neutrale namme. Se kamen út op Smart, in akroniem dat earder yntern troch MCC brûkt wie foar Swatch Mercedes Art.

## Smart EQ fortwo

Tsjintwurdich is Smart in merk fan Mercedes-Benz, mar it hat in soad fan it oarspronklike stedsautokonsept behâlden. Mei moderne ûntwikkelingen yn elektryske fiertugen is der no in folslein elektryske ferzje fan de stedsauto: de Smart EQ fortwo.

![Smart EQ fortwo (mei folslein elektryske oandriuwing)](https://willem.com/global/images/cd17033abd62.webp)

De Smart EQ fortwo is in elektryske auto foar twa persoanen, ûntwurpen om wendber te wêzen yn en om stêden. It is in kompakte auto fan mar 2.6M lang, 1.6M breed en 1.5M heech. Mei in 96-sel, 17.6 kWh lithium-ion batterij weaget er krekt boppe de 1085KG.

![Twa persoanen sitte noflik yn de Smart EQ fortwo](https://willem.com/global/images/d1dbcaa3fc16.webp)

Hoewol't de auto net grut is, is der genôch romte foar de twa passazjiers. De auto hat twa noflik grutte doarren en in praktyske koffer.

![Flugge tagong ta de koffer is mooglik troch it rút, njonken de omleechklapbere klep](https://willem.com/global/images/5cbb55df1b98.webp)

Tagong ta de koffer giet troch de efterrút, dy't fluch iepene wurde kin. Dat is ideaal om lytse dingen út te heljen (en yn te dwaan). Foar gruttere dingen kinst de klep omleech klappe.

![De styling fan de auto is folwoeksen en fol oanpassingsmooglikheden, do kinst de Smart litte útsjen sa't do wolst](https://willem.com/global/images/816c0b5f2cba.webp)

De Smart is alles behalve saai! Der binne tal fan styling opsjes en do kinst de auto sa oanpasse as do wolst. Krekt as de populêre Swatch horloazjes is de Smart yn in soad ferskillende fleurige kleuren te krijen.

![Smart fortwo cabrio yn read/rôze-eftich](https://willem.com/global/images/ba11f4291285.webp)

![Smart fortwo cabrio yn grien](https://willem.com/global/images/c26832adfc61.webp)

![Smart fortwo cabrio mei de spesjale "nightsky" styl](https://willem.com/global/images/985581badc5e.webp)

De auto dy't ik ried hie in matgrize ôfwurking mei swarte aksinten, in dryste útstrieling! Mar hokker kleur do ek kiest, it moderne ûntwerp fan de auto wurket der goed mei.

![Matgrize ôfwurking mei swarte aksinten, jong, serieus, mar noch altyd in soad wille!](https://willem.com/global/images/82040a791e0a.webp)

## Ynterieur

Lykas in soad Nederlânske manlju bin ik net krekt lyts mei 1.93M lingte... dochs fiel ik my yn de Smart fortwo hiel noflik. It ynterieur is ûntwurpen om de twa passazjiers romte te jaan.

![Yn de Smart fortwo, romte genôch foar in lange keardel (1.93M)](https://willem.com/global/images/9dfb15ef8779.webp)

It dakrút is in moaie ekstra, it jout dy in romtlik gefoel. Hast as riden yn in kabriolet, mar sûnder it gefaar dyn kapsel te ruïnearjen... (as do der ien hast...)

![It Smart-cockpit, mei in protte knoppen](https://willem.com/global/images/d5d954d4cadc.webp)

It (ferwaarme) stjoerwiel hat tal fan knoppen foar de bestjoering fan muzyk en cruise control. Mei de knoppen kinst de ynhâld fan de ferskate displays feroarje. De displays kinne alles sjen litte fan snelheid en ôfstân oant elektryske enerzjygegevens.

![Elektryske enerzjymjitter yn de Smart EQ](https://willem.com/global/images/d19176715fcb.webp)

Lit it mar oan de Smart-ûntwerpers oer om mei in grappige lytse mjitter foar elektryske enerzjy te kommen. Dy lit it aktuele enerzjynivo en de batterijlading sjen. De mjitter wurket twa kanten op: nei links jout er regeneraasje oan (troch magnetysk remmen), nei rjochts it enerzjyferbrûk (troch te fersnellen). It is noflik en nuttich as do foar it earst yn in elektryske auto sitst.

![Sintraal touchscreen, as in yntegrearre iPad](https://willem.com/global/images/9a894a12f44b.webp)

Yn it midden fan it dashboerd sit it sintrale skerm. Do kinst it brûke om te navigearjen, muzyk ôf te spyljen en te ferbinen mei dyn smartphone. In alternatyf foar it yntegrearre mediasysteem is de smartphonehâlder, dêr't do dyn tillefoan as sintraal skerm mei brûke kinst.

![De smartphonehâlder is in nijsgjirrich alternatyf foar it yntegrearre mediaskerm](https://willem.com/global/images/965ec4cd5908.webp)

As do de auto deis brûkst, sjochst do it ynterieur net allinnich, do fielst it. It stjoerwiel, de hândgrepen, de knoppen: it is Mercedes-Benz kwaliteit. Dat is in goede saak. Wylst de Smart oan de bûtenkant in grappich lyts autootsje is, fielt er oan de binnenkant as in serieuze lúksauto.

![Automatyske ruterwisser](https://willem.com/global/images/fbec64d86242.webp)

![Ferwaarme autostuollen, mei lúkse steken](https://willem.com/global/images/fabd4344ef2e.webp)

![Automatyske ferljochting](https://willem.com/global/images/400912ec43ea.webp)

De ynterieurûntwerpers litte echt sjen dat se begripe hoe't de auto (en de passazjierstoel) yn de praktyk brûkt wurdt. Se hawwe handige dingen opnommen, lykas in bagaazjeriem op de passazjierstoel. It is top, yn tinken en ôfwurking.

![iPads fiere feest, perfekt passend op de passazjierstoel](https://willem.com/global/images/b054ce135422.webp)

## Rydeigenskippen

In folslein elektryske auto riede is wier wat oars as in tradisjonele benzineauto. Mei benzine hat de ferbrâningsmotor mar in beheind gebiet dêr't er effisjint krêft leveret. Dêrom hast in fersnellingsbak nedich om op en del te skeakeljen om yn beweging te kommen. Elektryske motoren leverje krêft by alle snelheden en hawwe gjin fersnellingsbak nedich.

Dat makket it fersnellen fan in elektryske auto folle mear as in rûtsjebaan: hy giet! Gjin fertraging, gjin skeakeljen, gewoan krêft! De relatyf lichte Smart (1085KG) hat miskien in lytse elektryske motor (±60kW / 80HP), mar hy leveret snelheid op in trochgeande en noflike wize. Hy bringt dy yn 4.9 sekonden fan 0 nei 60KM/h, goed foar in brede glimke by de ferkearsljochten yn de stêd.

![Elektryske oandriuwing yn de Smart EQ](https://willem.com/global/images/b440aad8cadd.webp)

De fersnellingsbak is net it iennige dat yn in elektryske auto ûntbrekt: gjin oalje-/brânstoftank, pompen, filters, gjin koelfloeistof, radiators en gjin startmotor. In elektryske auto kin wat ûnderdielen oangiet folle ienfâldiger wêze as elke benzineauto.

It ûntbrekken fan tradisjonele autoûnderdielen makke it de ûntwerpers mooglik om de gewichtsferdieling te optimalisearjen troch de swiere batterijen sa leech mooglik te pleatsen. De motor sit hiel tichtby de efterste tsjillen, wêrtroch de foarste assen frij binne en hiel skerp stjoere kinne. Kombinearre mei de koarte tsjilbasis jout dat de Smart in ferrassend lytse draaikring fan mar 6.95M.

![Meitsje hiel (ferrassend!) skerpe bochten (mei in draaikring fan mar 6.95M)](https://willem.com/global/images/a0407c921f10.webp)

De perfekte wendberens is hiel handich yn stedske gebieten. Do kinst de auto yn hast elk (lyts) parkearplak wringe. De útdrukking op it gesicht fan myn buorman wie ûnbetelber!

![Kreatyf parkearre](https://willem.com/global/images/972c7ac058a7.webp)

![Typyske Nederlânske strjitte... net sa typyske parkearstyl :-)](https://willem.com/global/images/acf67e07a442.webp)

## Berik en opladen

Yn myn tiid mei de elektryske Smart helle ik mei gemak 100KM berik út ien lading. As do de ECO-modus brûkst, dyn rydstyl oanpast en it rêstich oan docht, kinst in berik fan om 130KM helje.

Earst tocht ik dat dit in probleem wêze soe, in benzineauto kin maklik in "berik" fan hûnderten KM hawwe. Mar der is wat dat in elektryske auto kin en dyn benzineauto net: yn de nacht opladen.

![Smart yn myn garaazje, der kinne twa fan yn...](https://willem.com/global/images/74b4a6b13286.webp)

Ik fûn dat as ik de auto yn myn eigen garaazje parkearre, it hiel min muoite koste om de oplaadkabel oan te sluten. Sa is de auto altyd opladen as do moarns wekker wurdst. Ynienen realisearre ik my hoe slim ik it haatsje om benzine te tanken!

![Opladen mei in gewoan stopkontakt](https://willem.com/global/images/fed7827c01a9.webp)

It duorret maksimaal 6 oeren om de auto oant 80% op te laden mei in gewoan 230V stopkontakt. As do de opsjonele muorlader ynstallearrest, kinst de opladesnelheid dramatysk ferheegje.

![De auto opladen op in publyk parkearplak](https://willem.com/global/images/cfef0eb0632e.webp)

Njonken thús opladen kinst elk publyk oplaadstasjon brûke om de batterijen te foljen. Dat is ideaal yn stêden, dêr't it faak dreech is om in parkearplak te finen. Mei in smartphone-app fynst oeral fergees oplaadplakken. Wylst do freonen, famylje of klanten besiket, folt de auto himsels mei farske stroom.

## De biertest

Der binne in soad wichtige dingen yn it libben, in krat bier ferfiere kinne is der ien fan. Gelokkich is de Smart ûntwurpen troch Dútsers, en dy hâlde fan bier. Ik frege my ôf hoefolle kratten bier ik yn de auto kwyt koe...

![Kratten Heineken 0.0% yn de Smart](https://willem.com/global/images/5d23a5e0f900.webp)

![Twa kratten bier passe noflik yn de bagaazjeromte fan de Smart](https://willem.com/global/images/e7d0dc4e7891.webp)

Yn de efterste koffer passe maklik twa kratten bier. As do echt in serieus feestje hast, kinst de passazjierstoel brûke om gek te dwaan... Ik stoppe by 96 flessen bier, mar as do goed bist yn spultsjes lykas Tetris, kinst der grif folle mear yn kwyt.

![96 flessen bier yn de Smart... check!](https://willem.com/global/images/7aa8b90e66b5.webp)

## Konklúzje

In wike en in soad kilometers letter wie it dreech foar my om myn nije elektryske maat werom te bringen nei de Smart-dealer yn Amsterdam, Stern_Auto (https://www.sternauto.nl/2010/Home.html). It is gewoan sa'n wille, om yn in elektryske Smart troch de stêd te flitsen.

Noch mear as de foarútstribjende tinken oer ûntwerp en oandriuwing is it dizze wille dy't bliuwt hingjen! It lit dy laitsje, as do rydst, as do parkearst, as do opladst. Wille!

---

## Is de Apple Watch it moderne toolhorloazje?

*De brûkberens fan de Apple Watch yn it deistich libben teste* · 2018-11-02 · https://willem.com/fy/2018-11-02_is-de-apple-watch-it-moderne-toolhorloazje/

Dizze wike gie ik foar myn wurk nei Frankfurt. Ik moast ûnderhâld dwaan oan servers yn in datasintrum. Dat like my in moaie kâns om de brûkberens fan de Apple Watch yn it echte libben te testen (los fan sûnens en fitness). Ik frege my ôf: is de Apple Watch it moderne toolhorloazje?

## Wat is in toolhorloazje?

In toolhorloazje is in horloazje dat foaral makke is foar ien bepaald doel (lykas dûken, fleanen of racen) en net allinnich om as sieraad te dragen. Moderne klassikers as de Rolex Submariner, de GMT-Master en de Daytona binne oarspronklik sa ûntworpen.

![Klassike Rolex-advertinsje: earst de funksjonaliteit beklamje](https://willem.com/global/images/c3e97e1c70b4.webp)

Folle fan dizze klassike modellen hawwe har woartels yn militêr gebrûk. Har krektens en betrouberens makken letterlik it ferskil tusken libben en dea.

## De tiden binne feroare

Tsjintwurdich hawwe wy eins gjin apart tiidmeter mear nedich, want do sjochst de tiid sa op dyn smartphone of kompjûter. Wat foar oar gebrûk koe in moderne toolhorloazje dan hawwe?

![Digitale technology en maatskiplike feroaring (fan Martin Hilbert, University of California)](https://willem.com/global/images/c347b22b860a.webp)

Nei de yndustriële revolúsje fan de ferline ieu libje wy no yn in tiid dy't minsken "it ynformaasjetiidrek" neame. De ekonomy is ferskood fan tradisjonele yndustry nei in ekonomy dy't op ynformaasjetechnology basearre is. Yn plak fan tradisjoneel wurk ûntstiet moderne wolfeart troch boarnen effisjint yn te setten en fraach en oanbod mei in hege graad fan personalisaasje oan inoar te keppeljen. Ynformaasje sit tsjintwurdich yn alles wat wy dogge, yn ús wurk en yn ús libben.

It is dus gjin wûnder dat apparaten dy't ferbûn binne mei ynternet oeral opdûke. Dyn smartphone, tablet, kuolkast, TV en auto binne allegearre online (of wurde dat gau). It liket allinnich mar logysk dat in moderne horloazje ek online hearre moat.

![Apple Watch: in moderne toolhorloazje?](https://willem.com/global/images/46a03b85751d.webp)

## It moderne toolhorloazje

De Apple Watch is útgroeid ta in goed ferbûne, draachbere mikrokompjûter. Troch de WiFi/4G/LTE-opsjes kin er selsstannich wurkje. It is in moderne horloazje dat past by ús ynformaasje-yntinsive tiid en makke is om mei ynformaasje om te gean. Mar hoe wurket dat?

![De Apple Watch is in lytse draachbere kompjûter](https://willem.com/global/images/ea2b17467ee5.webp)

### Ynkommende ynformaasje ôfhandelje

Mei de Watch kinst ynformaasje ferwurkje. Ynkommende berjochten, petearen en e-mails kinst direkt fan dyn pols ôfhandelje. Troch de ynternetferbining wurket er gear mei dyn tillefoan, kompjûter en tablet.

Fan tiid ta tiid is it hiel handich om ynformaasje fan dyn pols út te behearen. As do him goed ynsteld hast, kin de Apple Watch as filter tsjinje, dat allinnich wichtige dingen dyn oandacht freegje litte. Do hoechst net iens op it horloazje te sjen, want er kin yn ferskillende patroanen trilje, ôfhinklik fan de app, de ôfstjoerder en it soarte melding.

![Apple Watch mei de ferwachte levertiid fan in pakket (fan de Nederlânske tsjinst PostNL)](https://willem.com/global/images/01397ceb3728.webp)

As der in wichtich berjocht oankomt, kinst mei dyn stim antwurdzje (bygelyks belje of dikteare) of in klearmakke antwurd of aksje kieze. Of do ôfhandelest it fan dyn iPhone, iPad of Mac, want dy apparaten wurkje allegearre gear. Do kinst dyn tillefoan yn dyn tas litte en him allinnich pakke as it echt nedich is.

### Ynformaasje opfreegje

Troch syn plak om de pols is it horloazje hiel handich om ynformaasje mei op te sykjen. Fansels kinst de tiid der op sjen, mar troch it digitale skerm (yn plak fan in meganyske wizerplaat) kin er folle mear toane.

![Tiid en datum kinst maklik kontrolearje mei de Apple Watch](https://willem.com/global/images/df19f171c664.webp)

Do kinst ynformaasje opfreegje, lykas sportútslaggen, it waar, rûteoanwizings en sa goed as alles oars dat do normaal op ynternet fine kinst. Do kinst letterlik dingen oan dyn horloazje freegje, mei dyn stim en yn gewoane taal, bygelyks: "haw ik dizze middei in reinjas nedich?"

Er brûkt ferfine technologyen om de útsprutsen fraach te begripen, om dyn lokaasje te bepalen en it waar dêr te kontrolearjen. Dan jout er antwurd, sprutsen of skreaun. Dat past moai by ús tiid, dêr't wy wend binne om alle ynformaasje fan de wrâld binnen hânbereik te hawwen, letterlik!

![Nettsjinsteande syn lytse formaat kin it skerm fan de Apple Watch hiel folle ynformaasje toane](https://willem.com/global/images/1f54f0571730.webp)

### Ynformaasje meitsje

Njonken it opfreegjen fan ynformaasje kin de Watch ek brûkt wurde om ynformaasje te sammeljen en te meitsjen. De Watch hat ferskate gyrosensors, in mikrofoan, in GPS-chip, in touchscreen en in hertslachmeter. Dêr kinst oantekeningen, berjochten, ôfspraken en sels hiele e-mails mei meitsje.

Dat is benammen nuttich foar dingen dy't ynienen opkomme, dingen dy't do witst dat do se miskien ferjitst. Do kinst oantekeningen ynstelle op in bepaalde tiid of op in bepaalde lokaasje. Bygelyks om dy ta te roppen wat do dwaan moatst as do thús komst, of wat do meinimme moatst as do fuortgiest.

![De Apple Watch hat tal fan sensors om gegevens te sammeljen](https://willem.com/global/images/d2cd7926dd6d.webp)

Sensors lykas de hertslachmeter wurde brûkt om dyn wolwêzen de hiele dei te folgjen. De Watch sammelet automatysk sûnens- en fitnessgegevens. Dy gegevens wurde opslein op dyn smartphone, dêr't do se brûke kinst om dyn kondysje te analysearjen en te ferbetterjen. Ik haw in oar berjocht skreaun oer swimme_en_fytse_mei_Apple_Watch (https://willem.com/en/2018-09-27_swimming-and-cycling-with-apple-watch/).

## In test yn de praktyk

Wat is der better om de mooglikheden fan de Apple Watch te testen as in echte wurkdei? Dizze wike gie ik nei Frankfurt om in ynternetserver te ûnderhâlden yn in tige goed beskoattele datasintrum.

![Datasintrum yn Frankfurt](https://willem.com/global/images/f96d172e4a00.webp)

In datasintrum is de plak dêr't de cloud of it ynternet libbet. It is as in bunker mei in soad kompjûterkeamers deryn. Dy kompjûterkeamers hawwe ekstra betrouber stroom en koeling. Meastentiids binne dizze datasintra tige goed beskerme mei bewakers, tagongspoarten, biometryske kontrolesystemen, kamera's en hekken. It "goud" fan ús ynformaasjetiidrek leit yn dizze bunkers opslein.

![Dútske warskôgingsboerden yn it datasintrum (se fiele wat serieuzer oan...)](https://willem.com/global/images/29ea8d2866aa.webp)

Om yn it datasintrum te kommen moat ik ferskate nivo's fan befeiliging troch. Dêrfoar haw ik ferskate koades, identifikaasje en in krappe planning nedich (want guon fan dy koades ferrinne automatysk). Njonken it passearjen fan de befeiliging moat ik ek myn wei fine, want dizze gebouwen hawwe in soad ferdjippings mei stegen, keamers en rekken.

![Ynformaasje opfreegje mei frije hannen](https://willem.com/global/images/ef460ec8159d.webp)

Mei de Apple Watch koe ik gau oan ynformaasje komme wylst ik it datasintrum yn gie. Ik hie myn hannen nedich om in gereedskipskoffer en serverûnderdielen te dragen. Dêrom wie it tige handich dat ik gewoan nei myn pols sjen koe om de rûte te kontrolearjen en ynformaasje op te sykjen.

Sa koe ik de server mei de steuring fine en by it rek komme dêr't de kompjûterhardware yn siet.

![Serverhardware yn in rek yn it datasintrum](https://willem.com/global/images/997dcf89cdca.webp)

Ik moast by de server wêze, om't er om de ien of oare reden de ferbining mei ynternet kwytrekke wie. Meastentiids is dat in oanwizing foar in serieuze (hardware)steuring. Om de oarsaak te finen kontrolearrest do gewoan alle ûnderdielen fan de masine, om te sjen oft der noch tekens fan libben binne.

Yn it datasintrum steane karren mei monitors en toetseboerden dêr't do dyn server mei ferbine kinst. Sa kinst noch djipper yn de kompjûter grave om problemen te finen dy't fan bûten net te sjen binne.

![Konsole ferbûn mei de server](https://willem.com/global/images/335417f119a3.webp)

Mei de Apple Watch koe ik de status fan de defekte server folgje. Ik stelde in monitoringtsjinst yn dy't my meidiele soe sa gau't de kapotte server wer online kaam. Om't ik de monitoringtsjinst tastien hie om meldingen nei myn pols te stjoeren, krige ik dat berjocht daliks. Sa hie ik gjin ekstra laptop of monitoringsysteem op lokaasje nedich.

![Blide yngenieur mei Apple Watch yn it datasintrum!](https://willem.com/global/images/15b777edd022.webp)

Sa gau't ik wer bûten stie, wie it wurk dien. Mei noch wat tiid oer besleat ik nei it sintrum fan Frankfurt te gean om in bytsje te toerisearjen en in lekker kopke kofje te heljen, foardat ik wer de Autobahn op gie om werom nei Amsterdam te riden.

![De wrâld om dyn pols: Apple Maps brûke yn it sintrum fan Frankfurt](https://willem.com/global/images/2ad44de93d3b.webp)

## Konklúzje

Yn de tiid fan myn wurk yn Frankfurt haw ik de Apple Watch brûkt as ark om dingen dien te krijen. Hy die wat er belooft en makke myn dei in stikje makliker.

Ik hie it wis ek sûnder him rêden, mar ynformaasje direkt fan dyn pols ôfhandelje kinne fielt wol as in gemak. It jout dy in gefoel fan kontrôle dat in gewoan horloazje net hat.

![Apple Watch en Rolex Milgauss 116400GV](https://willem.com/global/images/c6c14ae03947.webp)

De Apple Watch is net sûnder tekoarten: it is in ark dat ekstra omtinken freget by it ynstellen en opladen. As de skiednis fan tradisjonele toolhorloazjes wat oanjout, kinne wy ferwachtsje dat er mei de tiid better wurdt.

Oft de Apple Watch nuttich genôch is om in gewoan horloazje te ferfangen, bliuwt in persoanlike fraach. Mar wat do der no ek fan fynst, wit dat de technology tige fluch trochûntwikkelet. Foardat do it wist is it de goede tiid om it in kear te besykjen!

---

## Bestannen rêde fan in kapotte hurde skiif

*Meitsje backups, better feilich as spyt!* · 2018-10-16 · https://willem.com/fy/2018-10-16_bestannen-rede-fan-in-kapotte-hurde-skiif/

Juster brocht in jonge frou my har laptop, hy begûn net mear op en liet allinnich noch in flaterberjocht sjen. It die bliken in kapotte hurde skiif te wêzen. Se skrok doe't ik har fertelde dat alle gegevens op de skiif ferlern wiene. Se sei dat der kostbere foto's fan har swangerskip en har jonge bern op stiene. Wat koe ik dwaan?

Alle moandeis help ik minsken yn it buorthûs yn Amsterdam-Zuidoost. Ik_doch_dit_wurk_as_frijwilliger (https://willem.com/en/2016-11-21_being-a-volunteer-in-amsterdam-zuidoost/) al in pear jier en it is altyd moai as do minsken_helpe (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/) kinst. Mar dizze kear wie ik der net wis fan oft ik de jonge frou helpe koe mei it rêden fan har foto's...

![De kapotte laptop mei kostbere foto's](https://willem.com/global/images/d34bbf9c5a6e.webp)

## Kapotte hurde skiif

As do dyn kompjûter brûkst, wurde dyn bestannen (en foto's) meastentiids yn de kompjûter opslein, op de hurde skiif of solid state drive (SSD). Dat is in lytse masine yn dyn kompjûter dy't kapot gean kin. As dat bart, bist do alles derop kwyt.

Der binne ferskillende soarten fan defekten oan hurde skiven:

- **Softwarefout**: dat kin barre as de kompjûter ûnderbrutsen wurdt wylst er ynformaasje nei de skiif skriuwt (bygelyks by in stroomútfal). Dat kin liede ta beskeadige bestannen of ynstallaasjes, dy't soms werstelle wurde kinne (troch it bestjoeringssysteem of de applikaasje dy't do brûkst).

- **Lês- en skriuwflaters**: as dit bart, draait de hurde skiif noch (do hearst him), mar hat er (serieus) muoite mei it lêzen en skriuwen fan gegevens. Do kinst der net mear op rekkenje dat dyn gegevens feilich binne, en der is in serieus risiko op folslein útfal.

- **Folslein útfal**: dat bart as de skiif hielendal net mear opstart (gjin lûd) en de kompjûter it sinjaal fan de skiif kwytrekket. Allinnich (tige djoere) spesjalisearre apparatuer kin miskien noch (in diel fan) de gegevens fan de skiif helje. Wolst do gjin fortún útjaan, dan binne dyn bestannen ferlern.

Wat der ek mei dyn skiif bart, it bêste is om de kompjûter daliks net mear te brûken en in saakkundige te freegjen wat der dien wurde moat. As do trochgiest mei it brûken fan dyn kompjûter mei in defekte skiif, wurdt de kâns grutter dat dyn bestannen beskeadige reitsje.

![Defekte hurde skiif](https://willem.com/global/images/52eb619083a3.webp)

## Meitsje backups!

It bêste wat do dwaan kinst om gegevensferlies te foarkommen, is geregeld backups meitsje. It is net lestich, do kinst op ferskillende wizen backups meitsje:

- **backups yn de cloud**: do kinst Dropbox, iCloud, Google Drive of Microsoft OneDrive brûke om automatysk backups te meitsjen. Dyn bestannen wurde op ynternet opslein. As der wat mei dyn apparaat bart, is it werstellen fan dyn gegevens faak hiel ienfâldich troch se fan de cloud te downloaden.

- **USB-stick of SD-kaart**: do kinst dyn bestannen nei in USB-stick of SD-kaart kopiearje, dy't do op in oare plak bewarje kinst (yn in brânkast of op it wurk, by freonen of famylje). Do kinst ferskate USB-sticks en SD-kaarten brûke foar ekstra feiligens.

- **NAS**: mei in network attached storage-apparaat (NAS) bou do effektyf dyn eigen (lytse) cloudbackupsysteem, lykas_ik_dien_haw (https://willem.com/en/2017-08-31_clouds-below-my-floor/). Do kinst dyn bestannen op de NAS bewarje sûnder te knoeien mei USB-skiven of SD-kaarten. Mar pas op, want in NAS yn dyn hûs beskermet dy net tsjin brân of ynbrekkers.

Wat foar backupmetoade do ek kiest, soargje derfoar dat do it geregeld docht. Kontrolearje dyn backups, sjoch oft alle bestannen dêr binne dy't do ferwachtest. Skiifdefekten komme foar by elkenien, it is mar in kwestje fan tiid.

## Bestannen rêde

De jonge frou hie gjin backup makke, har laptop befette de iennichste kopy fan har kostbere foto's. Ik woe har echt graach helpe. Ik bea oan om har laptop iepen te meitsjen en te sjen oft ik de skiif derút helje en oan in oare kompjûter keppelje koe.

![De laptop iepenmeitsje om de skiif derút te heljen](https://willem.com/global/images/edb0c031bb1c.webp)

![De skiif sit meastentiids fêst mei in pear lytse skroefkes](https://willem.com/global/images/7553d00b6d5c.webp)

As de skiif der ienris út is, kinst in oare kompjûter brûke om te besykjen gegevens derfan te lêzen. It hinget ôf fan it soarte defekt, mar miskien kinst noch wat gegevens weromhelje. Do kinst in eksterne USB-skiifbehuzing brûke om de skiif oan in oare kompjûter te keppeljen.

![Keppelje elke hurde skiif oan in kompjûter mei de chip en kabels út in USB-skiifbehuzing](https://willem.com/global/images/8218090a255a.webp)

It kin ferskille, mar as do gelok hast, hat de skiif noch genôch libben yn him. Ik keppele de skiif oan myn Debian GNU/Linux-kompjûter en nei in pear mominten fûn de kompjûter de hurde skiif! Hy wie dus noch net hielendal dea!

![De "USB Mass Storage device" wurdt ûntdutsen, in teken fan libben fan de skiif!](https://willem.com/global/images/45b9b0c73d41.webp)

Mei Linux of Mac kinst dyn kompjûter opdrage om op in "allinnich lêze"-wize mei de skiif te ferbinen. Sa foarkomst do dat der gegevens skreaun wurde, wat de skiif minder belêst (want soms begjint it bestjoeringssysteem automatysk de bestannen te yndeksearjen en makket dan in soad lytse nije bestannen...).

![Terminalkommando's brûke om in skiif te mounten ûnder Debian GNU/Linux](https://willem.com/global/images/6bcb215a0916.webp)

As do nei de skermfoto hjirboppe sjochst, sjochst do dat ik **fdisk -l** brûkt haw om de ynhâld fan de ferbûne skiif op te sommen (1). Dêrnei haw ik yn de list sjoen hokker partysjenûmer it grutste is (2), en dus de fraach beantwurde: wêr steane de bestannen? Op it lêst haw ik mei it kommando **mount** (3) myn kompjûter opdracht jûn om mei dizze partysje te ferbinen. It slagge en ik koe de ynhâld fan de skiif sjen (oan de mapnammen is te sjen dat der in Windows-ynstallaasje op stiet).

Fan dêr koe ik nei de map Documents navigearje, dêr't de foto's fan de jonge frou yn stiene. Om't ik net wist hoe lang de defekte hurde skiif noch libje soe, fergoaide ik gjin sekonde en begûn ik earst de foto's te kopiearjen. Gean altyd earst efter it "goud" oan, foardat do besikest de hiele skiif te kopiearjen.

![In nij libben: de defekte hurde skiif keppele oan myn laptop](https://willem.com/global/images/66f456d1da3b.webp)

Wylst ik besocht de foto's te rêden kamen der echt ferfelende lûden út de skiif. De skiif joech echt alles wat er hie. Myn kompjûter melde in soad flaters wylst er besocht gegevens fan de hurde skiif te lêzen.

![Flaterberjochten by it lêzen fan gegevens fan de hurde skiif](https://willem.com/global/images/e1d7b2c6a796.webp)

Oeren letter wie ik bliid dat myn kompjûter melde dat de measte bestannen mei sukses kopiearre wiene! It slagge, hoera!!

## Konklúzje

Dizze kear hie ik gelok en koe ik de kostbere foto's fan de skiif rêde. Mar de folgjende kear kin it oars wêze... Do moatst net op gelok rekkenje: meitsje backups!

![De kostbere foto's weromjaan op in USB-stick](https://willem.com/global/images/2a10c1f497f9.webp)

Nei it rêden fan de foto's haw ik in ienfâldige USB-stick brûkt om de foto's werom te jaan oan de jonge frou. It hoecht gjin sein dat se tige bliid wie!

---

## In budget-Android as haadtillefoan brûke

*In Nokia (€99) fergelykje mei in iPhone (€1329)* · 2018-10-09 · https://willem.com/fy/2018-10-09_in-budget-android-as-haadtillefoan-bruke/

Ik wikselje geregeld fan tillefoan om by te hâlden wat der yn de mobile wrâld bart. As profesjonele app- en webûntwikkelder moat ik witte hoe't ferskillende apparaten yn de praktyk wurkje. Dizze kear brûkte ik in goedkeape Android-smartphone en waard ik nijsgjirrich hoe't dy it dwaan soe tsjinoer in djoere iPhone.

## Fan tillefoan wikselje

Oars as do miskien tinkst, binne moderne smartphones net allegearre gelyk, want der binne wichtige ferskillen dy't de 'fiel' fan in mobyl bestjoeringssysteem bepale. Tink oan navigaasje: op Android hast de faak brûkte werom-knop, wylst der op iOS de thústoets en in gebeart is. As do apps makkest, moatst der foar soargje dat dyn app docht wat immen ferwachtet. Dat betsjut dat do dy hâlde moatst oan de wize wêrop it bestjoeringssysteem dingen docht.

Min oerbrochte apps fiele misplakt, want se misse dizze ôfwurking en fiele ûnlogysk oan. Dêrom wikselje ik geregeld fan tillefoan, om in frisse kennis te hâlden fan hoe't dingen wurkje op sawol Android as iOS.

![iPhone mei iOS en Nokia mei Android](https://willem.com/global/images/fa923079c93a.webp)

Miskien beseffe do it net, mar as do langere tiid deselde tillefoan brûkst, krigest do spiergeheugen om gewoane apps gau te iepenjen. Meitsje it wikseljen makliker troch de ikoanen op beide apparaten op deselde wize te skikken.

## Budget-Android: Nokia 2

De Nokia 2 is in ienfâldige Android-smartphone dy't net folle kostet (€99). It is de ynstapmodel-smartphone dy't Nokia oanbiedt. Hy fielt ferrassend moai oan troch de aluminium râne. It skerm is libbendich en skerp en de tillefoan hat in enoarme batterij (4100mAh).

![Nokia 2 mei duckduckgo.com](https://willem.com/global/images/20e8e3a2f1ce.webp)

![De bouwkwaliteit fan de Nokia 2 is goed](https://willem.com/global/images/a807ea52936c.webp)

Tsjinoer de djoere iPhone fielt de goedkeape Nokia lichter oan en is syn metalen râne boarstele, yn plak fan it glânzjende "sjirurgysk roestfrij stiel" fan de iPhone (pfff). Mei de Nokia fiel ik my hielendal op myn gemak sûnder hoes, wylst ik by de iPhone it gefoel haw dat ik der ien nedich haw (en in fersekering, in twadde hypoteek...).

![De Nokia 2 fielt moai oan, sels tsjinoer in djoere iPhone](https://willem.com/global/images/1f7d5eb394c3.webp)

![Tsjinoer de iPhone is de Nokia 2 likernôch like grut](https://willem.com/global/images/d16cf5a95829.webp)

## Android One op Nokia

Oars as in soad oare makkers fan Android-tillefoans is Nokia tige fluch mei it leverjen fan updates. Hoewol dizze budgettillefoan folle goedkeaper is as oanbod fan - sis mar - Samsung, kriget er fluggere updates en foar langere tiid. Mei de nije 'Android One'-ûnderfining garandearje Nokia en Google updates foar teminsten twa jier.

![Android One is wier geweldich](https://willem.com/global/images/e4b3e373dd4b.webp)

## Android ynstelle

Fan bestjoeringssysteem wikselje betsjut dat do oare apps sykje moatst om dingen dien te krijen, want net alle iOS-apps binne beskikber op Android (en oarsom). Ik doch in soad ferskillende dingen mei myn smartphone. Foar guon gewoane taken haw ik in pear apps útsocht dy't it wurdich binne:

- E-mail: **K-9 mail**, in ûnôfhinklik e-mailprogramma dat as frije software beskikber steld is en syn boarnekoade dielt. It kin even duorje foardat do dizze app nei dyn sin ynsteld hast, mar it wurket betrouber. Frij fan advertinsjes, spyware en kommersjalisaasje.

- SSH: **JuiceSSH**, ien fan de bêste apps om te ferbinen mei dyn server of VPS. It wurket betrouber en is frij fan advertinsjes. Neist SSH stipet it MOSH, in SSH-eftich protokol dat optimalisearre is foar mobile ferbiningen, mei stipe foar roaming en it opnij oppakken fan ferbiningen.

- SFTP: **Turbo Client**, is in FTP/SFTP-client dêr't do bestannen mei op in server op ôfstân kinst benaderje. Dizze app is frij fan advertinsjes en hat in yntuïtive, moderne ynterface.

- Skriuwen: **iA Writer**, is in app foar it skriuwen fan artikels mei in minimale ynterface dy't dy net yn de wei sit, sadat do dy folslein op dyn ynhâld rjochtsje kinst.

- Windows: mei **RD Client** fan Microsoft kinst ferbine mei in Windows-kompjûter. Dan hast fan dyn tillefoan ôf tagong ta alle Windows-buroblêdapps. Ik brûk dit om te reagearjen op problemen dy't myn klanten melde dy't Windows brûke.

- Kontakten: **CardDAV-Sync**, myn adresboek stiet op in Radical CardDAV-server. It is as dyn eigen Google of iCloud rinne. Ik fyn it moai, want ik kin al myn gegevens sels beheare en CardDAV op sawol iOS, Android, Mac, Windows as Linux brûke. As it ienris syngronisearre is, ferskine de kontakten yn de standert kontakten-app fan Android.

- Kalinder: **CalDAV-Sync**, myn kalinder stiet op in CalDAV-server, krekt as myn adresboek. As it ienris syngronisearre is, ferskine myn ôfspraken yn de standert kalinder-app.

![Mei de goede apps en keppele oan in toetseboerd kin de goedkeape smartphone serieus wurk dwaan](https://willem.com/global/images/31b5e292819d.webp)

## Prestaasje

De goedkeape Android-smartphone is beheind yn prosessorkrêft en wurkgeheugen. Dat sjochst do: de Nokia is folle stadiger as in smartphone út it hegere segmint. Apps iepenje duorret in bytsje langer (inkele sekonden) en by it wikseljen tusken apps moat er faak opnij laden, om't er net safolle apps tagelyk aktyf hâlde kin. Mar as in app ienris iepen is, wurket er hiel goed. Ik koe alles dwaan wat ik woe, al duorre it wat langer.

De Nokia 2 hat mar 8GB ynboude opslach. Dat liket miskien genôch, mar do moatst beseffe dat do de folsleine 8GB net sels brûke kinst. Android komt mei in ton Google-apps dy't do net fuortsmite kinst, en dy apps nimme kostbere opslachkapasiteit fan dy ôf. Gelokkich kinst in Micro-SD-kaart brûke om it geheugen út te wreidzjen. It bliuwt in útdaging, want net alle Android-apps kinne fan in SD-kaart ôf rinne.

![De beheinde opslach wurdt opfret troch... Google.](https://willem.com/global/images/f440014d9b66.webp)

## Google sjocht dy

As do Android brûkst, hast in Google-account nedich om apps te downloaden. Google brûkt dit account om in profyl te meitsjen fan dyn online en offline gedrach. Mei dat detaillearre profyl kin it oanbefellings dwaan, relevante advertinsjes toane en dy ynformearje oer dingen dêr't se tinke dat do dyn belangstelling foar hast (lykas it ferkear op dyn deistige reis nei it wurk, dyn favorite sportploech, ensfh.).

![Google Privacy Policy: dy fertelt hokker persoanlike ynformaasje sammele wurdt](https://willem.com/global/images/9b97e592ee7d.webp)

Hoewol do it wat weromskroeve kinst, kinst der nea echt ûntkomme. Do moatst de Google_Privacy_Policy (https://policies.google.com/privacy) ris besjen, dy't yn maklik te begripen taal skreaun is en útlis jout oer wat der presys sammele wurdt.

Mei de Android-tillefoan waard ik meardere kearen konfrontearre mei de gegevensmynbou fan Google. Doe't ik myn mem besocht (dy't tafallich by in Poalske supermerk yn de buert wennet), frege de tillefoan my om in beoardieling foar dy winkel efter te litten.

![Google sjocht dy as do Android brûkst](https://willem.com/global/images/176c7d5d5fbc.webp)

In oar foarbyld is Google Chrome, de browser docht aktyf oanbefellings oer wat ik lêze moat. As do myn blog kenst, sjochst do oan de skermfoto dat Google der aardich goed yn slagget om myn ynteresses te beskriuwen. Do kinst dizze *"artikels foar dy"* ferbergje, mar do kinst se net folslein útskeakelje. Ik tink leaver sels, ik wol echt net dat oaren my fertelle wat ik lêze moat.

## Skerm en lêzen

De Nokia hat in ferrassend goed skerm. It is skerp en de kleuren binne libbendich. Tsjinoer de djoere iPhone hat de goedkeape Android-tillefoan dikkere rânen om it display. Hoewol beide smartphones likernôch like grut binne, past der op it edge-to-edge-skerm fan de iPhone mear ynhâld.

![Deselde side iepenje op iPhone en Android](https://willem.com/global/images/c8a4fd61f6d0.webp)

Wat mear is, de iPhone hat de saneamde 'lêzersmodus'. Dat is in opsje dy't iOS automatysk foar de measte websites oanbiedt. Mei ien tik kinst alle ôflieding fan in side weihelje, sadat do folslein op it artikel rjochtsje kinst dat do lêst. It ferwideret ek advertinsjes, wat nei alle gedachten de reden is dat dizze funksje net op Android sit (dat troch Google behearske wurdt, wist it wol, it bedriuw dat jild fertsjinnet mei advertinsjes).

![Dit is in webside yn de "lêzersmodus" op iOS, folslein rjochte op de webynhâld sûnder ôflieding](https://willem.com/global/images/0e43f1176df0.webp)

## Kamerakwaliteit

De bêste kamera is dejinge dy't do altyd by dy hast. As do de Nokia 2 as haadtillefoan brûkst, kinst oerweagje om noch in oare kamera mei te nimmen, want de fotokwaliteit mist detail en djipte. Ûnder goede ljochtomstannichheden docht er syn wurk, mar ferwachtsje gjin wûnders.

![Lânskipsfoto makke yn de Amsterdamse Waterleidingduinen mei de Nokia 2](https://willem.com/global/images/c0d2aef381eb.webp)

It lânskip fan de "Amsterdamse Waterleidingduinen" liket wat wazig, sûnder detail. De kwaliteit wurdt wat better as it ûnderwerp fan dyn foto tichterby is.

![Wizerpeal, makke mei de Nokia 2](https://willem.com/global/images/668e707cb7a3.webp)

It ferskil yn kamerakwaliteit wurdt tige dúdlik as do deselde foto mei beide tillefoans nimst. De foto fan de iPhone hat mear detail. Mar hâld der rekken mei, dat dy kamera is 13 kear sa djoer! Fynst do dat de fotokwaliteit fan de iPhone 13 kear better is?

![Foto's njonken inoar fergelykje: links Nokia, rjochts iPhone](https://willem.com/global/images/4e8051d16e7b.webp)

## Batterijlibben

Hjir slacht de goedkeape Nokia 2 de konkurrinsje fan it fjild! De batterijlibben is gewoan geweldich, it wurdt yn dagen mjitten! Ik haw de smartphone yntinsyf brûkt en de batterij die konsekwint geweldich. Dit moat djoere iPhone-besitters wier oergeunstich meitsje.

![De batterijlibben wurdt yn dagen mjitten, geweldich!](https://willem.com/global/images/3f1e10135de9.webp)

## Konklúzje

Foar mar €99 krigest do in tillefoan dy't ûnbidich folle kin. Ik koe alles dwaan wat ik woe, foar mar in fraksje fan de priis fan de iPhone (dy't oploopt ta €1659 foar it 512GB XS Max-model). Eins kostet de Nokia likernôch safolle as mar ien iPhone-earpod... gek!

![De hiele goedkeape Android-smartphone kostet likernôch safolle as mar ien iPhone-earpod!](https://willem.com/global/images/c61e71f84a2a.webp)

It echt nijsgjirrige oan dizze budget-Android is dat it dy dúdlik makket dat smartphonehardware hieltyd goedkeaper wurdt. It wurdt in gewoan produkt. As de goedkeape tillefoans fan hjoed al alles kinne wat ik wol, freegje ik my ôf wat in goedkeape tillefoan oer in pear jier kin. Se sille wierskynlik sa goed wêze dat do gjin djoere smartphone mear nedich hast. De goedkeape tillefoans wurde hieltyd better, wat om yn de holle te hâlden as do der oer neitinkst om dyn tillefoan te fernijen!

---

## Swimme en fytse mei Apple Watch

*Ferskillende aktiviteiten yn de workout-app yn watchOS* · 2018-09-27 · https://willem.com/fy/2018-09-27_swimme-en-fytse-mei-apple-watch/

Dizze moanne hat Apple in nije searje Apple Watch útbrocht en in fernijing fan watchOS frijjûn. De smartwatch rjochtet him hieltyd mear op sûnens en fitness. Dat makke my nijsgjirrich: hoe goed wurket de Apple Watch by ferskillende aktiviteiten?

## Fytse en swimme

Foar dizze test brûkte ik in Apple Watch + Nike, de sportiefste styl dy't der is. Mar alle Apple Watches binne gelyk yn har sûnens- en fitnessfunksjes. Om't ik in bytsje in datanerd bin, haw ik noch in oare tracker om myn pols dien om de gegevens te fergelykjen.

![Dûbel fêstmakke yn namme fan de wittenskip: Biostrap en Apple Watch om myn pols](https://willem.com/global/images/fa8288fb68f1.webp)

Yn plak fan apps fan tredden te brûken, haw ik besletten om by de ynboude Apple Workout-app te bliuwen. Doe't ik earder modellen fan de Apple Watch testte, fûn ik dat der funksjes misten. Mar sûnt Apple watchOS bywurke hat, is er útgroeid ta in tige kundige aktiviteitstracker. Om't ik graach swim en fyts, besleat ik it horloazje mei te nimmen op in dûk en in rit.

## Fytse mei Apple Watch

Mei de Apple Watch fytse is maklik. Doch it horloazje om, tik op 'start cycling' yn de workout-app en gean fan start! Do hast gjin eksterne sensors (foar snelheid, trapfrekwinsje, hertslach) nedich, de Watch jout alles wat nedich is foar de analyse fan de aktiviteit.

![Mei de Apple Watch fytse](https://willem.com/global/images/b51d94d95c44.webp)

De Watch fielt moai oan om de pols, de silikone sportband is tige noflik. Benammen de aluminium modellen fan de Apple Watch binne tige licht om de pols, wat noflik is as do oan it sporten bist. Wylst do fytst hâldst do dyn eagen op de dyk, it horloazje docht syn analyses op de eftergrûn. As do yn de training even nei dyn horloazje sjochst, sjochst do in gearfetting fan de foarútgong oant dan ta.

### Ritgegevens

As do dyn rit ôfmakke hast, stopst do de training yn de app. De gegevens wurde automatysk mei dyn iPhone syngronisearre, dêr't do dyn prestaasje yn detail analysearje kinst.

![Fytse mei de Apple Watch en de Workout-app](https://willem.com/global/images/1e44a007cb1a.webp)

Do kinst dyn gemiddelde snelheid, ôfstân, ritduer, kaloaryen en hertslach sjen. Ik fyn de hertslachgrafyk moai, want dy lit dúdlik de wikseljende yntensiteit by myn rit sjen. Ek kinst dyn rûte op in kaart besjen. In (tige) moai detail is de kleur fan myn spoar: grien stiet foar fluch fytse, read foar stadich fytse. As do dyn gemiddelde snelheid ferbetterje wolst, kinst sa gau sjen wêr't do stadich bist.

## Swimme mei Apple Watch

In training yn it swimbad mei de Apple Watch is ek maklik. Foardat do yn it wetter springst, start do in swimtraining. Dat skeakelt automatysk de wetterfêste modus yn, wêrby't it touchscreen útset wurdt (want dat is mei wiete fingers wat lestich). Do kinst de lingte fan it swimbad ynfiere, dat helpt it horloazje om dyn slach te analysearjen.

![Swimme mei de Apple Watch (makke mei iPhone)](https://willem.com/global/images/00617ffe84f6.webp)

As do klear bist mei swimmen, draai do oan de digitale kroan fan de Watch om de wetterfêste modus út te skeakeljen. De Watch makket in lûd, dêr't it oerstallige wetter mei út de lûdsprekkers spuid wurdt. Dat is echt in tûke manier om dit te dwaan, pet ôf foar de yngenieurs fan Apple.

![Gearfettingsskerm fan de Apple Watch nei it swimmen](https://willem.com/global/images/4a612b67c628.webp)

Op dyn Apple Watch krigest do nei it swimmen in gearfetting. Do kinst sjen hoefolle kear do it swimbad oerswommen hast, mei de totale ôfstân.

![Swimme mei de Apple Watch en de Workout-app](https://willem.com/global/images/5b0c4c054dbc.webp)

Mei dyn iPhone kinst de swimtraining yn detail analysearje. De Apple Watch syngronisearret de swimgegevens automatysk as er wer binnen berik fan dyn tillefoan is. Do hoechst dyn tillefoan net by (of yn) it swimbad te bringen. It is geweldich dat de Watch de hertslach analysearje kin wylst do yn it wetter bist. Mei de gyrosensors kin er myn slachtype en duer krekt bepale, ynklusyf de lytse rêstmominten tusken it swimmen troch.

## Konklúzje

De Apple Watch is mar ien lyts apparaat om dyn pols, mar it hat safolle kompjûter- en analysekrêft yn him. Yn kombinaasje mei de iPhone is it in geweldige maat by it sporten.

Wat my fernuvert is de alsidichheid, ik haw deselde Apple Watch brûkt om te swimmen en te fytsen. Do hast gjin aparte fytskompjûters mear nedich foar fatsoenlike ritgegevens. Ik bin echt ûnder de yndruk fan it fermogen fan de Watch om myn bewegingen ûnder wetter te folgjen.

Dyn eigen prestaasje mjitte kin in motivaasje wêze by it sporten. Do kinst dyn foarútgong folgje en it jout dy de krêft om dat ekstra stapke te setten. It is goed, gean no mar yn beweging!

### Fernijing oer fytse mei Apple Watch:

Lês ek myn oare berjocht oer de Apple_Watch_brûke_as_fytskompjûter_op_dyn_fyts (https://willem.com/en/2019-04-30_the-best-bike-computer-app-cyclemeter/).

---

## Ôfbyldings optimalisearje foar it web en prestaasje

*Bestânsgrutte ferkleine mei jpegoptim, optipng, pngcrush en pngquant* · 2018-09-26 · https://willem.com/fy/2018-09-26_ofbyldings-optimalisearje-foar-it-web-en-prestaasje/

Ien manier om dyn website fluggere te meitsjen is him lytser te meitsjen. Net mei lytse letters, mar mei minder bytes! Mear as de helte fan it gewicht fan in gemiddelde website komt fan ôfbyldings. Dochs optimalisearje tige min minsken har ôfbyldings foar it web en de prestaasje, tiid om út te finen hoefolle bytes do besparje kinst!

## Optimalisearje dyn website

As do dyn website optimalisearrest, laadt er fluggere. Om't in soad minsken fluch websites leaver hawwe, binne sykmasines lykas Google begûn de sidesnelheid te mjitten om de rangoarder fan dyn website yn de sykresultaten te bepalen.

### Gemiddelde sidegrutte

Hoewol in soad webbouwers earst op HTML en skripts rjochtsje, bestiet it grutste part fan it gewicht fan in gemiddelde website út ôfbyldings (boarne HttpArchive (https://httparchive.org/reports/page-weight) page weight septimber 2018).

![Gemiddeld gewicht fan in webside, ferdield nei soart bestân (HttpArchive, septimber 2018)](https://willem.com/global/images/ec02ee9672ec.webp)

In effektive optimalisaasje fan ôfbyldings kin dus ûnbidich grutte gefolgen hawwe foar de snelheid fan dyn website.

## Wat is ôfbyldingsoptimalisaasje?

In digitale ôfbylding is as in skaakboerd, in rjochthoek mei 8x8 swarte en wite fjilden. As do it skaakboerd net komprimearre opslaan soest, soest de kleur fan elk fjild apart opskriuwe ("fjild ien is wyt, fjild twa is swart, fjild trije is wyt, fjild fiif is swart, ensfh"). Dan hast 64 rigels nedich om it hiele boerd te beskriuwen, krekt, mar net tige effisjint.

![Bitmap-ôfbyldings binne as skaakboerden, wêrby't de piksels de fjilden binne](https://willem.com/global/images/e94033e684f1.webp)

Ôfbyldingsoptimalisaasje is it sykjen nei effisjintere wizen om de kleuren fan in ôfbylding te beskriuwen. Do koest it hiele skaakboerd yn ien rigel tekst beskriuwe: "wikselje tusken swart en wyt, begjin mei wyt", of noch effisjinter: "werhelje wyt, swart". By digitale ôfbyldings hjit dit kompresje, it algoritme besiket rigels fan weromkearende kleuren te werkennen.

Der binne ferskillende algoritmen dy't allegearre har sterke en swakke punten hawwe. Guon prestearje better op foto's (mei miljoenen kleuren), wylst oaren better prestearje by ôfbyldings mei folle minder ferskillende kleuren (lykas in PowerPoint-dia). De goede kar fan algoritme is dyn earste prestaasjeboost.

## Gewoane ôfbyldingsformaten

- **JPG** is in tige gewoan ôfbyldingsbestânstype mei effektive kompresje foar ôfbyldings mei in soad ferskillende kleuren, lykas foto's. Dit formaat bestiet al sûnt 1992 en wurdt op hast elk apparaat stipe.

- **GIF** is in oar âld ôfbyldingsbestânstype dat yn 1987 ûntwikkele waard. It is populêr om't it animaasje stipet. Technysk is it tige beheind ta mar 256 ferskillende kleuren per ôfbylding.

- **PNG** waard yn 1994 ûntwikkele as ferfanging fan GIF fanwegen kontroverse oer it kompresjealgoritme fan GIF. It is populêr om't hast elk apparaat it stipet en PNG miljoenen kleuren stipet, ynklusyf transparânsje. It lit ferliesfrije kompresje ta, wat skerpe tekst en rigels garandearret, en makket dit formaat ideaal foar grafiken en logo's.

Koartlyn binne der nije ôfbyldingsformaten yntrodusearre troch Google (webP) en Apple (HEIF), dy't noch bettere kompresje biede as JPG, GIF en PNG. Mar dizze formaten binne noch net breed oernommen.

## It goede ôfbyldingsformaat kieze

Wat foar formaat it bêste is hinget ôf fan de eigentlike ynhâld fan dyn ôfbylding. Der is gjin universele regel dy't it bêste formaat foar in bepaalde ôfbylding bepaalt. Do kinst it bêste sels besykje en sjen wat der mei de bestânsgrutte bart as do dyn ôfbylding yn ferskillende formaten opslachst. In soad buroblêdprogramma's biede de opsje om in formaat te kiezen as do "Bewarje as" kiest.

Do kinst begjinne mei JPG foar foto's en PNG foar ôfbyldings mei minder kleuren, lykas in logo, grafyk of PowerPoint-dia. Formaten lykas JPG hawwe ferskillende ynstellingen foar kompresjekwaliteit dy't ynfloed hawwe op de ôfbyldingskwaliteit en de bestânsgrutte. In legere kwaliteitsynstelling ferleget de ôfbyldingskwaliteit ta foardiel fan in lytser bestân, do moatst besykje in goede balâns te finen tusken kwaliteit en grutte.

### Ferliesmakkende en ferliesfrije kompresje

Kompresjealgoritmen dy't kwaliteit ynruilje foar bestânsgrutte hjitte **ferliesmakkende kompresje**-algoritmen. Algoritmen dy't de oarspronklike ôfbyldingskwaliteit bewarje, hjitte op har beurt **ferliesfrije kompresje**-algoritmen.

## Hoe optimalisearje do ôfbyldings

As do dyn JPG- of PNG-ôfbylding ienris hast, kinst him optimalisearje troch de goede ynstellingen foar it kompresjealgoritme te kiezen. Meitsje dy gjin soargen, do hoechst dit net hânmjittich te dwaan: do kinst automatyske optimalisaasjesoftware brûke om de optimale kompresje-ynstellingen foar in bepaalde ôfbylding te finen.

### JPG-ôfbyldings optimalisearje

As do Photoshop brûkst, kinst de ynboude funksje **Save for the web** brûke foar in redelik optimalisearre JPG-ôfbylding.

Of do kinst in kommandorigelprogramma lykas **jpegoptim** brûke. Dit ark ferkleint JPG-bestannen troch de ynterne Huffman-tabellen te optimalisearjen, wat de prestaasje fan it kompresjealgoritme effektyf ferbetteret. Gemiddeld kinst in ferbettering ferwachtsje fan 10-15% sûnder ferlies fan ôfbyldingskwaliteit.

In oare manier om JPG-ôfbyldings te optimalisearjen is in online optimalisaasjetsjinst brûke, lykas TinyJPG (https://tinyjpg.com) of ImageOptim (https://imageoptim.com/api).

As do WordPress brûkst, kinst oerweagje in plugin te brûken dy't de ôfbyldingsoptimalisaasje foar dy docht, lykas **Imagify** fan xtremerain (https://www.xtremerain.com/imagify-advanced-optimization/).

### PNG-ôfbyldings optimalisearje

PNG-bestannen kinne optimalisearre wurde mei Photoshop mei de funksje **Save for the web**. Om dyn PNG-bestannen noch better te optimalisearjen kinst in spesjalisearre app brûke, lykas ImageAlpha (https://pngmini.com) foar Mac of PNGGauntlet (https://pnggauntlet.com) foar Windows.

Der binne online optimalisaasjetsjinsten foar PNG-bestannen, lykas TinyPNG (https://tinypng.com) en Compressor.io (https://compressor.io).

Of do kinst kommandorigelprogramma's brûke lykas **optipng**, **pngcrush** of **pngquant**. It is de muoite wurdich om wat djipper yn dizze PNG-arkjes te dûken.

## optipng, pngcrush en pngquant teste

Foar myn wurk as webûntwikkelder yntegrearje ik ôfbyldingsoptimalisaasje yn contentmanagementsystemen, sadat myn klanten har ôfbyldings makliker automatysk optimalisearje kinne. Doe't it tal klanten sterk groeide, rûn ik tsjin prestaasjeproblemen oan.

Om mear prestaasje te finen besleat ik **optipng**, **pngcrush** en **pngquant** te testen. Ik hope goede ôfbyldingsoptimalisaasje te finen mei minder rekkenkrêft fan de server. Dat soe de prestaasje foar myn klanten ferbetterje.

### PACE-CME

Ien fan dy klanten is PACE-CME, in website (https://pace-cme.org) mei boarnen foar kardiovaskulêr ûnderwiis foar dokters. Dizze website befettet tûzenen PowerPoint-dia's dy't as PNG-bestannen opslein binne.

![Typyske dia op pace-cme.org](https://willem.com/global/images/3640b9482061.webp)

Om de prestaasje te testen brûkte ik in spesjale testôfbylding dy't grutter en swierder is as in gewoane PowerPoint-dia. Dizze testôfbylding is in ôfbylding mei hege resolúsje en mingde ynhâld, dy't foar in part út foto's, tekst en effen kleuren bestiet.

![Testôfbylding mei effen kleuren, fotografyske en tekstuele ynhâld](https://willem.com/global/images/4c08bf11faa4.webp)

### Metoade

Ik haw tests dien op in Quad-core Intel XEON-server mei 8GB RAM. Per PNG-optimalisaasjeark haw ik sawol de meast **ekstreme** ynstellingen brûkt (om te sjen wat it mei de bestânsgrutte dwaan kin), as de **standert**-ynstelling (om te sjen hoefolle fluggere de standertynstellingen binne en hoe't har útkomst him ferhâldt ta de bêste kompresje-ynstellingen).

### Resultaten

- **orizjineel** testôfbylding 2897KB

- **optipng** ekstreem (-o7): 2510KB yn 2 minuten 36 sekonden / standert: 2536KB yn 4,9 sekonden

- **pngcrush** ekstreem (-brute): 2510KB yn 1 minút 42 sekonden / standert: 2531KB yn 9,2 sekonden

- **pngquant** ekstreem (-s 1): 744KB yn 5,2 sekonden / standert: 746KB yn 4,2 sekonden

De prestaasje fan pngquant is geweldich, it is folle fluggere en leveret ek noch folle lytsere bestannen. Dit is gjin magy, want it brûkt in oar, ferliesmakkend kompresjealgoritme. Dat betsjut dat ôfbyldings dy't mei pngquant optimalisearre binne in bytsje ôfbyldingskwaliteit ferlieze. Ik haw se goed fergelike en seach gjin ferskil.

![Kwaliteit kontrolearje: links it orizjineel, rjochts pngquant](https://willem.com/global/images/19c8b9866186.webp)

## Konklúzje

Ôfbyldings optimalisearje foar it web en de prestaasje is echt wichtich. Lykas myn tests oantoand hawwe, kin de goede kar fan algoritme it ferskil meitsje.

Foar my betsjutte dat pngquant kieze, mar dyn beslút kin oars wêze, ôfhinklik fan it soarte ôfbyldings dat do optimalisearje wolst.

De kaai om út dit berjocht mei te nimmen is dus: soargje foar dyn ôfbyldings. Dyn website wurdt folle fluggere, en wa hâldt der net fan in flugge website?

---

## Romtereizen fan El Teide ôf

*Op besite by de fulkaan fan Tenerife op de Kanaryske Eilannen* · 2018-08-21 · https://willem.com/fy/2018-08-21_romtereizen-fan-el-teide-of/

Myn simmerfakânsje brocht my nei Tenerife, ûnderdiel fan de Kanaryske Eilannen, Spanje. It is in populêre bestimming fanwegen it klimaat, mar it is ek it thús fan de Teide, de op ien nei heechste fulkaan fan de wrâld (7500 m, mjitten fan de seeboaiem ôf). It ûnbidige útsjoch reitsjet fier boppe de ierde út, yn de romte, de Molkwei en oare fiere stjerrestelsels.

## Tenerife

It Kanaryske eilân Tenerife is ynternasjonaal bekend as it "Eilân fan de Ivige Maitiid" (Isla de la Eterna Primavera). Op likernôch deselde breedtegraad as de Sahara hat it in waarm, tropysk klimaat mei in gemiddelde fan sa'n 24 °C. It klimaat wurdt bepaald troch de passaatwinen oer de Atlantyske Oseaan, wêrfan't it focht oer it noardlike diel fan it eilân kondensearret en wolken foarmet. It waar op it eilân is oars yn it noarden as yn it suden fanwegen de enoarme fulkaan yn it midden.

![Radarôfbylding fan NASA dy't de fulkaan Teide sjen lit op it eilân Tenerife, Kanaryske Eilannen, Spanje (Wikimedia Commons)](https://willem.com/global/images/5b0460cf6f3a.webp)

De radarôfbylding lit de fulkaan Teide sjen op it eilân Tenerife yn de Kanaryske eilannen. De ôfbylding is makke mei de Spaceborn Imaging Radar-C/X-Band Synthetic Aperture Radar (SIR-C/X-SAR) oan board fan de spaceshuttle Endavour yn 1994. De kleur jout ferskillen yn it terrein oan, wêrby't skaden fan grien en brún lavastreamen fan ferskillende leeftiden en rûchheden oanjouwe.

## El Teide

De fulkaan op it eilân Tenerife, El Teide, is de heechste fan de wrâld nei dy fan de Hawaïaanske Eilannen. Mjitten fan de oseaanboaiem ôf berikt de top (Pico del Teide) 7500 meter. De top leit 3718 meter boppe seenivo. Fanwegen de skiednis fan ferneatigjende útbarstingen wurdt de fulkaan yn de gaten hâlden troch it Komitee foar Rampbestriding fan de Feriene Naasjes. De lêste útbarsting wie yn 1909.

![Dizze detaillearre astronautefoto lit twa stratofulkanen sjen, Pico de Teide en Pico Viejo (makke fan it Ynternasjonaal Romtestasjon ôf, publyk domein)](https://willem.com/global/images/e76d65f1a64f.webp)

![De kaldera Las Cañadas boppe-op de Teide, sjoen fan it Ynternasjonaal Romtestasjon ôf (publyk domein)](https://willem.com/global/images/17a1a12095c9.webp)

As do goed sjochst, falt op dat de fulkaan ynstoarte liket te wêzen: de top liket nei ûnderen drukt te wêzen en wurdt omjûn troch in "ring" fan berchtoppen. Dit hjit in "kaldera", in grutte ynstoartkûle dy't meastentiids ûntstiet as in grutte útbarsting de magmakeamers yn de fulkaan hielendal leechmakket.

![Teide sjoen mei myn iPhone](https://willem.com/global/images/8649c75b21a8.webp)

De fulkaan en syn omjouwing foarmje it Nasjonaal Park Teide, in Wrâlderfgoedlokaasje fan UNESCO. De omjouwingsbetingsten en geologyske formaasjes lykje op dy op Mars.

![Myn romtemobyl, in Citroën C1 hierauto...](https://willem.com/global/images/3f298ca1e260.webp)

It nasjonaal park Teide is iepen foar it publyk en mei de auto te berikken. Ûnderweis hast prachtich útsjoch.

![Kronkeljende wegen nei de top fan de Teide, mei opmerklike geologyske formaasjes te sjen](https://willem.com/global/images/a6dd1f618352.webp)

![It lânskip yn de kaldera Las Cañadas liket op Mars](https://willem.com/global/images/6016357e2181.webp)

It lânskip is oars as alles wat ik earder sjoen haw. Fanwegen de oerienkomsten mei Mars wurdt Las Cañadas troch romteagintskippen brûkt om planetêre rovers te testen.

![De snelbewegende Heavy Duty Planetary Rover (HDPR) fan ESA op de Teide (credit: ESA)](https://willem.com/global/images/a87b2b140d48.webp)

![Skaad fan in Marsmantsje... sa'n bytsje :-)](https://willem.com/global/images/2520d636df37.webp)

![Sommige rotsen binne ûnleauwich yn grutte en foarm](https://willem.com/global/images/4aafbda36361.webp)

![Pico del Teide, sjoen fan it suden fan de kaldera](https://willem.com/global/images/8dda8fbe04f4.webp)

![De fulkaanskoarstien El Chinyero op de Santiago-rêch, noch altyd swart fan de útbarsting fan 1909](https://willem.com/global/images/be21b9bf796b.webp)

![Panorama yn de kaldera Las Cañadas](https://willem.com/global/images/3349da68ef9b.webp)

Der binne fjouwer haadwegen nei en fan de kaldera, elk mei oare taferielen. Fan tichte bosken oant bleate rotsen, fan swiere mist oant heldere loften. Do moatst se allegearre ûndersykje!

![Boppe-op it massyf Los Gigantes, mei it eilân La Gomera oan de hoarizon](https://willem.com/global/images/ea423501807b.webp)

![De Los Gigantes binne wier ûnleauwich yn har ôfmjittings, op de kronkeljende wegen fiel do dy as in lyts minsketsje.](https://willem.com/global/images/e143d3cd4b00.webp)

![Riden boppe de wolken](https://willem.com/global/images/051ec2969047.webp)

As it bûtenierdske lânskip net genôch is, dan lit it riden boppe de wolken dy echt beseffe dat dit net dyn gewoane reis nei it wurk is. It kontrast mei de top fan de Teide is geweldich as do ûnder de wolken delkomst. Dêr is it lânskip grien, fol libben en fegetaasje.

![Ûnder de wolken is it lânskip grien, fol libben](https://willem.com/global/images/288afd9ef72f.webp)

![El Palmar yn de delling tusken Monte del Agua en de Teno-bergen](https://willem.com/global/images/7c55d105d1fe.webp)

As do de kuierrûte fan Masca folgest, dat in gefaarlike kuier is, kinst hielendal del oant seenivo. As do gjin sin hast yn berchsport, kinst dit fenomenale swimplak ek mei de boat berikke, wêrby't do ûnderweis walfisken sjen kinst.

![Swimme yn de Atlantyske Oseaan, del by Los Gigantes](https://willem.com/global/images/79b715597a23.webp)

Mar pas op wêr't do yn see springe wolst! Oan de noardkant fan it eilân binne sterke streamingen, tige gefaarlik foar swimmers.

![Redingshelikopter helt minsken út de oseaan, fernim it swarte fulkaanstrân](https://willem.com/global/images/837fd42b8ba9.webp)

## Romte

Fanwegen de goede astronomyske omstannichheden boppe-op de fulkaan wurdt de Teide brûkt om nei de stjerren te sjen. Sûnt 1964 is er it thús fan it Teide Observatorium (Observatorio del Teide). It waard ien fan de earste grutte ynternasjonale observatoria mei teleskopen út ferskillende lannen. It is wol in útsjoch, dizze "teleskoopstrjitte".

![Teide Observatorium mei teleskopen út ferskillende lannen op 2390 meter hichte](https://willem.com/global/images/c61d626935e1.webp)

Astronomyske observatoria lizze oer it algemien boppe-op bergen, om't de lucht by de grûn meastentiids mear konvektyf is (ûnrêstich troch it temperatuerferskil). Stabile lucht fan heech boppe de wolken en oseanen jout oer it algemien de bêste omstannichheden. It is by Teide ek tige tsjuster yn de nacht, om't it midden yn de oseaan leit (dat de ljochtfersmoarging fan grutte stêden beheint).

Besykje it echt sels: gean yn de nacht nei de Teide. De loft is echt ûnleauwich: ik haw noch nea safolle stjerren sjoen! Do hast gjin teleskoop of spesjale bril nedich, sjoch gewoan mei dyn bleate eagen. De measte stjerren en stjerrestelsels binne te sjen foardat de moanne opkomt. Nim de tiid en do sjochst noch mear detail.

![Ik en de Molkwei (foto fan Ellen Middelkoop)](https://willem.com/global/images/679e223ac695.webp)

Dizze prachtige foto is makke troch myn frou Ellen (http://elll.nl) mei in profesjonele kamera. It jout hiel goed wer hoe't de loft yn werklikheid is yn de nacht by de Teide, dit is gjin Photoshop! Sjoch hoe't de Molkwei de loft ferljochtet as in subtile wolk. Miljarden stjerren yn ien sicht. Ik haw noch nea wat sa moais sjoen, it is wier prachtich.

## Konklúzje

Do hoechst net te wachtsjen oant Elon Musk syn Mars-raket klear is om de romte te sjen. Besykje Tenerife en wurd ferbjustere troch it bûtenierdske útsjoch.

![Ûntspanne yn it swimbad](https://willem.com/global/images/9c4031f45acd.webp)

Nei al dyn stjerren sjen en romtereizgjen soest ûntspanne en genietsje fan it sinnige waar by it swimbad. Noflike fakânsje, allegearre!

---

## Google Analytics vs AWStats

*Software foar webferkearstatistiken begripe* · 2018-08-20 · https://willem.com/fy/2018-08-20_google-analytics-vs-awstats/

Dizze moanne haw ik wurke oan websitestatistiken en ferkear folge mei ferskillende technologyen. Guon fan myn klanten brûke Google Analytics, oaren brûke AWStats en guon brûke beide. Der wurdt faak oer debatearre hokker better is, mar mar in pear minsken begripe de ferskillen echt. Tiid om wat ljocht te smiten op de magy fan webstatistiken.

## AWStats fergelykje mei Google Analytics

Do soest ferwachtsje dat beide programma's foar webanalyse deselde hoemannichte websiteferkear melde, mar dat is net sa. Ik sil besykje út te lizzen wêrom't rapporten fan Analytics en AWStats ferskille (en wêrom't ik tink dat it eins neat útmakket).

![Google Analytics en AWStats: software foar webferkearstatistiken](https://willem.com/global/images/5395a5372a16.webp)

## Google Analytics

As ûnderdiel fan it Google Marketing Platform is Google Analytics ien fan de meast brûkte programma's foar analyse fan webferkear. Google brocht de tsjinst yn 2005 út nei it oernimmen fan ferskate softwarebedriuwen dy't spesjalisearre wiene yn analytics, foaral Urchin en Adaptive Path.

### Hoe Google Analytics wurket

Google Analytics wurket troch in lyts stikje programmakoade op dyn website (of yn dyn app) te setten. Dat set it folgjen en profilearjen yn gong dat Google brûkt om webstatistiken te meitsjen. De koade makket dat dyn ynternetapparaat ferbynt mei de servers fan Google, dy't al dy ferbiningen dan telle om gebrûksstatistiken te meitsjen.

### Beskikberens fan Google Analytics

Google biedt Analytics fergees oan: as do Google Analytics brûkst, giest do akkoard mei it dielen fan dyn ferkearsgegevens mei Google. Sa kin Google Analytics-gegevens fan ferskillende websites kombinearje om krekte profilen te meitsjen fan minsken dy't op it web surfe. Hoewol dizze profilen prima binne om personalisearre advertinsjes te leverjen, jouwe se ek oanlieding ta soargen oer privacy. Google Analytics wurdt brûkt op websites, yn apps en spultsjes.

## AWStats

Oarspronklik makke troch de Frânsman Laurent_Destailleur (https://www.destailleur.fr) yn 2000 is AWStats in breed brûkt serverprogramma dat logbestannen fan webservers analysearret. De namme AWStats is in ôfkoarting fan "Advanced Web Statistics".

### Hoe AWStats wurket

It weblogboek befettet it folsleine ferslach fan it websiteferkear. Yn it logbestân wurde de yndividuele ferbiningen tusken de webserver en it ynternetapparaat (tillefoan, kompjûter, tablet) fêstlein. Nei analyse fan dit aktiviteitsferslach jout AWStats detaillearre ynsjoch yn it webferkear.

### Beskikberens fan AWStats

Elkenien kin AWStats brûke, want it is beskikber as frije software, ynklusyf de boarnekoade. Earder skreau ik oer minsken_helpe_mei_frije_software (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/), en lei ik de foardielen fan frije software út (it giet net allinnich om jild). AWStats moat tagong hawwe ta de logbestannen fan de server, wat faak dien wurdt troch AWStats op de server sels te ynstallearjen. Dêrtroch hat AWStats in beheind berik. It kin yndividuele brûkers net folgje oer ferskillende websites. AWStats wurdt brûkt foar web-, mail-, streaming- en bestânsservers.

## Ferskil: de ienheid fan mjitting

Wierskynlik is it wichtichste ferskil tusken de systemen de ienheid fan mjitting. Google Analytics wurket benammen mei "sesjes" wylst AWStats (unike) besites brûkt:

- **Google Analytics-sesje**: in rige sideopfragen fan deselde browser op in website mei net mear as 30 minuten tusken de klikken, útsein om middernacht. Sjoch de útlis_fan_Google (https://support.google.com/analytics/answer/2731565).

- **AWStats (unike) besite**: in (unyk) IP-adres dat binnen ien oere in rige siden op in webserver opfreget. As de rige langer duorret as dat oere, wurdt de besite as twa teld. Sjoch de útlis_yn_de_AWStats-dokumintaasje (https://www.awstats.org/docs/awstats_glossary.html).

## Ferskil: wêr't de gegevens sammele wurde

Njonken de ienheid fan mjitting is ek de plak wêr't de gegevens sammele wurde oars. AWStats brûkt de webserver as plak om te mjitten. De software telt letterlik hoe faak de server in fersyk kriget om in bepaalde side te leverjen. De server reagearret op minsklike besikers, mar ek op automatyske fersiken.

### Bots

Dizze automatyske fersiken wurde dien troch bots, kompjûterprogramma's dy't automatysk op it web surfe. Faak hawwe dizze bots in bepaalde taak, lykas it yndeksearjen fan in website foar sykmasinelisten. De measte bots wurde werkend oan har IP-adres of de saneamde UserAgent (in soarte identifikaasjetekst dy't de oarsprong fan de bot neamt; lykas "GoogleBot"). De measte bots wurde net meiteld by de besites yn AWStats, mar steane yn in aparte list.

![Robots dy't op it web surfe: botferkear werjûn troch AWStats](https://willem.com/global/images/7689fca9d1b9.webp)

### Minne bots

Spitigernôch hâlde net alle bots har fatsoenlik. Guon wurkje foar hackers om mooglike swakke plakken yn de feiligens te finen. Oaren, lykas guon yndeksearbots fan sykmasines, gedrage har as minsken om te testen oft de website deselde side oan minsken en bots toant. Ferskillende ynhâld toane op grûn fan de user agent is in minne praktyk dy't brûkt wurdt troch domme websites om de rangoarder yn sykmasines te manipulearjen.

### Bots werkenne

AWStats besiket botgedrach te werkennen troch rekken te hâlden mei de folchoarder en snelheid fan sideopfragen (in gewoan, sûn minske kin net mear as twa siden per sekonde lêze). Mar dat foarkomt net dat guon bots har mei sukses as minske foardogge, wêrtroch AWStats se meitelt.

![In diel fan in logbestân fan in webserver, elke rigel hâldt ferbân mei in sideferfraach: sjochst de bot?](https://willem.com/global/images/d6ce3879461c.webp)

### JavaScript

In plak fan software op de server út te fieren lykas AWStats, wurket Google Analytics troch koade (JavaScript) út te fieren op it apparaat fan de besiker. It hinget ôf fan hoe't it Analytics-JavaScript yntegrearre is, mar de mjitting wurdt faak fertrage, om't it efkes duorret om JavaScript te laden. Soms begjint it pas as de hiele side (ynklusyf ôfbyldings en lettertypen) folslein laden is. Minsken dy't de side ferlitte foardat er folslein laden is, of minsken dy't JavaScript útsetten hawwe, wurde dêrom net mjitten. Om't Google Analytics JavaScript fereasket, wurde de measte bots net mjitten, want it is lestich foar bots om in browser mei JavaScript te simulearjen.

![Typysk stikje Google Analytics-JavaScript-koade: dúdlik te sjen dat it nei de servers fan Google ferwiist](https://willem.com/global/images/9fe21c623fcc.webp)

### Google Analytics blokkearje

Fanwegen de soargen oer privacy by Google Analytics blokkearje guon minsken aktyf it JavaScript dat Google Analytics brûkt. Der binne browserplugins en advertinsjeblokkers dy't dit automatysk dogge, sûnder dat de brûker technyske kennis nedich hat. In oare tûke webûntwikkelder brûkte in spesjaal ynrjochte server om út te finen hoefolle minsken Google Analytics blokkearje. Yn syn eksperimint fûn Jason_Packer (https://www.quantable.com/analytics/how-many-users-block-google-analytics/) dat sa'n 8-11% fan de brûkers Google Analytics blokkearret.

![Persintaazje minsken dat Google Analytics blokkearret (2016), quantable.com - Jason Packer](https://willem.com/global/images/a28ca2b50443.webp)

## Konklúzje

Sawol de ienheid fan mjitting as de plak wêr't der mjitten wurdt feroarsaakje de ferskillen yn statistiken tusken Google Analytics en AWStats. Mei bots telt AWStats te folle, wylst Google Analytics te min telt troch problemen mei it laden en blokkearjen fan JavaScript.

Mar op it lêst makket it eins neat út, want do moatst dizze statistykprogramma's foaral brûke om relative prestaasje te analysearjen. Konsekwinte ûnnauwkeurigens yn absolute oantallen hawwe gjin echte ynfloed op antwurden op fragen lykas dizze:

- Docht myn website it better as juster, ferline moanne of ferline jier?

- Hokker side, blogberjocht of webshopprodukt is it populêrst?

- Nimt it gemiddelde ferkear ta? Hat myn advertinsjekampanje effekt?

As do echt witte wolst *wa* dyn website besiket, soest oerweagje de besiker te freegjen him- of harsels te identifisearjen. Dat is folle krekter (en beleefder!) as te leauwen dat Google Analytics of AWStats unike persoanen identifisearret. Sa hoechst dy gjin soargen te meitsjen oer minsken dy't meardere apparaten hawwe en dyn website fan ferskillende plakken ôf brûke, lykas thús, op it wurk of ûnderweis (trein, bus).

Brûk statistyksoftware om relative prestaasje te folgjen, mar tink der oer nei om dyn besiker te learen kennen troch kontakt mei him te meitsjen, yn plak fan gegevens fan him te sammeljen. Bou relaasjes yn plak fan dataprofilen. Dêr sit de wearde.

---

## Minsken helpe mei frije software

*Debian GNU/Linux ynstallearje op in âlde laptop* · 2018-07-20 · https://willem.com/fy/2018-07-20_minsken-helpe-mei-frije-software/

Dizze wike brocht in man syn laptop nei it buorthûs dêr't ik as frijwilliger minsken help mei kompjûterproblemen. De âlde laptop begûn net mear op en moast opnij ynstallearre wurde. Yn plak fan Windows haw ik in frij bestjoeringssysteem ynstallearre. Ik tink dat it wichtich is dat ik dy fertel hoe en wêrom ik dat dien haw.

Alle moandeis help ik minsken yn it buorthûs yn Amsterdam-Zuidoost. Ik_doch_dit_wurk_as_frijwilliger (https://willem.com/en/2016-11-21_being-a-volunteer-in-amsterdam-zuidoost/) al in pear jier en do wytst nea krekt wat en wa't der komt. Dizze wike die bliken in ferrassing te wêzen...

![De laptop sa't er yn it buorthûs oankaam](https://willem.com/global/images/62905284bcaf.webp)

In man brocht syn kompjûter yn de hope dat ik him wer wurkjend krije koe. De HP Mini-laptop joech in flaterberjocht doe't er oansette waard: "boot device not found".

![Boot device not found: dat is net goed](https://willem.com/global/images/fb23e6aea1ef.webp)

Meastentiids is dit flaterberjocht in oanwizing foar hardwarefout (in kapot ûnderdiel) of gegevensbeskeadiging (firus, beskeadige bestânssysteem, ensfh). Mar sa't ik útfine soe... net hielendal dizze kear!

De man fertelde my dat er nei in profesjonele kompjûterreparaasjewinkel gien wie doe't er problemen mei syn masine krige. Dy sizze dat de kapotte kompjûter it bêste ferfongen wurde koe troch in nije, want reparearje wie ûnpraktysk. Se hiene tafallich in geskikte ferfanging op foarried, dy't se handich oanbeaen. Hy sei nee en bewarre syn kapotte kompjûter oant er fan my learde, dy't help biedt by kompjûterproblemen yn it buorthûs.

## De ûntbrekkende opstartskiif

Nei in rappe kontrôle, wêrby't ik besocht de kompjûter op te starten en wat diagnoses út te fieren (fia it BIOS), koe ik gjin sinjaal fan de hurde skiif krije. Ik makke de grap dat in kweade kabouter de skiif stellen hie...

![It flaterberjocht hie gelyk, letterlik: de opstartskiif ûntbrekt!](https://willem.com/global/images/6d8226136f31.webp)

Foarstel dy myn ferrassing foar doe't ik seach dat de skiif wier fuort wie, út de kompjûter helle! No begriep de man wêrom't syn kompjûter net mear opstarte woe.

De man fersekere my dat er him net sels fuorthelle hie en dat de reparaasjewinkel him syn skiif net los werom jûn hie. Immen hat him wis nommen, en frustrerend genôch kin ik allinnich fermoedzje wa't (der is gjin bewiis).

## De laptop reparearje

Om de laptop te reparearjen moast ik in nije hurde skiif ynstallearje. Hoewol dizze kompjûter net nij mear is, fûn ik him dochs in besykjen wurdich, want ik haatsje it as dingen ferfongen wurde om domme_redenen (https://willem.com/en/2018-01-08_lessons-from-a-takeaway-plastic-bag/).

![Ferfangende skiif](https://willem.com/global/images/654cf1d89414.webp)

Gelokkich hie ik noch in reserveskiif lizzen. Dy lei yn de opslach stof te sammeljen sûnt ik opwurdearre nei in gruttere skiif. Ik tocht dat dizze 160GB 7200RPM SATA-skiif krekt it goede ûnderdiel wie foar de ûngelokkige laptop. Ik joech him de skiif graach fergees.

In hurde skiif ynbouwe is meastentiids net te dreech, mar hardwaremakkers besunigje tsjintwurdich op alles: dat makket reparearjen lestich. It hoecht gjin sein dat ik gjin grutte fan fan de "moderne manier" fan bouwen bin... lym en plakband!

![De skiif ynstallearje yn de laptop](https://willem.com/global/images/df5c3cfc5c8a.webp)

Nei it foarsichtich wer oanbringen fan de tape, wie de ferfangende hurde skiif sûnder fierdere muoite ynstallearre. De kompjûter wie klear om opnij ynstallearre te wurden, want it oarspronklike bestjoeringssysteem Windows 7 Starter wie mei de oarspronklike skiif ferdwûn.

![Ferfangende skiif fuort yn de laptop wei stoppe](https://willem.com/global/images/3c2501280fb6.webp)

## Frije software kieze

Foar de laptop fan de man woe ik in bestjoeringssysteem dat goed wurkje soe. Mar boppe alles woe ik in bestjoeringssysteem dat gjin besykjen die om dizze man wat te ferkeapjen.

In myn jierren as frijwilliger haw ik software dit sjoen dwaan. Lykas antivirussoftware dy't oanstiet op it opwurdearjen fan dyn abonnemint en dy bang makket mei útsichten op ûndergong en ramp as do dat net docht. Ik moast minsken mear as ien kear gerêst stelle en har fersekerje dat har kompjûter prima wie (nettsjinsteande dizze berjochten!). Of in prima kompjûter dy't dy oanstiet om it bestjoeringssysteem nei Windows 10 op te wurdearjen.

Minsken reitsje yn de war tusken kritike feiligensupdates (dy't wichtich binne) en kommersjele upgrades (dy't foaral de softwaremakker tsjinje). Foar de laptop haw ik in bestjoeringssysteem keazen dat de man tsjinnet, en gjin bedriuw dat winst sykje. Dit soarte software hjit "frije software".

Frije software besiket de brûker net te kontrolearjen, te kommersjalisearjen of te manipulearjen. Faak is it fergees as yn "free beer", mar fansels giet it by it "frij" yn "frije software" om de frijheid dy't de brûker ûnderfynt by it wurkjen mei syn kompjûter.

## In frij bestjoeringssysteem kieze

De measte minsken keapje har kompjûter mei in bestjoeringssysteem der al op. Foar in soad PC's is dat Windows en foar kompjûters fan Apple is it macOS. Net in protte minsken beseffe dat der alternative bestjoeringssystemen binne, ynklusyf frije.

### Wat is in bestjoeringssysteem?

In bestjoeringssysteem is de krúsjale software om in kompjûter te brûken. Mei in bestjoeringssysteem kin men in soad dwaan, sûnder kin de kompjûter hielendal net draaie. In bestjoeringssysteem bestiet út in soad programma's, ynklusyf applikaasjes, biblioteken, ûntwikkelark en spultsjes.

### It GNU-bestjoeringssysteem

Yn 1984 begûn de ûntwikkeling fan in frij bestjoeringssysteem, GNU. It wie makke om Unix-programma's út te fieren (in breed brûkt bestjoeringssysteem yn dy tiid), mar fanwegen de rjochting op softwarefrijheid wie it net itselde as Unix. Neffens hackertradysje is de namme "GNU" in rekursyf akronym foar "GNU's not Unix". Yn 1990 wie it GNU-systeem hast klear, allinnich de kernel, it wichtichste ûnderdiel, ûntbriek noch.

### Wat is in kernel?

De kernel is in kompjûterprogramma dat de boarnen fan de kompjûter behearsket, lykas geheugen, opslach en oare hardware. Hy stelt dizze boarnen beskikber foar oare programma's dy't do útfierst. Dêrom is de kernel in essensjeel ûnderdiel fan it bestjoeringssysteem.

### De Linux-kernel

Yn it begjin fan de njoggentiger jierren waard de Linux-kernel ûntwikkele en net folle letter waard er as frije software beskikber steld. Mei de beskikberens fan in frije kernel koenen minsken no in folslein frij systeem meitsje: in GNU-bestjoeringssysteem mei in Linux-kernel.

### Distribúsjes

Tsjintwurdich binne der in soad ferskillende farianten fan it GNU/Linux-systeem, faak distribúsje neamd. Populêre distribúsjes binne Ubuntu, Fedora, Redhat, Suse en Debian. In faak makke flater is it hiele systeem "Linux" te neamen, want it hiele systeem is folle mear as allinnich de kernel. It is better om de namme te neamen, lykas "Debian GNU/Linux", dat de Debian-ferzje fan GNU mei in Linux-kernel betsjut.

![GNU/Linux-distribúsjes](https://willem.com/global/images/739e2cc6f10a.webp)

### Ferskillen tusken distribúsjes

Dizze distribúsjes ferskille foaral yn de wize wêrop't se organisearre binne en prioriteiten stelle. Soms wurdt in distribúsje ûnderhâlden troch in bedriuw (lykas Redhat, of Canonical fan Ubuntu) en soms is it in groep minsken dy't gearwurkje en in mienskiplike wearde diele. Dy wearden kinne alles wêze fan ekstreme oanpasberens fan de software (lykas Gentoo) oant mear prinsipiële dingen, lykas wa't de software besit en kontrolearret.

### Debian GNU/Linux

De distribúsje Debian GNU/Linux is ien fan de âldste distribúsjes. It is bysûnder, om't de ûnderhâlders in sosjaal kontrakt oannommen hawwe, in dokumint dat garandearret dat Debian iepen en frij is.

In teory soe dit prachtich en geweldich wêze. Mar wêrom brûkt dan net elkenien frije software? Dat komt om't software op hardware wurkje moat, en tige faak hâlde hardwarefabrikanten de wurking fan har chips foar harsels. Dat makket it lestich om frije software te ûntwikkeljen dy't de hardware oanstjoert.

Dizze problemen mei hardwarestjoerprogramma's kinne it lestich meitsje om frije software op dyn kompjûter te krijen.

## Debian GNU/Linux ynstallearje

Ik besleat Debian op de laptop fan de man te ynstallearjen. Ik brûkte in oare kompjûter om de ynstallaasjebestannen te downloaden fan https://debian.org. Do moatst in ynstallaasjemedium meitsje, lykas in opstartbere USB-stick, om dizze ynstallaasjebestannen op de doelkompjûter te krijen.

![Debian downloade](https://willem.com/global/images/2e2c4b0d73bd.webp)

Op in oare laptop haw ik wat terminalkommando's brûkt om de opstartbere USB-stick te meitsjen. As do Windows of Mac brûkst, kinst oare ark brûke om dit te dwaan (lykas Skiifhulpprogramma of unetbootin).

![Opstartbere USB-stick meitsje foar de ynstallaasje](https://willem.com/global/images/7835cc6a90ea.webp)

Dan stekst de USB-stick yn de kompjûter en set him oan. Mooglik moatst yn it BIOS om it opstarten fan de kompjûter fan de USB-stick ta te litten. By dizze laptop moast ik op F9 drukke om de USB-stick as opstartskiif te kiezen.

De ynstallaasje fan Debian kinst it bêste beskriuwe as in rige stappen dêr't do fragen oer de ynstallaasje beäntwurdzje moatst. Lykas de taal, tiidsône en de winske ynternetferbining kieze.

![By it ynstallearjen fan Debian moatst fragen beantwurdzje lykas de winske taal](https://willem.com/global/images/f8e252e8203a.webp)

Dit is dêr't de problemen begûnen: de laptop hat in WiFi-chip dêr't gjin frij softwarestjoerprogramma foar is. Dêrtroch fregen it Debian-ynstallaasjeprogramma my om in net-frij stjoerprogramma te leverjen. De ynstallaasje koe net ôfmakke wurde, om't dêrfoar noch ekstra ynstallaasjebestannen delhelle wurde moatte.

Dizze net-frije stjoerprogramma's wurde soms levere troch de hardwarefabrikanten. Debian hat in "non-free"-repository dêr't se stjoerprogramma's bewarje dy't wol wurkje (mar net as "frij" yn de folsleine frijheid beskôge wurde). It is in kompromis dat soms net te ûntkommen is as do in bepaald stik hardware wurkjend krije moatst.

Yn plak fan te knoeien mei net-frije stjoerprogramma's by de ynstallaasje, haw ik in stik hardware brûkt dat perfekt wurkjende frije softwarestjoerprogramma's hat. Dizze "Alfa One" USB-WiFi-adapter is net de fluchste draadleaze ynternetadapter, mar hy wurket hast altyd. Of do kinst in bekabele ethernetferbining besykje of besykje de goede net-frije stjoerprogramma's op it ynstallaasjemedium op te nimmen.

![De Alfa One 802.11b WiFi-adapter wurdt troch it Debian-ynstallaasjeprogramma werkend](https://willem.com/global/images/f377dfeda300.webp)

Dêrmei kinst de ynstallaasje dwaan. Nei it ynstallearjen fan it bestjoeringssysteem kinst him opstarte. Fan dêrút haw ik de ûntbrekkende WiFi-stjoerprogramma's ynstallearre mei wat terminalkommando's. Do kinst in soad ynformaasje en ynstruksjes fine op de Debian_wiki (https://wiki.debian.org/WiFi).

## Konklúzje

It koste wat muoite, mar de laptop wurket wer, dizze kear mei frije software. It kin even duorje foar de man wend is oan de nije software, mar ik bin der wis fan dat er syn wei wol fynt. Hy is altyd wolkom foar help yn it buorthûs. Dit is net de earste dy't ik mei frije software holpen haw. Oaren giene foarôf en komme no geregeld efkes by. It grappige is dat sa'n "frije-softwarelaptop" ienris oan it wurk, minder problemen jout as syn Windows-tsjinhinger!

![De laptop wurket wer, dizze kear tank oan (foar it grutste part) frije software](https://willem.com/global/images/c9ba52061281.webp)

Myn ûnderfining is dat minsken echt genietsje kinne fan frije software op har kompjûter. It is benammen moai dat dizze software de brûker net besiket te ferrifeljen om ûnnedige updates, upgrades en abonneminten te keapjen. As software-ûntwikkelder sels bin ik der net tsjin om jild út te jaan oan software. Programmeurs moatte betelle wurde, want se hawwe famyljes te ûnderhâlden. Mar foar my kin dat nea rjochtfeardigje dat brûkers ferrifele of bang makke wurde. Dat betsjut dat as ik oan net-frije software wurkje, ik altyd ien ding yn gedachten hâld: **haw wat respekt foar de brûker!**

## Ek help nedich?

As do frije software in kâns jaan wolst, kin ik dy helpe mei it ynstallearjen en brûken. Do bist wolkom yn de buorthuzen yn Amsterdam:

- Buurtwerkkamer Samen Sterk, Bijlmer Oost (Gravestein 3, Amsterdam) op moandei fan 10:00-12:00 oere

- Buurtwerkkamer Multibron (Albert Camuslaan 103A, Amsterdam) op moandei fan 13:00-15:00 oere

---

## Genietsje fan in festival sûnder alkohol

*Alkoholfrij bier op Rock Werchter* · 2018-07-10 · https://willem.com/fy/2018-07-10_genietsje-fan-in-festival-sunder-alkohol/

Ferline wykein gie ik mei myn broer nei Rock Werchter, in muzykfestival fan ferskate dagen yn Belgje. Mear as 140 tûzen besikers genietsje dêr fan wrâldferneamde artysten as Pearl Jam, Nick Cave, Artic Monkeys, Noel Gallagher, The Killers en Queens of the Stone Age. Dit jier dronk ik gjin alkohol op it festival, mei guon nijsgjirrige waarnimmingen as gefolch...

## Rock Werchter

Sûnt de start yn 1974 is it muzykfestival Rock Werchter útgroeid ta ien fan de grutste, bekroande muzykfestivals fan Europa. Tûzenen minsken besykje it Belgyske festival en in protte fan harren bliuwe it hiele wykein op ien fan de kampearterreinen yn de buert.

![Rock Werchter, haadpodium](https://willem.com/global/images/d8746f334670.webp)

## Alkoholfrij

Nei't ik myn sûnens en kondysje analysearre hie mei Apple_Watch (https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/) en Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/), learde ik hokker effekten alkohol hat op dyn lichem. Al in pear drankjes hawwe effekt op dyn hertslach, hertslachfariabiliteit (HRV, in yndikator fan dyn kondysje), azemhelling en de kwaliteit fan dyn sliep. Dêrom bin ik hielendal ophâlden mei drinken en ik fiel_my_no_tige_fit (https://willem.com/en/2018-05-17_listen-to-your-body/).

Alkohol op festivals is hiel gewoan, in protte minsken wurde (slim) dronken. As do gjin alkohol brûkst, bestiet dyn karren faak allinnich út wetter, sodadrank, kofje en tee.

Sûnt ik oerstapt bin op in alkoholfrije ferzje fan myn gewoane drankje, haw ik ferskillende soarten 0.0% bier leare wurdearjen en ik hope wier dat it op it festival te krijen wêze soe. Dat ik stjoerde de organisaasje in e-mail en frege om alkoholfrij bier...

![Berjocht fan Rock Werchter oer alkoholfrij bier](https://willem.com/global/images/8af0b6f39456.webp)

Ta myn grutte ferrassing krige ik antwurd fan Rock Werchter: alkoholfrij bier soe tidens it festival by de measte bars te krijen wêze. Geweldich!

![Farsk fan it fet: Jupiler 0.0% bier op Rock Werchter](https://willem.com/global/images/617a44289daa.webp)

Doe't ik op it festival oankaam, die bliken dat it alkoholfrije bier fan it fet wie. It is mear as seis moanne lyn dat ik myn lêste bier fan it fet mei alkohol hie. Ik haw it leaver as hokker bier út in flesse ek, dat ik wie tige bliid. De Belgen en harren bier.. it is hast in religy - en ik bin dêr tige bliid om!

Tidens it festival waarden der priuwwedstriden hâlden yn it publyk. Te oardielen nei de ferrasse gesichten fan de "drinkeksperts" koene in protte it alkoholfrije bier yn in blynde test net fan it gewoane ûnderskiede. It is echt goed, benammen as do it in echte kâns jûst.

## Hoe is dat, in alkoholfrij festival?

Mei jierren festivalûnderfining, mei alkohol, wie ik benaud om alkoholfrij te gean. Soe ik fan Rock Werchter genietsje sûnder alkohol? Soe it noch wol noflik wêze? Soe it net saai wurde?

It is oars, hielendal oars. Do belibbest it folle bewuster - en do ûnthâldst it better. It is in muzykfestival, en as do fan muzyk hâldst, fynst do folle mear details yn de live-optredens. Benammen by de haadacts letter op de jûn, wêrby't do normaal al dronken wêze soest nei in dei drinken.

![Queens of the Stone Age op Rock Werchter 2018](https://willem.com/global/images/59fb97488ff9.webp)

It fielt as oerstappe op in "HD"-ferzje fan it festival, nei jierren fan (wat no ferskriklik liket) analooch sinjaal. Yn plak fan wat te missen troch gjin alkohol, field ik my folle mear by it festival belutsen.

![Do kinst der likegoed gek útsjen as eartiids - sûnder alkohol](https://willem.com/global/images/202f071a75a1.webp)

Der binne mear foardielen, lykas better sliepe yn de nacht, mear ûnthâlde, fris wekker wurde en klear wêze foar mear muzyk op de oare deis. Of in skerp each hâlde, wêrtroch do (in protte!) konsumpsjemuntsjes oppakke kinst dy't dronken minsken by de bars út har bûsen ferlieze.

![In keardel mei in soad rommel, spontane keunst yn it publyk](https://willem.com/global/images/1cb457b6572c.webp)

Do sjochst genôch fermaak neist de muzyk... dronken minsken dogge gekke, kreative en komyske dingen. It is noflik, echt noflik.

![De brouwerij op Rock Werchter, thús fan Jupiler 0.0%](https://willem.com/global/images/9c5af6ee3509.webp)

## Konklúzje

Mear as ea koe ik dit jier genietsje fan it muzykfestival yn Werchter. Prachtige optredens, moai waar, freonlike minsken en - tank oan gjin alkohol - bliuwende oantinkens.

Ik hoopje dat alkoholfrij bier in fêste plak op festivals fynt. It is in moaie oanfolling op de bar en it jout in alternative manier om fan muzyk te genietsjen. Alkoholfrij genot, levere troch Rock Werchter.

![Oant de oare kear, Werchter.](https://willem.com/global/images/373823664f04.webp)

---

## Ferve fan in fytsframe ôfhelje

*It aluminium bleatlizze mei gemikaliën en skuorpapier* · 2018-06-09 · https://willem.com/fy/2018-06-09_ferve-fan-in-fytsframe-ofhelje/

Der sit skientme yn rau, ûnôfwurke materiaal dat faak ferstoppe wurdt ûnder oerstallige lagen ferve. Ik hâld fan dingen dy't trou bliuwe oan it karakter fan it materiaal. Myn fyts wie swart ferve - net min - mar ik frege my ôf hoe't er út it eachpunt fan it materiaal echt útseach.

![Fyts swart ferve foar de behanneling](https://willem.com/global/images/bb4b446ef48a.webp)

Myn fyts is makke fan aluminium. Dat is in lichte metaalmingsel dy't bestindich is tsjin korrosje. No ja, technysk korrodearret it noch altyd; mar by de korrosje foarmet der in tinne laach aluminiumoksyde dy't it materiaal beskermet tsjin fierdere korrosje (oars as izer dat hielendal fuortroeste kin).

## Warskôging

Fansels ferlieze do alle garânsje as do dogge wat ik mei myn fyts dien haw. It kin net weromdraaid wurde en der is in echte kâns dat do dyn fyts foar altyd beskeadigje. Guon fan de gemikaliën dy't ik brûkt haw binne tige gefaarlik. Nim alle nedige foarsoarchsmaatregels. As do fan de suvere aluminiumútsjoch hâldst, is it folle feiliger en makliker om in net ferve fyts te keapjen as de ferve sels fuort te heljen.

![Feiligenslabel op de flesse dichloarmetaan: gefaar, gefaar, gefaar!](https://willem.com/global/images/b66ff8ea8a20.webp)

## De gemikaliën testen

Befoar't ik "der folslein foar gie", testte ik op in lyts plakje fan myn fyts oft de ferve fuort koe. Ik brûkte dichloarmetaan dat net mear yn gewoane winkels ferkocht wurde mei - mar mei help fan "it prachtige ynternet" kinst it wierskynlik wol fine.

![Test fan de gemikaliën om de ferve fan myn foarfoarke te heljen - it wurket!](https://willem.com/global/images/193060b8f2d7.webp)

## It wiet hâlde

It probleem mei it middel dat de ferve fuorthellet is dat it fluch ferdampt. Om de wurktiid te ferlingjen kinst it "opfange" mei in bytsje papier en in plestik tas. It ferve oerflak bliuwt dan langer wiet, wêrtroch't do minder fan de gemikaliën nedich hast.

![Foarfoarke ynpakt yn in plestik tas](https://willem.com/global/images/5116ed7d38ca.webp)

Nei sa'n 15 minuten kinst it materiaal bleatlizze om te sjen oft de ferve loslit. Do sjochst de flarden ferve letterlik fan it frame falle:

![Flarden ferve falle fan myn fytsframe en lizze it rauwe aluminium bleat](https://willem.com/global/images/93fa591e6967.webp)

In ding dat my daliks opfoel is hoe min it frame foar it ferven skuord wie. Doe't de ferve fuort wie, kaam de oarspronklike ôfwurking fan it materiaal bleat - mei tal fan krassen en rûge ôfwurking. Ik tink dat de framebouwer der nea fan útgien is dat immen dat sjen soe...

![In diel fan de foarfoarke bleatlein, it oare noch swart ferve](https://willem.com/global/images/08f011476a22.webp)

## De look testen

Ik makke earst de foarfoarke klear, foardat ik fierder gie mei de rest fan it frame. Sa koe ik noch beslute om werom te gean nei de oarspronklike swarte look - dan hoegde ik allinnich de foarfoarke te ferfangen of te restaurearjen.

![Foarwiel fêstmakke oan de rauwe aluminium foarfoarke](https://willem.com/global/images/eb38f7a42b08.webp)

## It frame

Tefreden mei de nije look gie ik fierder mei it frame. Dat is in soad wurk, stik foar stik.

![Do wytst dat der wat oan de hân is as der gemyske kristallen op dyn fytsframe ûntstean... ](https://willem.com/global/images/bc8c02a1fc0c.webp)

![Myn wei wurkje troch it hiele fytsframe](https://willem.com/global/images/b901f15978b8.webp)

## De ôfwurking

Sadree't do it measte fan de ferve fan it frame helle hast, bliuwe der stikjes ferve sitten dy't fêst bliuwe. Dat seach ik by de aluminium lasnaden.

By neier besjen seach ik dat de framebouwer in soarte fan filler brûkt hie om de lasnaden glêd te meitsjen. Ik brûkte skuorpapier om de filler fuort te heljen.

![Myn wei skuorje troch lagen net winske ferve en filler](https://willem.com/global/images/7c925728a8d9.webp)

Mei ferskillende soarten skuorpapier en boarstels kinst ferskillende aluminium ôfwurkingen berikke. Ik eksperimintearre mei ferskillende soarten papier en keas úteinlik foar in matte, rauwe, aluminium ôfwurking. Hoewol't do it frame perfekt poetse kinst oant it hiel glânzich is - ik haw gewoan leaver de "Apple MacBook"-ôfwurking. It is in persoanlike kar dy't do perfekt meitsje (en feroarje) kinst tidens it proses.

## Konklúzje

Nei it bleatlizzen fan it rauwe aluminium hie ik in oare soarte fyts. Hoewol't it noch altyd deselde masine is, fielt it - letterlik - oars.

![Aluminium fyts](https://willem.com/global/images/0ad611cae6d0.webp)

It frame fielt kâlder oan troch it direkte kontakt mei it metaal. As ekstra leare do alle ûnderdielen fan dyn fyts út inoar te heljen en wer yn inoar te setten.

![Schindelhauer-stjoer fêstmakke oan myn aluminium fyts](https://willem.com/global/images/84f1a1206998.webp)

Ik bin tige bliid mei de resultaten, mar de folgjende kear soe ik grif oerweagje om in net ferve fyts te keapjen, lykas dy fan Schindelhauer (https://www.schindelhauerbikes.com/). Noflik fytsen!

---

## In minimale iPhone-stander meitsje

*Ikehout frezen foar in oanpaste pasfoarm* · 2018-06-02 · https://willem.com/fy/2018-06-02_in-minimale-iphone-stander-meitsje/

Hjoed haw ik in minimale iPhone-stander makke fan ikehout. Hoewol't it folle flugger is om der ien online te keapjen, woe ik ien dy't myn tillefoan horizontaal hâldt, mei de hoes derom. Ik hâld fan minimaal ûntwerp, dat ik keas derfoar om ien stik hout te bewurkjen.

![Werkbank mei houtfrees klear foar aksje](https://willem.com/global/images/b735cbf230a7.webp)

## Nedich: in horizontale stander

Ik brûk myn smartphone tegearre mei in bluetooth-toetseboerd om serieus wurk te dwaan mei allinnich myn tillefoan (skriuwe, serverbehear fia SSH, sels programmearjen mei VIM). It toetseboerd is echt moai, mar de kombinaasje toetseboerd+smartphone is noch better mei in fatsoenlike stander (foar in bettere hoeke).

Ik brûk de measte apps horizontaal of yn landscape-modus. De stander moat it mooglik meitsje om de tillefoan maklik op te pakken (om de oriïntaasje fan it skerm te wikseljen, foto's te meitsjen of fuort te rinnen). Hoewol't ik in hiel gewoane iPhone X haw, brûk ik wol in hoes dy't wat dikker is as de measte: dy fungearret_ek_as_portemonnee (https://willem.com/en/2016-07-15_cash-is-king-or-is-it/).

Ik woe leafst in minimale stander, makke fan ien stik, sûnder bewegende dielen - mar sa kompakt mooglik foar maklik ferfier (op myn fyts, de trein, it fleantúch, ensfh.). Ik hâld fan "rauwe materialen", leafst sûnder ferve of lak.

## Prototype

De software-yngenieur yn my besleat dat it in goed idee wie om earst in prototype te meitsjen fan sparrehout. Dat is in hiel lichte soarte hout dat maklik te bewurkjen is. Ik hie wat oerbleaun hout by de lokale doe-it-sels-winkel helle en bepaalde de goede maat en it goede profyl foar myn tillefoan.

![Prototype fan sparrehout om it frezenprofyl te bepalen](https://willem.com/global/images/f67f48225198.webp)

Omdat myn smartphone mei hoes wat dikker is, hie ik in breder profyl nedich foar in fêste pasfoarm. De "trepke-eftige" kant yn it profyl lit de tillefoan yn in moaie hoeke sitte. It sykjen nei it goede profyl wie in kwestje fan besykjen en bystelle, mei lytse oanpassingen foar in bettere pasfoarm en hoeke.

## Definitive ferzje fan ikehout

Doe't ik tefreden wie mei it prototype, wie it tiid foar de definitive ferzje. Dêrfoar keas ik in oare soarte hout: ikehout. Dat is folle hurder, swierder en dêrom bestindiger. It is dreger te bewurkjen, mar om't ik fan it prototype leard hie, koe ik it testen oerslaan en direkt nei de goede pasfoarm gean.

![Rau stik ikehout - krekt foar it bewurkjen](https://willem.com/global/images/5a2a6495bfdb.webp)

Om de stander in freonlik en eksklusyf gefoel te jaan, brûkte ik in spesjaal fresstik foar it ôfrûnen fan de rânen.

![De rânen fan it stik hout ôfrûnen](https://willem.com/global/images/b08b37e5d025.webp)

Krekt as de bûtenrânen frezen ik de binnenkant mei in omkearde rûne frees foar in moaier útsjen (en in sêfter gefoel oan de fingers).

![De houtfrees ôfstelle](https://willem.com/global/images/52659631e1d4.webp)

Tidens it wurk oan de definitive ferzje kontrolearre ik geregeld it prototype om te soargjen foar in goede pasfoarm.

![It frezenprofyl fan it prototype fergelykje mei de definitive ferzje](https://willem.com/global/images/c9b8be47b949.webp)

Nei it frezen testte ik de definitive ferzje. Hoewol't beide ferzjes funksjoneel itselde wiene, fiele se oars oan. It is geweldich hoefolle ferskil it soarte hout makket yn gefoel; it ikehout fielt as soe it de tillefoan tûzen kear oerlibje.

![De tillefoanhoes past perfekt](https://willem.com/global/images/e3e653e62c16.webp)

## De ôfwurking

Mei fyn skuorpapier wurke ik it oerflak fan it hout ôf. Ik gie fan papier 80 hielendal oant korrelgrutte 400. It is echt ferrassend hoe sulverglêd it hout wurdt.

![Sulverglêd oerflak nei it skuorjen](https://willem.com/global/images/193b1c1d97c0.webp)

![De houtnerven jouwe in natuerlik patroan op de stander](https://willem.com/global/images/fafb4fcf0ac2.webp)

## Konklúzje

Nei in pear oeren houtbewurkingsplezier haw ik no in perfekt passende houten iPhone-stander.

![De stander stiet tige stabyl](https://willem.com/global/images/5ee83381e7ef.webp)

![De hoeke is goed foar maklike tagong ta it oanrekkenskerm](https://willem.com/global/images/f214bf8d532f.webp)

![It oanrekkenskerm is folslein tagonklik, de foarrâne is wat fersonken om "swipe omheech"-gebearten mooglik te meitsjen](https://willem.com/global/images/16164cb891ec.webp)

Hoewol't it folle flugger is om in stander te keapjen, is der wat nuver beleanjend oan it sels dwaan. Do leerst om te frezen en om rauwe materialen te hanteren. Do witst nea wannear't dy feardigens yn de takomst fan pas komme!

---

## Harkje nei dyn lichem

*Wêrom't ik ophâlden bin mei sûnens- en kondysjesensoaren* · 2018-05-17 · https://willem.com/fy/2018-05-17_harkje-nei-dyn-lichem/

In goede klant fan my wie eartiids fysioterapeut. Hy fertelde my dat minsken him frege om harren spieren "te fielen" om te sizzen hoe't it der mei stie. "Gek!" sei er: "Ik kin nea better fiele as de minsken sels, as se mar nei har lichem harkje soene". Dêrtroch gie ik de sûnens- en kondysjesensoaren dy't ik brûk yn twivel lûke.

## Wêrom de gegevens?

Trije jier lyn skrok ik fan it nijs oer in oare klant fan my dy't hast stoar om't der ynienen wat mis gie yn syn lichem. Ik wit net krekt wat der barde, mar it rekke my: sûnens is in swak ding en dizze heit fan trije bern brocht my der ta om nei myn eigen sûnens te sjen.

Op dat stuit wiene myn auto en bromfyts myn bêste freonen. Ik die net oan sport en iet en dronk wat ik woe. It goeie libben, tocht ik.

![Eksplosive lytse Vespa - de bromfyts dy't my oan it fytsen brocht](https://willem.com/global/images/2065af7aa361.webp)

Doe - yn in nuvere tafal - eksplodearre de motor fan myn bromfyts. Dizze grutte_klap_brocht_my_der_ta_om_mei_de_fyts_nei_it_wurk_te_gean (https://willem.com/en/2016-09-03_batavus-champion-bike-from-1978/). Yn it begjin fielde de 16 kilometer nei it wurk as de "Tour de France": myn lichem wie yn slimme steat.

De wiken gongen foarby en ik fielde my better. Ik brûkte Strava_en_Garmin_om_myn_prestaasjes_by_te_hâlden (https://willem.com/en/2016-12-31_one-year-of-cycling/). Út nijsgjirrigens_nei_horloazjes (https://willem.com/en/watches-and-time-a-decade-of-horology-technology-and-craft/) kaam ik oan in Apple Watch dy't my bewust makke fan myn hertslach oerdeis en myn sliepatroanen nachts.

Set der in slimme skaal, bloeddrukmeter en thermometer by en foardat do it wist, hast do in big-data-ding oan 'e gong :-)

![Myn kolleksje sûnens- en kondysjesensoaren ](https://willem.com/global/images/aef67106a5da.webp)

## Leare fan de gegevens

Mei Apple Healthkit en Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) kombinearre ik alle gegevens. Foarútgong yn byld bringe en korrelaasjes tusken mjittingen sykje. Ik learde hokker effekt myn gedrach hat op:

- **gewicht: ** binnen 12 moanne nei't ik begûn te fytsen ferlear ik wol 15 kilo. Doe't ik hielendal mei alkohol stoppe, krekt seis moanne lyn, ferlear ik noch 10 kilo. It resultaat is dramatysk: fan 110KG yn 2015, nei 85KG hjoed. 

- **hert: ** geregeld fytsen hat myn hertslach folle leger makke. As ik foar maksimale prestaasje gean, folget it de yntensiteit folle tichter: nei de training kriget it fluch wer in normale wearde. Hertslach yn rêst nachts fan gemiddeld 70BPM yn jannewaris 2016 nei ± 50BPM justerjûn! 

- **sliep: ** Ik kin no sûnder wekkerklok wekker wurde, om't ik begryp wannear (en wêrom) it tiid is om op bêd te gean. Ik kaam der ek efter dat in koart middeisdutsje tige posityf effekt hawwe kin. 7 oeren sliep per dei liket perfekt foar my. 

- **alkohol: ** bier drinke wie ien fan myn grutste hobby's, oant ik de gegevens seach!  Nei in goede jûn út gie myn hertslach wol 40% omheech! Soms duorre it dagen foardat de mjittingen wer normaal wiene. 

- **bloeddruk: ** Doe't ik sa'n seis moanne lyn bloeddruk begûn te mjitten, wie dy nochal heech: 141/92mmHg. Ik bin ophâlden mei alkohol en ik doch gjin (ekstra) sâlt mear by myn iten. Yn mar seis moanne tiid is myn bloeddruk sakke, ik mjit no geregeld sa leech as 115/75mmHg!

![Hertslach yn rêst hat gjin read piken mear - relatyf stabyl sûnt ik ophâlden bin mei bier](https://willem.com/global/images/ca85055247e0.webp)

![Nachtlike HRV-trend, in yndikator fan hoe fit do bist, is ek stabilisearre](https://willem.com/global/images/3e905eab9ea7.webp)

Myn mjittingen binne no stabyl en foarsisber. It grappige is dat ik myn hertslach no krekt riede kin op grûn fan hoe't ik my fiel, binnen ±5 BPM. Dat bringt my werom by wat myn fysioterapeut-klant my fertelde: "Minsken wurde berne mei alle sensoaren dy't se nedich hawwe"

## Senuwstelsel

It senuwstelsel ûntlient syn namme oan senuwen, silindryske bondels fan fezels dy't fan de harsens en it rêchmurg útrinne en fertakke yn alle dielen fan it lichem.

![It senuwstelsel (ôfbylding fan Wikimedia)](https://willem.com/global/images/993c55672fa3.webp)

Dyn senuwstelsel is in grut netwurk yn dyn lichem dat sinjalen fan it iene diel nei de oare stjoere lit. It is fluch (100 meter per sekonde!) en presys (oant op it nivo fan yndividuele sellen). It lit dy fiele hoe't it mei dyn lichem giet, folle mear yn detail as in stel bluetooth-sensoaren ea fêstlizze kin.

## Konklúzje

As do begripst hoe't do dy fielst, hast gjin biometryske sensoaren of fitness-wearables nedich. Mar om dat begryp te krijen kinne se tige nuttich wêze.

Ik brûkte gegevens as mjitber bewiis fan foarútgong. It mjitten fan ferbetterings yn kondysje en wolwêzen. Se binne in middel foar in doel.

No fiel ik my better as ea, ik bin ophâlden mei de sûnens- en kondysjesensoaren en fertrou gewoan op myn gefoel. Wa wit pak ik se ienris wer op om myn gefoel te "kalibrearjen", mar foarearst haw ik se ûntkoppele. Ik haw leard om nei myn lichem te harkjen!

![Ik sil grif tiid nedich hawwe om te wennen oan it net dragen fan sensoaren... sjoch de wite streek om myn pols :-)](https://willem.com/global/images/7862fafde873.webp)

---

## Lunch mei it fleantúch

*Fleane fan Hilversum nei Texel yn in Tecnam P2002JF* · 2018-05-09 · https://willem.com/fy/2018-05-09_lunch-mei-it-fleantuch/

Dizze wike waard ik útnoege om mei te fleanen oer Nederlân yn in lyts fleantúch, fan Hilversum nei Texel. In goede maat fan my is piloat en hie plan om nei it eilân Texel te fleanen foar de lunch (en foar it plezier!). It waar wie poerbêst, dat mei myn kamera ynpakt hoegde ik gjin momint te twivelje om mei him mei te gean foar de lunch!

## Partikuliere piloat en Vliegschool Hilversum

Myn maat Tim learde fleane en hat in partikulier fleanbrevet (PPL). Hy mei fleantugen fleane en wit syn wei yn radiokommunikaasje, navigaasje en lâning- en opstigingswurkwizen.

![Willem en Tim](https://willem.com/global/images/c945de91c7cf.webp)

Hy siet by de partikuliere fleanskoalle "Vliegschool_Hilversum" (https://www.vliegschool-hilversum.nl) om syn piloatfeardigens op peil te hâlden en syn passy foar it fleanen te dielen mei geastferwanten. Dizze manlju en froulju binne echt tige freonlik (en grappich) en nimme tagelyk feiligens, omstannichheden, wurkwizen en ûnderhâld fan de fleantugen tige serieus. Fia harren koenen wy in fleantúch krije foar ús lunchreis oer Hollân.

![Vliegschool Hilversum](https://willem.com/global/images/c3107c3d0895.webp)

## Tecnam P2002JF

It is in lyts fleantúch mei twa sitten, ien foar de piloat en ien foar in passazjier. It is boud fan aluminium en wurdt oandreaun troch ien motor dy't direkt ferbûn is mei in propeller.

![Tecnam P2002JF - PH-TCM](https://willem.com/global/images/49705055d856.webp)

## Tecnam P2002JF spesifikaasjes

- lingte 6,6 meter (21 feet)

- wjukspanne 9 meter (29 feet)

- hichte 2,3 meter (7 feet, 6 inch)

- wjukoerflak 11,5 m² (124 feet ²)

- leech gewicht 331KG

- maksimum opstigingsgewicht 600KG 

- motor 1x Rotax 912 S2 motor mei 100 HP (75KW) by 5800RPM 

- propellerdiameter 1,6 meter (5 feet, 3 inch)

- kostet ± € 150K

- makke yn Itaalje

- maksimale krúsnelheid (KTAS) 225KM/H (122kts, 180mph)

- brânstofferbrûk sa'n 18,5l per oere

- aksjeradius 1050KM (±560 nautyske milen)

- praktysk plafond 14.000 feet (hichte fan 4,2KM) 

![Ofmjittings fan de Tecnam P2002JF (boarne: Tecnam)](https://willem.com/global/images/072d335afa85.webp)

![Rotax 912S2 motor mei 100HP](https://willem.com/global/images/e5b64be7cba3.webp)

It fleantúch wurdt oandreaun troch in Rotax 912S2 motor mei 100HP. It is in fjouwersilindrige, fjouwertakt, floeistof- en luchtkuolle motor dy't sa'n 60KG weaget. Hy rint op gewoane autobrânstof, tige praktysk.

## De flecht

Mei in iPad waard it flechtplan útstippele fan Hilversum (EHHV) nei Texel (EHTX) oer Noard-Hollân en werom nei Hilversum oer de Ofslútdyk, Fryslân, Flevoland en Gelderlân.

![Flechtrûte oanjûn yn pears](https://willem.com/global/images/d1bd75db2bc1.webp)

Tidens de flecht brûkte ik myn kamera om wat foto's te meitsjen troch de kap fan it fleantúch.

![Loosdrechtse Plassen](https://willem.com/global/images/69a54a974871.webp)

![De Hollandse Brug (A6 by Almere)](https://willem.com/global/images/3eec5284abf9.webp)

![Marken, eardere eilân yn de Súderzee](https://willem.com/global/images/5e41e5d8def9.webp)

![Marken fan it westen](https://willem.com/global/images/30bd9962bf66.webp)

![Middelie, mei wat kleurige blommefjilden](https://willem.com/global/images/ee5c7d460b49.webp)

![Blommefjilden binne fan boppen maklik te sjen!](https://willem.com/global/images/8dae13850689.webp)

![Fan boppen sjochst do dúdlik gebouwen mei sinnepanielen, Smak Tulips by de N240, súdlik fan Medemblik](https://willem.com/global/images/347e880a61bb.webp)

![De Vlietlanden by Medemblik](https://willem.com/global/images/3f300b3eb4f8.webp)

![Medemblik (mei it regattacenter linksboppe)](https://willem.com/global/images/20f9fbcdf785.webp)

![Fleane nei Texel (de Kaapstander fan Medemblik stiet dúdlik yn it sicht)](https://willem.com/global/images/013c3dd31526.webp)

Nei it lânjen op Texel (EHTX) liene wy in Renault Twizzy om ús lunch te heljen. It is in nuver gefoel om op Texel te wêzen - in rêstich eilân yn de Waddenzee - nei't ik krekt noch mar in pear minuten lyn fuortgien wie út Hilversum.

![Renault Twizzy fan it fleanfjild fan Texel](https://willem.com/global/images/063dc6efe053.webp)

It is echt bysûnder dat do sa fluch reizgje kinst mei it fleantúch, gjin dûane, gjin feiligenskontrôle, gjin wachtrigen. It is hielendal oars as kommersjele flechten. It fielt echt as ynstappe en opstige. Nei de lunch stegen wy wer op foar de weromflecht.

![Texel fan boppen, by Plassendaal / Westerkolk](https://willem.com/global/images/cc33d39dc1dc.webp)

![Chalets fan boppen by Jachtlust Recreatie, Slufterweg 380, Texel](https://willem.com/global/images/999a974cb714.webp)

![Westerkolk wjerspegelet it sinneljocht op Texel](https://willem.com/global/images/f7b78cd9d439.webp)

![Passazjiersskip yn de Waddenzee (by Texel)](https://willem.com/global/images/a8195f78aa0a.webp)

![Stevinssluizen by Den Oever, diel fan de Ofslútdyk](https://willem.com/global/images/de941e65aaea.webp)

![Den Oever](https://willem.com/global/images/dc757f7e77fe.webp)

![Den Oever mei it fuotbalfjild fan VV Wiron](https://willem.com/global/images/f9eb57692641.webp)

![Oer de Ofslútdyk fleane fan Den Oever nei Fryslân](https://willem.com/global/images/6b351df3d638.webp)

![Lorentzsluizen by Kornwerderzand, Fryslân](https://willem.com/global/images/628b5e82aa20.webp)

![Makkumerdiep en it strân fan Makkum, fan boppen sjochst do dúdlik de ferskillen yn wetterdjipte](https://willem.com/global/images/58001bef1fac.webp)

![Beach Resort Makkum](https://willem.com/global/images/b7aace9ff498.webp)

![Windpark Noordoostpolder, by Lemmer ](https://willem.com/global/images/3b528a82362c.webp)

![Urk, it eardere eilân yn de Súderzee](https://willem.com/global/images/917b541efef1.webp)

![Industrieterrein Elburg, mei it Flevomeer (linksboppe) en Drontermeer (rjochtsûnder)](https://willem.com/global/images/f29ac17fc18f.webp)

![Dolfinarium Hardewijk (de blauwe koepel yn it midden)](https://willem.com/global/images/bac70a3ad47c.webp)

![Zeewolde Strand](https://willem.com/global/images/292f89fa9655.webp)

![Bonshaven Zeewolde](https://willem.com/global/images/aa02b9738689.webp)

![Brêge oer it Valleikanaal, by it krúspunt Holkerweg / Ringweg Koppel yn Amersfoort](https://willem.com/global/images/7b3cf5c6ff9c.webp)

![Stichting Dierenzorg Eemland dwaande mei grutte grûnwurken by Soest](https://willem.com/global/images/39cf1b1dd064.webp)

![De Korte Duinen, Soest, fan boppen sjoen ](https://willem.com/global/images/68e46c4f1016.webp)

![Egelshoek, by Hilversum](https://willem.com/global/images/5b40b9aef2f3.webp)

![Hûs fan boppen sjoen by Hollandse Rading](https://willem.com/global/images/7b01a82687ee.webp)

![Ekodukt "Natuurbrug Zwaluwenberg" oer de A27 by Hilversum](https://willem.com/global/images/f71be5cebb25.webp)

![Bouwurken oan de A27 by Hilversum dêr't de net brûkte oanslúting op de nea ôfboude A80 fuorthelle wurdt](https://willem.com/global/images/70eaaff542b7.webp)

![Hilversum - mei de radio-/tv-toer dúdlik sichtber](https://willem.com/global/images/136d57053365.webp)

## Konklúzje

Wy lânen feilich op Hilversum Airport en parkearren it fleantúch by de hangar. Yn in sin is dat hast itselde as dyn auto parkearje.

![Yn de kontrôletoer fan Hilversum Airport.](https://willem.com/global/images/a94398681219.webp)

Sa foar de lunch fuortgean is geweldich. Myn flecht oer Nederlân herinnerde my ek oan hoe ferskaat dit lân is. It is ferbûn mei en ynbêde yn wetter lykas gjin oar lân. It is prachtich en ik fiel my befoarrjochte dat ik it fan boppen sjoen haw.

De frijheid fan it fleanen fan in fleantúch wêrby't do dyn eigen koers bepaalst is fantastysk. Ik freegje my no al ôf wat de folgjende bestimming wurdt!

![De loft is de limyt - of is it?](https://willem.com/global/images/3dfc8268cd64.webp)

---

## Off the grid: Wurkje op 100% fernijbere enerzjy

*Sinne-elektrisiteit sammelje, opslaan en brûke om myn tillefoan, kompjûter en wearables oan te driuwen* · 2018-04-30 · https://willem.com/fy/2018-04-30_off-the-grid-wurkje-op-100-fernijbere-enerzjy/

De ôfrûne 10 dagen haw ik myn persoanlike elektroanyske apparaten (tillefoan, kompjûter, wearables) oandreaun mei neat oars as enerzjy fan in lyts sinnepaniel. Ik haw alle opladers dy't oan it elektrisiteitsnet hinge ûntkoppele. Ik hie de hope dat ik, troch sels op sa'n lytse skaal off the grid te gean, ynsjoch krije soe dêr't ik enerzjy (en jild) mei besparje koe.

## Sinnepaniel

In pear wiken lyn haw ik myn kantoar drastysk opromme troch in soad dingen kwyt te reitsjen dy't ik net mear brûkte. Doe't ik myn spullen trochseach, fûn ik in lyts sinnepaniel, in Gomadic Solar Charger. It past yn in tas, sadat do it ûnderweis brûke kinst, op dyn boat, by it kampearjen, ensfh.

![Gomadic draachbere Solar Charger - 15W - 330 x 305 x 38 mm](https://willem.com/global/images/07792197e4e3.webp)

Ik krige dit paniel fia Kickstarter en brûkte it in pear kear by it kampearjen op in festival en tidens in seldsume stroomútfal yn Amsterdam. It fielde as in ferspilde kâns dat ik it sa selden brûkte. Ik frege my ôf oft ik mei dit paniel genôch enerzjy opwekke koe om myn elektroanyske apparaten oan te driuwen.

## Persoanlike elektroanyske apparaten

Foar dit eksperimint ferwachte ik it measte te learen as ik myn meast brûkte apparaten yn it eksperimint opnimme soe:

- **iPhone**: Myn smartphone is wierskynlik it wichtichste apparaat dat ik geregeld brûk. It is myn wichtichste kommunikaasjemiddel (tillefoan, berjochten, e-mail) en ik brûk it as kamera, muzykspiler, e-boekleser, navigaasjesysteem, fytskompjûter en ynternetbrowser.

- **iPad + Pencil**: Myn tablet_is_myn_primêre_kompjûter (http://willem.comhttps://willem.com/en/2018-03-07_tablet-as-main-computer/) en tegearre mei de Apple Pencil brûk ik it om te wurkjen, te skriuwen, te lêzen, te ûntwerpen en dingen dien te krijen. It is myn wichtichste wurkkompjûter. 

- **Biostrap**: Om myn pols draach ik in sûnens_en_fitnesstracker_dy_biometryske_gegevens_sammelet (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) lykas myn hertslach, HRV, soerstoffersêding, azemhelling en sliepatroanen. 

- **AirPods**: Yn kombinaasje mei de iPhone of iPad hawwe de AirPods myn stereo-ynstallaasje ferfongen en tsjinje se ek as hânsfrije headset by konferinsjegesprekken. 

## It eksperimint: off the grid gean

Troch myn elektroanyske apparaten los te keppeljen fan it elektrisiteitsnet hie ik de hope antwurd te finen op de folgjende fragen:

- Hoefolle enerzjy kin ik sammelje mei ien lyts (330x305x38MM) sinnepaniel yn Amsterdam, dêr't de sinne net altyd skynt?

- Hoe dreech is it om de enerzjy dy't it sinnepaniel sammelet op te slaan?

- Hoe praktysk is dit *"off the grid gean"*?

- Is it mooglik om dit op gruttere skaal te dwaan, lykas foar it hiele kantoar of myn hûs?

## Enerzjy sammelje

Mei in sinnepaniel enerzjy sammelje is ienfâldich: do moatst der mar foar soargje dat it sa lang en sa direkt mooglik nei de sinne rjochte stiet. Hoewol't it draachbere sinnepaniel geweldich is, is it net geskikt foar gebrûk yn de rein. Ien fan de earste stappen wie dus om in manier te finen om it paniel (heal) permanint fêst te setten, sadat ik ûnôfhinklik fan it waar enerzjy sammelje koe.

![In manier sykje om it paniel sa fêst te setten dat it waar it net skea docht](https://willem.com/global/images/7a2cc4297f11.webp)

![It sinnepaniel direkt efter it glês pleatst](https://willem.com/global/images/e61a7a1df7e1.webp)

Myn earste idee wie om it paniel direkt efter it glês te pleatsen. Op dy manier hie ik gjin spesjale hâlders nedich, wie it beskerme tsjin it waar en koe de útfier direkt oan myn apparaten keppele wurde.

![Efter it glês wurket it paniel, mar de prestaasje is net optimaal](https://willem.com/global/images/b0fffae0fbe3.webp)

Dit wurke, mar it opladen fan myn apparaten gie opmerklik stadich. Ik tocht dat sawol de hoeke (90º) as de posysje *efter* in dûbele rút de prestaasje net optimaal makken.

![It sinnepaniel direkt yn it sinneljocht pleatse foar optimale prestaasje](https://willem.com/global/images/e00f28a308cd.webp)

Doe't ik it paniel direkt yn it sinneljocht pleatste, ûnder in hoeke fan sa'n 40º, krige ik in folle hegere oplaadsnelheid op myn apparaten (by deselde sinneskyn). De oplaadsnelheid gie 200-300% omheech. As ik mar in manier fine koe om dizze optimale posysje mear permanint te berikken...

### It sinnepaniel op it balkon monteare

Myn draachbere paniel kaam sûnder monteermateriaal. Gelokkich hie ik noch in net brûkte server-ynbouchassis mei rail-kit lizzen. Ik tocht dat ik dy útinoar helje en der in monteersysteem foar it sinnepaniel fan meitsje koe.

![Server-ynbouchassis (1U), mei rail-kit](https://willem.com/global/images/976569f35eff.webp)

![In monteerset foar it sinnepaniel ûntwerpe](https://willem.com/global/images/6c54e8b2470e.webp)

Ik ûntwurp de monteerset sa dat it paniel wer yn syn tas passe soe. Ik makke it paniel fêst mei ûnderdielen fan de server en brûkte wat plestik om skea oan it glês te foarkommen.

![It sinnepaniel fêstklemme mei serverûnderdielen](https://willem.com/global/images/34030d6f7112.webp)

It paniel wurket it bêste as it ûnder in hoeke pleatst wurdt. Ôfhinklik fan dyn lokaasje op de ierde en it seizoen ferskilt dizze hoeke. Op ynternet kinst do de gebrûklike hoeken foar dyn lokaasje fine. Yn Amsterdam is dat om 'e 30-40º hinne, in hoeke dy't maklik te berikken is troch ûnderdielen fan it serverchassis opnij te brûken.

![Eartiids de foarkant fan in server, no diel fan de monteerset foar it sinnepaniel](https://willem.com/global/images/a6de5ca038cd.webp)

![Mei trije poaten in moaie hoeke berikt, geskikt om op myn balkon fêst te setten](https://willem.com/global/images/88d647bf806f.webp)

![Sinnepaniel fêstmakke op it balkon](https://willem.com/global/images/cdc12deb5e57.webp)

## Enerzjy opslaan en ferdiele

No't it paniel yn in optimale en permaninte posysje fêst sit, sammelet it enerzjy. Fansels bin ik net altyd by it sinnepaniel, dat ik hie in manier nedich om de sammele enerzjy op te slaan en te ferdielen.

Ik brûk in standert USB-powerbank om de sinne-enerzjy op te slaan en te ferdielen. Ik haw twa powerbanks dy't ik om beurten oan it paniel keppelje. It is maklik: wylst de iene troch it sinnepaniel opladen wurdt, brûk ik de oare om myn apparaten oan te driuwen. Sa kin ik elektrisiteit brûke wannear en wêr't ik wol.

![Enerzjyferbrûk mjitte mei in in-line USB-stroommonitor](https://willem.com/global/images/9b5cd3693dfa.webp)

It paniel kin in standert USB 5V, 5000mAh powerbank maklik yn in dei opladen. Sa'n powerbank kin in iPhone meardere kearen opladen. Ik haw ek in folle grutter Anker 20100mAh USB-powerbank dy't myn apparaten noch faker opladen kin.

![Biostrap opladen mei sinne-enerzjy fan de Anker powerbank](https://willem.com/global/images/b66f751e9780.webp)

Ferskillende apparaten laden mei ferskillende snelheden op. It is nijsgjirrich om de ferskillen yn fermogen tusken dyn apparaten te sjen (en te begripen). Mei in in-line stroommonitor learde ik hoefolle fermogen der echt nedich is om myn apparaten op te laden.

![AirPods opladen mei sinne-enerzjy - sjoch de hegere amperes yn ferliking mei de Biostrap](https://willem.com/global/images/641b478c9069.webp)

## Konklúzje - ynsjoch oant no ta

Tidens de ôfrûne 10 dagen haw ik myn apparaten mei sukses oandreaun mei neat oars as de sinne-enerzjy dy't it lytse paniel op myn balkon sammele. It is echt mooglik om myn apparaten off the grid te nimmen.

It paniel makket genôch fermogen om myn powerbanks opladen te hâlden, en dêrmei myn apparaten. Powerbanks binne ferrassend praktysk, om't se mobyl binne en maklik te keppeljen oan meardere apparaten; ien powerbank kin in hiele rige opladers en kabels ferfange.

It eksperimint makke my ek bewust dat lytse feroaringen, lykas de helderheid fan dyn tillefoan leger sette en minder faak nei nije e-mail freegje (yn de nacht), grutte strukturele effekten hawwe kinne op dyn enerzjybehoeften.

Dit is mar in lyts eksperimint, mar it feroaret al myn perspektyf op it sammeljen, opslaan, ferdielen en brûken fan enerzjy.

Grutte dingen komme út lytse begjinnen, of *sic parvis magna* yn it Latyn. As dit op lytse skaal wurket, besykje ik it graach op gruttere skaal, lykas myn hiele kantoar of hûs. De tiid sil it leare!

![De Tesla PowerWall is in grutte batterij dy't in hiel hûs fan stroom foarsjen kin](https://willem.com/global/images/5f1acc81fe28.webp)

Opmerking: dit blogberjocht, de foto's, it bewurkjen fan de ôfbyldings, it skriuwen, uploade en publisearjen is folslein dien mei sinne-enerzjy!

---

## Bûten de komfortsône: amateurtoanielspyljen

*In hertslachmeter drage tidens myn debútoptreden* · 2018-04-18 · https://willem.com/fy/2018-04-18_buten-de-komfortsone-amateurtoanielspyljen/

Dizze moanne makke ik myn debút as amateurakteur. Ik bin gjin Hollywoodstjer en ik wol it ek net wurde. Mar ik hâld fan gekke eksperiminten en bûten myn komfortsône wurkje liedt faak ta nije en ferfrissende ynsjoggen. Ik die mei oan in amateurtoanielstik en haw mysels - yn de namme fan de wittenskip en foar de lol - fol sensoaren hongen om te mjitten wat der mei myn lichem barde.

## Komfortsône

Miskien hasto wolris ynspirearjende sitaten sjoen dy't dy oanmoedigje om der op út te gean en wat nuvers te dwaan - wat do normaal net dwaan soest. It is dreech, want wy wurde graach noflik mei it bekende, mei ús rûtines.

In 1908 ferklearren de psychologen Yerkes en Dodson de relaasje tusken komfortnivo en prestaasje. Se fûnen dat prestaasje tanimt mei fysiologyske of mentale opwining; mar allinnich oant in bepaald punt. Dat punt hjit "optimale eangst", wêr't dyn stressnivo wat heger is as normaal. Op dit "sweet spot" fielt in persoan druk om goed te prestearjen en is er taret, mar net ferlamme troch eangst.

## De komfortsône ferlitte: begjinne mei toanielspyljen

In pear moanne lyn gie ik myn mem sjen dy't optrede mei har toanielgroep, "de Opregte Amateur". It is in groep entûsjaste minsken fan alle leeftiden en beroppen dy't tegearre twa ferskillende stikken per jier opfiere. Se hawwe sa'n 45 jier skiednis mei it spyljen fan komyske klucht, wêrmei't se sa'n 180 minsken per jûn in goede laits besoargje, twa jûnen per stik, twa stikken per jier.

Se wiene op syk nei nije spilers foar harren groep. Grif losmakke troch it lokale bier, like it my de perfekte kâns om wat te dwaan bûten *myn gewoane* ... en sa begûn myn toanielkarriêre. :-)

![Flyer dy't it stik "Zusters in Zaken" fan "De Opregte Amateur" oankundiget](https://willem.com/global/images/44ea7ca346a7.webp)

![Oh jee... der is gjin wei werom as dyn gesicht oeral yn de stêd hinget!](https://willem.com/global/images/375bf7d85472.webp)

## Repetysje, myn tekst leare en leare spyljen

Sa'n trije moanne foar de opfiering begûnen de wyklikse repetysjes dêr't dielen fan it stik oefene waarden. It is tige noflik om te dwaan en ik learde der de oare spilers, myn tekst en fysike bewegingen (wannear en wêr't ik op- en ôfkomme moat) troch kennen.

It is in geweldige groep minsken dy't my echt wolkom fiele litte, hoewol't ik sa goed as gjin ûnderfining hie mei amateurtoaniel. Mar mei de wiken kaam de foarútgong. Ik learde fan de oare spilers troch te sjen en te harkjen hoe't se harren rol yn it stik ynterpretearren. It is ferrassend hoe fier do komme kinst sûnder hantlieding as do ûnderfining en passy om dy hinne hast.

![Diel fan it skript mei myn earste rigels tekst, ik spylje "Gerard"](https://willem.com/global/images/5b1d9c31d3ef.webp)

## Sensoaren

Lykas ik earder skreau, ik_draach_deistich_in_biometryske_sensor (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) om myn hertslach, HRV, soerstoffersêding, azemhelling en sliepatroan te mjitten. Ik fyn dizze sûnensgegevens nijsgjirrich, om't do derfan útfine kinst "wat normaal is" foar dyn lichem. As do dyn normale wearden ienris kinst, kinst do mjittingen werkenne dy't bûten it gewoane falle.

![Biostrap, polsbân, sammelet deistich sûnensgegevens en jout ynsjoch op de lange termyn](https://willem.com/global/images/2b9c6d138a20.webp)

![Wahoo TICKR, riem om de taille, mjit de hertslach yn realtime](https://willem.com/global/images/861bb3b8d831.webp)

Ik frege my ôf oft eangst ynfloed hawwe soe op myn biologyske mjittingen. Hoe soe myn lichem reagearje op myn debútoptreden? Foar in krekter mjitting tidens de eigentlike opfiering draach ik ek in hertslachmeter om de taille. De beide sensoaren tegearre joegen sawol lange termyn- as realtime-gegevens, perfekt foar myn lytse eksperimint bûten de komfortsône.

## De opfiering

Oh jee..., wat in spanning! Wat in ûnderfining! It is in bysûnder gefoel om mei in groep minsken te spyljen en it wurkjend te krijen. Reaksje fan it publyk krije, lykas laits, mompelje en applaus. It is echt oars as alles wat ik oars ken!

![Ik spylje "Broeder Gerard" yn "Zusters in Zaken" tidens myn debút as amateurakteur](https://willem.com/global/images/b7a783f5c41c.webp)

Do hast in gefoel fan kontrôle (oer dyn eigen part), mar do fielst ek it gebrek oan kontrôle (op it spyljen fan de oare spilers). Do bist ferklaaid, taret op aksje, do kenst dyn tekst, mar do wytst nea krekt hoe't it *echte* gearstalde stik wurdt.

Oars as by it sjen fan in film of it lêzen fan in boek is toanielspyljen folle ynteraktiver: do moatst dingen dwaan om it wurkjend te krijen. Yn dy sin is it as it spyljen fan in fideospultsje, útsein dat der 180 minsken nei dy sjogge en do "mar ien libben" hast.

![Toanielspyljen is teamwurk - en de ynteraksje op it toaniel makket it noflik!](https://willem.com/global/images/e2acc65056d4.webp)

## Gegevens

Tidens de opfieringsjûnen brûkte ik myn hertslachmeter om de taille om myn hertslach te mjitten. Myn personaazje komt krekt nei it begjin fan it stik op. Ik fielde dúdlik de eangst oanwaaksen oant dat momint...  wat handich in referinsjepiek yn de gegevens joech:

![Hertslach tidens myn debút - mei annotaasjes dy't útlizze wat der barde](https://willem.com/global/images/e56f31ee821c.webp)

![Hertslach tidens de twa opfieringsjûnen, links myn debút, rjochts de twadde opfiering](https://willem.com/global/images/ac23835d406b.webp)

As do nei de gegevens sjochst, falle der in pear nijsgjirrige dingen op:

- De earste jûn (links) is oars as de twadde jûn (rjochts). Myn gemiddelde en heechste hertslach wiene heger op myn debútjûn.

- De eangst boude him op de earste jûn mear stadichoan op, wylst myn hertslach op de twadde jûn yn it oere foar myn optreden folle "platter" wie.

- Myn optredens binne tige maklik te sjen, se feroarsaakje dúdlike en skerpe piken yn de hertslach. (Fjouwer kear foar de skoft, twa kear nei de skoft)

- Do kinst dúdlik it effekt fan de skoft sjen, in echte ûntspanning tusken de optredens.

- Op beide jûnen is it earste optreden it swierste, elk folgjend optreden is minder spannend.

- Op beide jûnen is myn twadde optreden opmerklik minder spannend as it tredde. Dat komt om't ik my folle mear selsbewust fielde mei dy tekstregels.

- Do ferbaarnst in soad enerzjy! Omdat ik_fytse_regelmjittich (https://willem.com/en/cycling-as-craft-building-riding-and-repairing-bikes/), wit ik dat ien jûn toanielspyljen (1800 kcal) sawat oerienkomt mei sa'n 50KM fytsen.

Neist de hertslach yn realtime brûkte ik de Biostrap (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/) om biometryske gegevens op de lange termyn te sammeljen:

![Biometryske mjittingen oer de moanne foarôfgeand oan de opfiering](https://willem.com/global/images/67b76ba7b012.webp)

Dizze grafiken beslaan de moanne foarôfgeand oan (en ynklusyf) it opfieringswykein. Do kinst sjen dat myn biometryske mjittingen feroare binne:

- **Hertslach yn rêst**: wiist op in algemien ferhege nivo fan opwining yn de lêste twa wiken, om't dêr mear repetysjes yn sieten en in tanimmend gefoel fan "it giet echt barre!"

- **Nachtlike hertslachfariabiliteit (HRV)**: Ferskillen tusken yndividuele hertslagen, of HRV, is in yndikator fan hoe útput ik bin. Hoe leger it wurdt, hoe wurger ik bin. Yn de lêste wike wurke ik minder oeren, sadat myn lichem better opknappe koe fan de tanommen repetysjes, wat dúdlik nedich wie.

- **Azemhelling**: It gemiddelde oantal azemhellingen dat ik per minút nim is in dúdlike yndikator fan eangst. Do kinst dúdlik sjen dat it omheech giet nei de opfieringsjûnen ta.

## Konklúzje

Wat dwaan bûten it gewoane, bûten dyn komfortsône, hat in echt en dúdlik effekt. Sawol fysyk (sa't de gegevens dúdlik suggerearje) as mentaal (de bysûndere spanning).

Meidwaan oan it toanielstik wie tige noflik. Ik learde fan ûnderfine minsken, wurkjend as groep om wat te dwaan dat ik noch nea dien hie. Harren ynset, oandreaun troch passy (net troch kommers), is ynspirearjend!

Ik bin De Opregte Amateur tige tankber dat ik meispylje mocht. Tank Anneke, Ida, Patricia, Ramona, Bianca, Harry, Winfried, Joey, Carel, Linda, Corrie, Patrick, Jerry en al de oaren efter de skermen dy't soargen foar klean, grime en dekor. En fansels it publyk, de hûnderten minsken dy't harren tiid bestege om nei ús stik te sjen, tank!

![De Opregte Amateur](https://willem.com/global/images/c779a03908a8.webp)

### Referinsjes

Yerkes RM, Dodson JD (1908). "The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation". Journal of Comparative Neurology and Psychology. 18: 459–482. doi:10.1002/cne.920180503.

---

## Cyberfeiligens: 5 maklike tips om dyn server te beskermjen tsjin hackers

*Server hardening best practices foar Windows en Linux* · 2018-03-10 · https://willem.com/fy/2018-03-10_cyberfeiligens-5-maklike-tips-om-dyn-server-te-beskermjen-tsjin-hackers/

Dizze wike waard ien fan myn klanten hackt en frege my om help yn in needgefal om har serverynfrastruktuer te befeiligjen. It wie in webserver dy't WordPress-websites draaide op Apache (mei PHP/MySQL), ynklusyf in pear webwinkels mei klantgegevens. Dizze hack hie maklik foarkommen wurde kinnen mei de folgjende best practices, is //dyn// server feilich?

![It datasintrum is wêr't dyn server wennet. Ek al is it fysyk feilich, do moatst ek de software kontrolearje!](https://willem.com/global/images/4a3f2a7449c7.webp)

## 1) Ynstallearje minder software

Cyberfeiligens is lestich genôch, do moatst it dysels makliker meitsje troch minder software te ynstallearjen. Minder programma's, tsjinsten en plugins betsjutte minder dingen om dy soargen oer te meitsjen. Yn cyberfeiligenstermen hjit dit it ferlytsjen fan de oanfalsvektor.

### Ferlytse dyn oanfalsvektor troch:

- **te begjinnen mei in minimaal basissysteem**:  begjin net mei in folslein opblaasd bestjoeringssysteem, begjin mei sa min mooglik en hâld by wat do tafoegest

- **allinnich te ynstallearjen wat absolút nedich is**: ynstallearje allinnich ark, plugins, add-ons en programma's dy't do echt - echt - nedich hast. Wês hurd en fêst fan doel: minder is mear!

- **de ôfhinklikheden fan dingen dy't do ynstallearrest te kontrolearjen**: As do wat ynstallearrest, kontrolearje dan de ôfhinklikheden; software hat faak oare software nedich (dy't do net per se wolst)

## 2) Slút alle netwurkpoarten, filtere dyjingen dy't do net blokkearje kinst

Firewalls wurde brûkt om netwurkferkear te filterjen en binne by de measte bestjoeringssystemen standert beskikber as systeemsoftware. Beheine de iepeningen dy't hackers nei dyn server hawwe.

### Firewallkonfiguraasje moat:

- **in standertbelied fan blokkearjen hawwe:** De measte bestjoeringssystemen litte standert alles ta. Kear dat om en blokkearje alles útsein it ferkear dat do ferwachtest en nedich hast. 

- **ynkommend en útgeand kontrolearje:** Filterje ynkommend en útgeand netwurkferkear. Dat makket it folle dreger foar hackers om binnen te kommen (en der wer út te kommen - yn it ûngelokkich gefal fan in suksesfolle hack).  

- **iepen poarten filterje:** Befeiligje iepen netwurkpoarten troch ferkear te filterjen op grûn fan boarne (IP-adres) en/of steat, lit allinnich ferkear ta fan wêr't do it ferwachtest. 

## 3) Ferberch alle ferzje-ynformaasje

De software dy't dyn server draait hat in ferzje, faak in nûmer dat de krekte datum oanjout fan wannear't it boud is. Hackers kinne dizze ferzje-ynformaasje brûke om bekende feiligensproblemen en swakke plakken op te sykjen.

### Hâld op hackers te helpen troch ferzje-ynformaasje te ferwiderjen út:

- **webservers:** Apache, NGINX, Microsoft Internet Information Services, ensfh. Kontrolearje dyn server troch de HTTP-headers te analysearjen.

- **mailservers:** Postfix, Exim, Dovecot, Sendmail, ensfh. Faak melde dizze servers harren ferzje yn in "hello banner", dy't direkt nei it meitsjen fan ferbining sjen litten wurdt mei SMTP, IMAP, POP3. 

- **webtalen:** PHP, .NET, Java, ensfh. Soms foegje dizze frameworks en skripttalen harren eigen HTTP-header ("x-powered-by") ta mei ferzje-ynfo.

- **WordPress:** plugins, tema's, formulieren, galeryen, webwinkels, ensfh. Ferzje-ynfo sit faak yn de HTML-útfier of yn bestânsnammen fan CSS, JavaScript en ôfbyldings. 

- **bestânsservers:** FTP, SFTP, WebDav, ensfh. Dizze servers melde har ferzje-ynfo yn harren groet, dy't direkt by it ferbinen sjen litten wurdt, faak foar de autentikaasje

- **SSH:** Wist do dat OpenSSH standert de ferzje fan it bestjoeringssysteem melde? 

## 4) Brûk sertifikaat-/kaaiautentikaasje yn plak fan wachtwurden

As oanmelde mei in wachtwurd tastien is, kinne hackers hieltyd wer besykje om tagong ta de server te krijen. Mei de hjoeddeistige rekenkrêft is it maklik om dit rieden te automatisearjen troch kombinaasje nei kombinaasje te besykjen oant it goede wachtwurd fûn is (brute force).

### Befeiligje autentikaasje troch:

- **SSH-kaaiautentikaasje te brûken:** in SSH-kaai is folle langer as in gewoan wachtwurd en befettet oare karakters as gewoane lêsbere letters en sifers. Dat jout mear mooglike kombinaasjes, wêrtroch't it folle en folle dreger wurdt foar hackers om de goede kaai te finen. 

- **de autentikaasjesnelheid te beheinen**: Meitsje it kontrolearjen fan it wachtwurd / de kaai keunstmjittich stadiger, wat de snelheid fan automatysk rieden ferminderet

- **automatysk rieden te blokkearjen:** Slút IP-adressen út as se net suksesfol oanmelde kinne. 

## 5) Kontrolearje en fernij geregeld

Tsjintwurdich is de measte hacking automatysk, bots scanne hieltyd alle servers en websites op kânsen om se te misbrûken. It is net de fraach *OFT* se dy fine sille, mar *WANNEAR*.

### Soarch foar dyn server troch

- **de logs te kontrolearjen: ** potinsjele problemen wurde faak sichtber foardat der echt slimme dingen bard binne. Kontrolearje de serverlogs op flaters en ôfwikings; faak binne dat iere tekens fan problemen. 

- **te kontrolearjen op fernijingen: ** of troch de software op dyn server te brûken of troch de webside fan de leveransier / software te besjen.

- **geregeld te fernijen: ** wachtsje net oant it te let is, ynstallearje fernijingen sa gau mooglik (mar *nei* it testen!)

![Kontrolearje dyn server geregeld - of fyn immen dy't dat foar dy docht.](https://willem.com/global/images/82d99c9ffa6b.webp)

## Konklúzje

As do dizze maatregels ynfiere, kinst do de cyberfeiligens fan dyn server foar in grut part ferbetterje. Dyn server beskermje betsjut mear feiligens foar dyn bedriuw, dyn organisaasje en de gegevens fan dyn klanten.

Gjin (ferstannige) feiligensadviseur sil dy garânsjes jaan, mei genôch middels en in fêste wil binne hacks altyd mooglik. Wês taret troch backups te meitsjen en dyn gegevens te fersiferjen.

Hooplik helpe dizze tips dy, as do noch mear help nedich hast kinst do myn kontaktgegevens hjir (https://willem.com) berikke of sjoch ris nei myn cyber_security_tsjinsten (http://digidef.nl).

---

## Tablet as haadkompjûter

*De Microsoft Surface Pro fergelykje mei de iPad Pro* · 2018-03-07 · https://willem.com/fy/2018-03-07_tablet-as-haadkompjuter/

De ôfrûne wiken haw ik de Microsoft Surface Pro as myn haadkompjûter brûkt. It is in moderne tabletkompjûter dy't mei de type cover as laptop brûkt wurde kin. Mei de Surface Pen is it in alsidige PC dy't op in soad ferskillende manieren wurket. Tiid om út te finen oft er wat is en hoe't er him fergeliket mei myn oare tabletkompjûter, de iPad Pro.

## Microsoft Surface

Sûnt in pear jier makket Microsoft syn eigen kompjûters ûnder it merk Surface. De Surface-kompjûters binne bysûnder, om't Microsoft sawol de hardware as de (Windows-)software makket. Dat makket in naadleaze yntegraasje tusken de fysike masine en syn bits en bytes mooglik.

![Microsoft Surface-famylje](https://willem.com/global/images/68d001e042d0.webp)

Minsken priizgje Microsoft foar it leverjen fan de bestmooglike Windows-ûnderfining mei Surface. De produktrige omfettet buro-, laptop- en tabletkompjûters - alle foarsjoen fan oanrekkenskermen dy't ferskillende soarten PC-ynteraksje mooglik meitsje, boppe de tradisjonele mûs-/toetseboerdynput.

## Surface Pro

Om de nije Snake_'97_fernijing_foar_Windows_10 (https://willem.com/en/2018-02-21_updating-snake-97/) te ûntwikkeljen, hie ik in PC nedich dy't Visual Studio draaie koe en in oanrekkenskerm hie. Om't ik graach mei tablets wurkje, besleat ik de Surface Pro út te probearjen. It is Microsofts ynterpretaasje fan in tabletkompjûter dy't ek as laptop funksjonearje kin.

![Microsoft Surface Pro](https://willem.com/global/images/f6628afc3f27.webp)

Krekt as by de iPad Pro moatst do it toetseboerd en de stylus apart keapje. Ik fyn dat dom, krekt sa't se gjin auto's ferkeapje sûnder stjoer... No ja, dan hast teminsten mear útpakplezier. :-)

![Surface Pro, type cover en pen - alles apart ferkocht - want wêrom mar ien pakket as it ek trije kear safolle wille hawwe kin!?](https://willem.com/global/images/df944dd3e043.webp)

Nei it útpakken is it tiid foar fernijingen. Hastich net en plan net om earne hinne te gean, want dit proses kin oeren duorje. Echt, oeren.

![Fernijing... fernijing... fernijing... fernijing...](https://willem.com/global/images/2b84ec46efb8.webp)

It duorre hast 7 oeren foardat ik myn nije Surface Pro echt brûke koe foar wat ik him foar kocht hie.

![De Chromebook wie nei it útpakken yn mar in pear minuten brûkber.](https://willem.com/global/images/87b1e93577d0.webp)

It kontrast mei myn Chromebook (dy't ik op krekt deselde dei kocht en ynstelde) kin net grutter wêze: de Chromebook wie yn mar in pear minuten klear foar gebrûk.

![Sjoch wat der mei myn gesicht bart as myn geduld op de proef steld wurdt...](https://willem.com/global/images/d71476260d24.webp)

## Windows 10

Nei in rûge start gie it al gau better. Ik wie ferrast hoe fier Windows ûntwikkele is om oanrekkenskermen te ûndersteunen. Yn tabletmodus binne dyn apps en it startmenu folslein skermfoljend. Do kinst apps wikselje, slute en kombinearje mei gebearten dy't maklik te learen binne.

![Windows wurket ferrassend goed yn tabletmodus](https://willem.com/global/images/8d8808c82806.webp)

Mei de Surface Pen kinst do sa'n bytsje alles annotearje, fan PDF's oant websiden.

![Annotearje alles mei de Surface Pen](https://willem.com/global/images/ef88493b4d5a.webp)

De ynhâld fan it skerm draait mei de oriïntaasje fan it apparaat mei. Dat makket it lêzen fan in dokumint tige maklik.

![Lêze op in tabletkompjûter is net beheind ta dyn buro - ik lês graach op de bank](https://willem.com/global/images/57f24d186cdf.webp)

## Surface Pen tsjin Apple Pencil

Ferline jier: ik_haw_myn_papieren_potlead_ferfongen_troch_in_digitale (https://willem.com/en/2017-01-30_ipad-pro-next-to-my-primary-machine/). Oars as de Apple Pencil kinst do de Surface Pen brûke as oanwiisapparaat om oer knoppen te "sweven", sa'n bytsje as in mûskursor oer menu's en knoppen bewege.

![Apple Pencil en Surface Pen](https://willem.com/global/images/b583be2aa859.webp)

Neist it sweven hat de Surface Pen twa knoppen en de opsje om him omdraaid te hâlden en as gom te brûken (yn de measte apps). Dat makket de Pen alsidiger as de Apple Pencil, dy't mar dat is: in potlead.

Om út te finen hokker ik leaver hie, die ik in direkte fergeliking troch in bepaald stik wurk op beide apparaten te ûntwerpen. It is nijsgjirrich om de ferskillen te sjen yn hoe't it digitalisearjen wurket. Ik fûn de Apple Pencil wat krekter, hy folge myn fysike beweging better.

Mar mei de ekstra knoppen op de Surface Pen koe ik bepaalde dielen fan myn wurk fluch kopiearje/plakke en rapper oerskeakelje nei de gomfunksje. De yntegreare stander is stevich genôch om de Surface te kantelen en de Pen ûnder in hoeke te brûken, moai!

![Wurkje mei de Surface Pen en Apple Pencil](https://willem.com/global/images/3af862234efa.webp)

![De stander is nuttich yn kombinaasje mei de Pen](https://willem.com/global/images/543d686ed89c.webp)

In maklike trúk om ûnnauwkeurigens yn it digitalisearjen te kompensearjen is gewoan ynzoome (troch mei dyn fingers te knipen), op in gruttere skaal tekenje en dan wer útzoome. It is in foardiel dat de measte minsken ferjitte as se fan papier nei digitaal oerstappe. Dit wurket op sawol iPad as Surface.

![Zoom yn om details krekter te bewurkjen](https://willem.com/global/images/6e418543ebfa.webp)

## Tablet as haadkompjûter

Omdat ik app- en webûntwikkelder bin, binne oanrekkeninterfaces my tige wichtich. It grutste part fan it webferkear (besikers fan de websites fan myn klanten) is mobyl of tablet, tradisjonele PC's ferlieze. Myn haadkompjûter moat in oanrekkeninterface hawwe, om't ik mysels net beheine wol ta mûs en toetseboerd. It toetseboerd is lykwols in essinsjeel ark foar my as ik de tablet as haadkompjûter brûk. Sawol de iPad as de Surface hawwe toetseboerden dy't magnetysk ferbine.

![Oanrekkenskermen binne tsjintwurdich wichtich by it ûntwerpen (en testen) fan ynterfaces](https://willem.com/global/images/621ab7b3b2e1.webp)

![De Surface en iPad brûke as laptop](https://willem.com/global/images/f50e418b33c1.webp)

It toetseboerd fan de Surface hat mear toetsen (ESC, F1, F2 ensfh.), eftergrûnferljochting en in yntegreare touchpad. Do hast dy ekstra's nedich, om't Windows-apps, benammen âldere, dêr faak op fertrouwe. It toetseboerd fan de iPad hat dêrtsjinoer gjin funksjetoetsen en gjin trackpad, om't iOS prima sûnder mûs wurket.

![Typen op in tablet is perfekt mooglik mei in hardware-toetseboerd.](https://willem.com/global/images/ab567780c7ab.webp)

Beide toetseboerden freegje wat wenning, mar dogge har wurk goed. Ik fyn de ienfâld fan it toetseboerd fan de iPad moai, mar ik haw leaver de fleksibiliteit fan de Surface om it toetseboerd ûnder ferskillende hoeken te brûken (mei de stander en de magnetyske "popup-fâld").

![It toetseboerd fan de Surface kin ûnder ferskillende hoeken brûkt wurde](https://willem.com/global/images/be0de60e4a44.webp)

![De stander is in tûk stik ûntwerp en yngenieurswurk, sawol funksjoneel as stevich.](https://willem.com/global/images/a76c754627ae.webp)

## Software

Sawol Windows as iOS hawwe harren eigen ferskaat oan apps. Basisdingen as e-mail, sneupe op it web, spreadsheets en tekstbewurking kinne op elk apparaat likegoed dien wurde. Tank oan it moderne web kinst do ferbine mei dyn favorite webapplikaasjes en tsjinsten. It echte ferskil sit yn de mear spesifike en avansearre soarten software. Apps as Photoshop, Visual Studio en Xcode wurkje net op iOS.

Mar der binne in soad goede apps dy't dy op iPad tekenje, koade skriuwe en kreatyf wêze litte. It foardiel fan iOS-apps is dat se meastal in oanrekkenoptimalisearre ynterface hawwe dy't nije manieren ynfiere om wurk dien te krijen.

![Autodesk Graphic is in geweldige app foar iOS - ik brûk it om ikoanen en grafiken te ûntwerpen, mei lagen en útlinegerei](https://willem.com/global/images/c1af94b818ca.webp)

Foar dy mominten dat do echt tagong nedich hast ta in bepaald stik software dat gjin geskikt alternatyf op iOS hat, kinst do altyd Remote Desktop brûke om te ferbinen mei in oare kompjûter. Ik brûk dit om websites yn Microsoft Edge en Internet Explorer te kontrolearjen op myn iPad.

![Windows op iPad is mooglik mei Remote Desktop](https://willem.com/global/images/2121c4e027ce.webp)

Op Windows hast do alle apps dy't do tinke kinst. Mar faak ûntbrekt dêr de optimalisaasje foar oanrekkenbestjoering, wêrtroch't do werom moatst nei de tradisjonele PC-/mûsmodus. It wurdt noch slimmer, want dizze tradisjonele apps hawwe in Intel-prosessor nedich dy't mear stroom brûkt (yn ferliking mei de chip fan de iPad) - wêrtroch't dyn batterij flugger leech rekket.

![Fjouwer apps tagelyk draaie troch Windows-multitasking - tsjin de priis fan mear batterijferbrûk](https://willem.com/global/images/a79bc46256a5.webp)

![Software ûntwikkelje mei Microsoft Visual Studio op in Surface Pro-tablet](https://willem.com/global/images/7c77021765e8.webp)

## Konklúzje

Hoewol't sawol Surface as iPad brûkt wurde kinne om dingen dien te krijen, ferskille se hiel sterk troch harren ferskillende komôf. De iene is in laptop mei tabletfunksjes, de oare in tablet mei stipe foar in toetseboerd.

Krekt as dat do gjin mês meinimme moatst nei in sjitterij, giet it by de kar fan hokker tablet better is. It hinget hielendal ôf fan hokker software do nedich hast (en brûke wolst). As do der oer neitinkst om ien fan dizze apparaten te keapjen, haw ik in ienfâldich advys: doch it gewoan.

Beide binne geweldich en jouwe dy (nije) manieren om dingen dien te krijen. Ik wurkje graach op tablets, om't se grutte fleksibiliteit en mobiliteit biede. Yn plak fan tradisjonele wurkwizen na te meitsjen giet it by in tablet as haadkompjûter derom om opnij te betinken hoe't do wurkest.

---

## De ultime fyts foar nei it wurk meitsje

*Fytse mei 35KM/h mei Nexus Alfine 8 en Gates Carbon Drive* · 2018-02-24 · https://willem.com/fy/2018-02-24_de-ultime-fyts-foar-nei-it-wurk-meitsje/

Dizze winter brûk ik in Sensa Cintura mei in Gates Carbon-riemoandriuwing as myn deistige fyts foar nei it wurk. It is in fyts dy't ûntworpen is om noflik op te riden troch syn sportive ljochte frame. It is ek bedoeld om min ûnderhâld te freegjen troch de riemoandriuwing en de yntegreare Nexus Alfine 8-fersnellingsnaaf. Nei 1800KM yn mar acht wiken wie it tiid foar wat upgrades.

![Sensa Cintura - sa't ik him krige fan de lokale fytswinkel](https://willem.com/global/images/0955f24c885b.webp)

## Sensa Cintura riemoandriuwing

De Sensa Cintura is in trekkingfyts mei de folgjende spesifikaasjes:

- **Frame: ** Alu 7005 HydroFormed double butted smooth welding - riemoandriuwing

- **Foarfoarke: ** Supra tapered 1.5 superlite alloy disc

- **Groep: ** Shimano Alfine-8 + Gates CDN Belt Drive + Shimano hydraulyske skiifrimmen

- **Sadelpin: ** Supra base line

- **Koplampe: ** Naafdynamo + Bumm Lyt

- **Efterljocht: ** Yntegreare ilu yn de spatboerd mei standljocht (oandreaun troch dynamo)

- **Stjoerstam: ** Supra competition line

- **Wielen: ** Supra TA Pro disc rims + Shimano disc hubs

- **Banden: ** Schwalbe Delta Cruiser

- **Sadel: ** Selle Italia Net

- **Kleur: ** Mat Ano-Swart

- **Gewicht: ** 13.8KG

It is in moaie fyts mei ferskate sportive ûnderdielen kombinearre mei ûnderhâldsfreonlike dielen lykas de yntegreare fersnellingsnaaf, skiifrimmen en de riemoandriuwing.

Ik haw dizze fyts keazen as myn haadfyts tidens de Nederlânske winter, as myn gewoane racefyts binnen bliuwt. Earder brûkte ik ek myn racefyts de hiele winter, mar de smoargens, tegearre mei sâlt (brûkt op beferzen wegen), bliken deadlik te wêzen foar myn groepset... mei hege ferslijting en skea as gefolch.

![Sensa Cintura fan efteren - ik mocht de oerdreaune merknammen op de spatboerden net](https://willem.com/global/images/7b412540c301.webp)

Hoewol't ik de styl fan de fyts moai fyn, mocht ik de oerdreaune merknammen op de spatboerden net (sawol fan Sensa as fan myn lokale fytswinkel). Nei soarchfâldich testen helle ik de ferve fan de spatboerden folslein fuort mei in gemyske oplossing (nei't ik se útinoar helle hie en oare dielen ferwidere). It resultaat is in folle skjinner útsjoch:

![In skjinner útsjoch troch minder opfallende merknammen](https://willem.com/global/images/003aa3ab76b2.webp)

![De metalen spatboerden passe goed by de skiif en bouten fan de fyts](https://willem.com/global/images/b51a103ed1a7.webp)

## Nederlânske winter

Tidens de winter yn Nederlân is it faak kâld, wiet en winderich. As de temperatuer yn de buert fan it friespunt komt, smyt de Nederlânske oerheid in laach sâlt op beferzen wegen. De "sâlte wiete smoargens" op de wei is deadlik foar fytsûnderdielen: it feroarsaket daliks oksidaasje en oermjittige ferslijting.

![Op de fyts tidens de Nederlânske winter](https://willem.com/global/images/34bfd586ee77.webp)

Do kinst dizze minne omstannichheden net ûntkomme as do dyn fyts brûkst foar deistich nei it wurk. It iennichste wat do dwaan kinst is dyn fyts faker skjinmeitsje. Mar ûnder Nederlânske omstannichheden wurdt dat hiel gau lestich.

![Oermjittige smoargens nei in "gewoane" rit nei it wurk yn de winter](https://willem.com/global/images/4378a0bfbdca.webp)

De smoargens fynt sels de wei nei de boppekant fan myn efterspatboerd. Do kinst dy maklik yntinke dat dit soarte smoargens hurd is foar gewoane fytsûnderdielen, lykas in ketting, kassette en efterderailleur.

![Smoargens boppe-op myn efterspatboerd](https://willem.com/global/images/c5fe762b91dd.webp)

## Gates Carbon Drive

De Cintura is foarsjoen fan de Gates Carbon Drive, in riemoandriuwing dy't sûnder oalje foar smering rint. It is droech en lûkt dêrom minder smoargens oan. Nei in "smoarge rit" kinst it maklik skjinspuitsje mei wetter, sûnder eangst foar oksidaasje.

![Gates Carbon Drive](https://willem.com/global/images/23e947f14601.webp)

Yn teory is dit fantastysk, mar yn de praktyk blykt it in oar ferhaal te wêzen. Nei mar 1800KM hearde ik nuvere lûden fan myn efterste tandkrâns...

![Gates Carbon Drive efterste tandkrâns mei oermjittige ferslijting nei mar 1800KM](https://willem.com/global/images/428ebaf272b9.webp)

De efterste tandkrâns waard net allinnich ferroest, de plestik tosken binne slim fersliten en in pear binne folslein ôfbrutsen. Dit is minne kwaliteit en ik wie slim teloarsteld yn it Gates Carbon Drive-systeem.

It docht bliken dat de Sensa Cintura foarsjoen is fan de Gates "CDN"-line riemoandriuwing. It is de goedkeapere opsje foar rekreative fytsers (neffens Gates), it is grif net ûntworpen om yntins brûkt te wurden yn sâlte en smoarge omstannichheden.

Yn plak fan teloarsteld te wêzen yn Sensa (foar it kiezen fan de CDN-line) of Gates (foar it ferkeapjen dêrfan), besleat ik de saak sels yn hannen te nimmen.

## Gates CDN opwurdearje nei CDX

Ik wie bliid om te hearren dat de mindere Gates Carbon Drive CDN deselde foarm en tandkrânsûntwerp dielt as it premium Gates CDX-systeem.

It Gates CDX-systeem is ûntworpen foar fytsen mei in soad kilometers yn de swierste omstannichheden. De ûnderdielen binne mei-inoar kompatibel. Ik koe wat orizjinele CDX-dielen krije fan in fytswinkel yn Dútslân.

![Links de plestik CDN-tandkrâns - as do goed sjochst, sjochst do de ûntbrekkende tosken, rjochts de glânzjende roestfrij stiel CDX-tandkrâns](https://willem.com/global/images/7af502966145.webp)

![De Sensa Cintura opwurdearje](https://willem.com/global/images/7ecf03a31507.webp)

De efterste tandkrâns ferfange is net al te dreech. Der binne tal fan YouTube-fideo's beskikber ôfhinklik fan it type efternaaf fan dyn fyts (myn hat Alfine 8).

![De Gates CDX efterste tandkrâns ynstallearre](https://willem.com/global/images/6cf98cef1040.webp)

## Banden

Om't ik der doch mei dwaande wie, ferfong ik ek de banden fan de fyts troch wat sportivers. De Schwalbe Delta Cruisers wikselde ik foar Duranos. Dizze stoere racebanden binne folle ljochter en jouwe noch altyd wat profyl en duorsumens.

![Schwalbe Durano](https://willem.com/global/images/139d05b87475.webp)

## Sadel en pedalen

Om in sportiver rit te krijen ynstallearre ik klikpedalen (wêrmei ik, neist triuwe, ek kin 'lûke') en in Brooks Cambium C15-sadel dy't neffens my goed by de fyts past.

![Brooks Cambium C15 ](https://willem.com/global/images/f22a57710eaf.webp)

## Shimano Alfine 8

De yntegreare fersnellingsnaaf freget wat tiid om oan te wennen as do normaal in gewoane ketting/kassette/derailleur-groepset ridst. De ferskillen tusken de yndividuele fersnellingen binne wat grutter.

![Shimano Alfine 8](https://willem.com/global/images/fe29b327c8a5.webp)

Dêrtroch is dyn trapfrekwinsje wat heger of leger as dy leaver hast. Mar yn in plat lân as Nederlân is dat gjin probleem. Ik fyn de Alfine 8-fersnellingsnaaf echt moai.

![Shimano Alfine 8 skeakelhandel](https://willem.com/global/images/aa33d93f7451.webp)

## Konklúzje

Nei de upgrades ried de fyts noch better as earder. It nuvere lûd fan de mislearjende CDN-oandriuwing is fuort en troch de sportive banden, sadel en pedalen fytse ik maklik 35KM/h.

![De ferbettere Sensa Cintura](https://willem.com/global/images/1d107a767ffb.webp)

It is in tige moaie fyts en as der ien ding is om út dit blogberjocht mei te nimmen, dan is it dat do soms (lytse) oanpassingen sels dwaan moatst om fan in goed produkt in fantastysk produkt te meitsjen.

![Miskien de ultime fyts foar nei it wurk?](https://willem.com/global/images/35cf54dccaf3.webp)

## Fernijingen:

- Ik haw alle_swarte_ferve_fan_it_fytsframe_ôfhelle (https://willem.com/en/2018-06-09_removing-paint-from-a-bike-frame/) om it rauwe aluminium dêrûnder bleat te lizzen.

- Ien_jier_letter,_6000KM_fierder,_de_steat_fan_myn_fyts_en_de_Gates_Carbon_Drive (https://willem.com/en/2019-02-27_one-year-on-the-ultimate-commuter-bike/) 

- Nei 21.000KM skreau ik noch in fernijing oer de fyts: lês_it_hjir (https://willem.com/en/2021-01-10_commuter-bike-checkup/).

---

## Snake '97 fernije

*Oer de útdagings fan it ûntwikkeljen fan in ekstreem populêr spultsje* · 2018-02-21 · https://willem.com/fy/2018-02-21_snake-97-fernije/

In pear jier lyn smiet myn broer in bier oer myn iPhone yn in kroech yn Amsterdam. It earme ding fûn it Nederlânske bier net sa lekker as ik: it gie dea. Wylst ik wachte op in nije tillefoan, brûkte ik in âlde dy't neat koe útsein sms'en, belje en... Snake! Sa waard it idee foar Snake '97 berne en dizze moanne wie it tiid om dat ekstreem populêre spultsje te fernijen.

![Café 't Pakhuis yn Amsterdam, dêr't Snake '97 "útfûn" waard](https://willem.com/global/images/06e55a3e0198.webp)

## Snake '97

Oarspronklik haw ik it Snake-spultsje yn 2011 programmearre foar iOS. It hat my sa'n twa wiken kosten om in wurkjend prototype te meitsjen dat der útseach en oanfielde as de echte klassiker út de jierren njoggentich. Myn oare broer holp my mei de grafyk troch skerpe makro's te meitsjen fan myn âlde tillefoan (it bliuwt in nuvere gedachte dat safolle fan jimme in kopy fan myn tillefoan yn de bûse hawwe).

![Snake '97 op in iPhone X, dat der útsjocht en oanfielt as it retro-tillefoanspultsje út de jierren njoggentich](https://willem.com/global/images/ee992b73bb44.webp)

It waard oppakt troch guon grutte blogs (https://snake97.com/press/) en dêrtroch stie Snake '97 oeral yn de wrâld boppe yn de ranglisten. Hjoed de dei wurdt it oeral yn de wrâld spile, it is oerset yn 53 talen en it is der foar iOS, Android, Windows, ChromeOS en macOS.

![Snake '97 yn de top fan de ranglisten tegearre mei Angry Birds en WhatsApp](https://willem.com/global/images/13f8f2dd6fc1.webp)

## Fernijing nedich

Yn 2011 wie der mar ien iPhone, de iPhone 4. As ûntwikkeler koest Android rêstich negearje en Windows Phone wie noch net iens útfûn. It libben wie sa moai as in (loaie) ûntwikkeler mar winskje koe: mar ien skermgrutte.

![iPhone 4, ah, swiete ûntwikkelersoantinkens fan doe't ien (lytse) maat foar elkenien paste...](https://willem.com/global/images/87b0ccd8c5d9.webp)

Snel foarút nei hjoed: Apple ferkeapet no 8 iPhones en der binne miljoenen en miljoenen Android-apparaten mei allegearre ferskillende skermgruttes, prosessors, ûnthâld en softwareferzjes. It is in understatement om dit in útdaging te neamen...

Om it nocht yn Snake '97 te hâlden moast ik de game engine yn de kearn fernije. Ik moast de grafyk op ien of oare manier passend meitsje foar elk skerm yn de wrâld en rekken hâlde mei de ferskillen yn rekenkrêft en ûnthâld....

![Prototype fan Snake '97 op ferskillende apparaten](https://willem.com/global/images/3da50637eff4.webp)

## Ien game engine om se allegear te hearskjen

De oarspronklike ferzjes fan it spultsje hiene allegearre in eigen engine. Ien foar iOS, ien foar Android, ien foar Windows ensafuorthinne. Doe't ik Snake 2k (de Snake II-farianten fan it spultsje) útbrocht, haw ik gewoan wer in set game engines tafoege. Yn totaal haw ik 6 ferskillende Snake-game engines programmearre yn Objective-C (iOS), Java (Android) en C# (Windows). Dizze engines draaiende hâlde op nije apparaten mei oare skermgruttes, prosessors en ûnthâldkonfiguraasjes waard hieltyd lestiger.

Mar dizze moanne haw ik de knoop trochhakt, en hoe. Ik haw noch in Snake-game engine ûntworpen en boud. Mar dizze moast alle foargeanden ferfange. Hy moat draaie op iOS, Android en Windows. Ik woe in engine dy't klear wie foar de takomst, foar elk skerm en elke soarte fan ynput (toetseboerd, touch, pencil, gamepad, joystick, neam it mar op).

![De nije game engine programmearje en testen op in HMD Nokia 2 mei Android](https://willem.com/global/images/8d20b82f1396.webp)

## HTML5 Rocks

It web hat de native app-technology ynhelle. Der binne in soad nije API's yntrodusearre dy't rike ynteraktive ûnderfinings mooglik meitsje op in protte ferskillende apparaten. Ik frege my ôf hoe dreech it wêze soe om Snake '97 op webtechnology te litten wurkje. Der is mar ien manier om dat út te finen, dus ik bin begûn.

### Responsive grafyk

Earst bin ik begûn mei it bouwen fan de grafyske engine op basis fan HTML5 canvas en in responsive skaalsysteem dat ik ûntwurpen hie foar de Android-ferzje fan Snake '97. Yn prinsipe mjit de engine de beskikbere skermgrutte, de oriïntaasje en de pikseldichtheid. It rekkent heechsteande foto's automatysk om, sadat se by dyn skerm passe.

![Deselde 3310? Sjoch goed en fyn de ferskillen tusken de iPhone SE en de iPhone X](https://willem.com/global/images/37052d0f8036.webp)

De nije grafyske engine hâldt sels rekken mei nuvere dingen lykas de notch fan de iPhone X. Dit giet allegearre yn in split sekonde. Ik haw de nije grafyske engine ek sa ûntworpen dat hy reagearret op feroaringen yn skermgrutte. No kin it spultsje spile wurde yn portret of lânskip, yn in finster of folslein skerm (of splitskerm as it op in iPad is).

![Wiidskermgameplay is no mooglik troch de nije responsive grafyk](https://willem.com/global/images/98f47b70cb4c.webp)

![Snake '97 as macOS-buroblêdapp, mooglik makke troch de skaalbere grafyk](https://willem.com/global/images/6848b7ac140f.webp)

### Ferskillen yn rekenkrêft

Tinkst dat in ienfâldich spultsje him gjin soargen hoecht te meitsjen oer rekenkrêft? Fout! Yn in spultsje as Snake is timing essinsjeel. Minsken spylje it spultsje op "spiergeheugen" en tippe op it touchscreen sûnder oer de losse bewegingen nei te tinken.

De game engine moat foarsisber wêze, hy moat konstant draaie. Mar fierders moat de ûnderfining gelyk wêze, of do no op in âld Android-apparaat sitst of op in krêftpatser mei 6 kearnen lykas de iPhone X.

![Ferskillen yn spultsjesnelheid analysearje mei slow-motionfideo](https://willem.com/global/images/a5e27801afbd.webp)

Ik haw de hegesnelheidsvideokamera fan de iPad Pro brûkt om Snake-gameplay yn slow motion fêst te lizzen. Mei de fideo koe ik ferskillen yn snelheid sjen, frame foar frame. Dat late ta in yntern benchmarksysteem (mei timers, dy't millisekonden telle) dat de snelheid fan it spultsje automatysk oanpast en krekt ôfstimt op dyn apparaat.

## Bestjoering: Touch, toetseboerd, Pencil, Gamepad

Spilers bestjoere de Snake mei de retro-knoppen (it âlde tillefoantoetseboerd). De oarspronklike iOS-ferzje fan it spultsje brûkte fêste trochsichtige UIButtons dy't ik oer de foto's fan de âlde tillefoan pleatst hie. In ienfâldige en effektive start.

Spitigernôch hiene de knoppen fan iOS wat lag (dat foar ûnfoarsisbere fertraging yn ynput soarge) en skaalden fansels net nei ferskillende skermgruttes. Ik haw letterlik foar elke nije iPhone dy't Apple de lêste jierren útbrocht hat nije koördinaten hardcode.... gjin noflik wurk.

De nije game engine brûkt in trúk dy't ik foar de Android-ferzje ûntwikkele haw: dynamysk pleatste firtuele knoppen. Mei de skaaljinformaasje dy't de grafyske engine útrekkent, hâld ik dynamysk in matriks fan X- en Y-koördinaten by dy't by de firtuele knoppen hearre. As in spiler it skerm oanrekket, rekkent de engine mei wiskunde út wat de tichtstby lizzende knop is: de stelling fan Pythagoras.

![De echte koade fan Snake '97 dy't de ôfstân útrekkent mei de stelling fan Pythagoras](https://willem.com/global/images/6251dc574a72.webp)

Dit wurket as in tierelier en makket effektyf it hiele skerm ta in knop. It spultsje is op dizze manier folle moaier om te spyljen. Neist touch haw ik stipe foar it toetseboerd tafoege, sadat ek minsken sûnder touchscreen Snake spylje kinne.

Doe't ik dwaande wie mei de bestjoering ûntdekte ik noch mear HTML5-moaiens: de GamePad API. Dêrmei kinne programmeurs lykas ik gamepads, joysticks en oare ynputapparaten stypje dy't fia USB of Bluetooth ferbûn binne.

![Snake bestjoere mei in Super Nintendo-gamepad is geweldich (mei in SuperSmart-joy USB-oansluting)](https://willem.com/global/images/07b9c2f3b1a4.webp)

Ferskillende gamepads stypje is útdaagjend, mar dochs grappich. Ik haw der perfoarst in hiele dei oan kwytrekke wylst ik oan it "testen" wie... myn feardigens ferfine mei de prachtige SNES-gamepad en de lekkere analoge stick fan de DualShock-controller. ("Sorry skat, ik bin hjir oan it wurk...")

![In trúk dêr't de oarspronklike Snake net oan tocht: it spultsje bestjoere mei in Bluetooth DualShock PlayStation-controller mei in analoge thumbstick](https://willem.com/global/images/fa191d607fbb.webp)

## Ynternasjonalisaasje

As do dit lêst, begryp datst wierskynlik Ingelsk. Mar in grut part fan it Snake '97-publyk is net Ingelsktalich. Der binne sels spilers dy't mear as 30 ferskillende talen brûke. Fan Spaansk oant Russysk, fan Arabysk oant Hebrieusk, fan Dútsk oant Japansk. Neam it mar op, Snake hat it.

In ynterface ûntwerpe dy't op tekst rint is útdaagjend as do de hiele wrâld dwaan wolst. Ikoanen binne ek net perfekt (in ôfbylding kin yn in oare kultuer wat oars betsjutte). As UX-ûntwerper moatst nei konsepten sykje dy't breed brûkt wurde oer de hiele wrâld. Foar Snake haw ik ikoanen brûkt fan in klok, in snelheidsmeter, in lúdspreker en in trofee. Dizze ikoanen binne oeral yn de wrâld gewoan en binne krekt dêrom keazen.

![UX-design foar in ynternasjonaal publyk. Ynterfaces sûnder wurden ûntwerpe is dreech!](https://willem.com/global/images/12934c0ebe67.webp)

De app-beskriuwing bestiet út tekst dy't ik troch in profesjonele oersetstjinst oersette litten haw. Guon oare útjouwers fertrouwe op Google Translate, mar ik wit dat dat tryst resultaat jout.

## Wrâldwide ranglist

Op 'e jierren njoggentich krigest in soad strjitrespekt as do in moaie skoare yn Snake helle hiest. Yn de oarspronklike ferzjes fan Snake '97 hiest allinnich dyn eigen heechste skoare om te ferslaan en op iOS koest dyn skoare nei GameCenter uploade.

Foar de nije ferzje woe ik in wiidner berik, mei in "wrâldwide ranglist". It is it nije yntegreare leaderboard dat dyn spultsje direkt rangskikt en skoares fan minsken fan oeral yn de wrâld fergeliket. Der binne trije ranglisten: altyd, 24 oeren en it lêste oere.

![Wrâldkampioen fan Snake '97, mar net foar lang...](https://willem.com/global/images/37c761847d86.webp)

De heechste skoares wurde ferwurke troch in machtige 48-kearns Intel XEON-server mei in bulte ûnthâld. Hy draait Debian GNU/Linux, MariaDB, NGINX en NodeJS. Yn de drokke oeren ferwurket hy mear as 10 spultsjeskoares yn de sekonde. De serveropset is in eigen blogberjocht weardich dat ik letter skriuwe sil, hâld dit blog dus yn de gaten as big data dyn ding is.

![Sa sjocht de cloud der út, leave jonges en famkes. ](https://willem.com/global/images/d31a2077c5a4.webp)

## Download no

Der is mar ien manier om út te finen oft myn wurk wat wie: probearje it sels.

- Android (https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dsd164.snake97)

- ChromeOS (https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dsd164.snake97)

- iOS (https://itunes.apple.com/us/app/snake-97-retro-phone-classic/id438052745?mt=8)

- Mac (https://itunes.apple.com/app/snake-97-retro-phone-classic/id1349761776?mt=12)

- Windows (https://www.microsoft.com/en-us/store/p/snake-97/9nblggh0ccmr)

- Web (https://snake97.com)

Lit it my witte as do bugs tsjinkomst, myn kontaktynformaasje fynst do hjir (https://willem.com/).

![Snake '97 as fergees te downloaden foar iOS, Android, macOS, Windows en ChromeOS](https://willem.com/global/images/5234dd3dd7ae.webp)

---

## Wat in smartwatch nea hawwe sil: patina

*Ferslyten troch de tosk fan de tiid* · 2018-01-21 · https://willem.com/fy/2018-01-21_wat-in-smartwatch-nea-hawwe-sil-patina/

In goede freon fan my hie in probleem mei syn Apple Watch: de digitale kroan is in rubberen ring kwytrekke, wêrtroch't it horloazje net mear wettertichte wie. Apple makke der gjin probleem fan en bea oan om syn "apparaat" te ferfangen. Dat loste syn probleem op, mar it die pine oan de earen fan in horloazjeleafhawwer. It liet my ynsjen wat in smartwatch nea hawwe sil: patina.

## Wat is patina en wêrom is it wichtich?

Tekens fan ferslite dy't ûntstean troch tsientallen jierren deistich gebrûk, dat neame de kenners patina. Hoe tsjinstridich it ek liket, patina op horloazjes wurdt as winsklik beskôge.

![Tudor Oyster-Prince Submariner 7924 (út 1959) yn 2016 foar $93.750 ferkocht op in feiling (foto: Christie's )](https://willem.com/global/images/08ac2b8ce8f2.webp)

Samlers fine it prachtich dat it tiid kostet foardat in horloazje der útsjocht lykas it hjoed docht. Ûntelbere lytse krasjes en no en dan in litteken fertelle it ferhaal fan eardere eigners. Men kin it jin sels yntinke dat men wat fan it machismo fan eardere dragers erft.

As do in horloazje dragest, ferbinst do dy - letterlik - mei it horloazje. De sichtbere tekens fan dizze ferbining meitsje patina persoanlik en unyk. As in âld horloazje opknapt wurdt mei in nije wizerplaat, nije wizers of oare grutte ûnderdielen, ferliest it fuortdaliks syn sjarme (en wearde).

## Smartwatches en patina

Lykas in soad moderne konsuminte-elektronika is de smartwatch mar in beheinde tiid nuttich, want binnen in jier komt der in better, flugger en nijer model. Hy bliuwt noch in skoft wurkje, mar hy sil it begjaan of ferâldere wurde troch it ûntbrekken fan takomstige software-updates. De smartwatch wurdt gewoan net âld genôch om in betsjuttingsfolle patina te ûntwikkeljen.

![De Pebble Smartwatch wurdt net mear stipe troch software en sil gjin patina ûntwikkelje](https://willem.com/global/images/77770d30596c.webp)

## Erfstikken

Patina kin grutte wearde hawwe, sels as it horloazje net sa djoer is. Ik rekkenje mysels lokkich dat ik dizze trije horloazjes haw:

![In Zerdax (út de jierren sechtich, sa'n €100 wurdich), in Citizen (jierren santich ~ €80) en in Seiko (2008, €130)](https://willem.com/global/images/9353a98fbcf0.webp)

Dizze horloazjes waarden droegen troch myn pakes en myn heit, dy't allegearre ferstoarn binne. Har horloazjes hawwe allegearre patina dy't unyk is foar har. Krasjes, skuorren en bulten dy't opdien binne om har pols. Dizze tekens fan de tiid meitsje dizze horloazjes my folle mear wurdich as har jildwearde.

![Sjoch de ûntelbere mikroskopyske krasjes dy't ljocht weerkaatse lykas gjin nij horloazje dat docht](https://willem.com/global/images/b9904cd33e18.webp)

![Tusken de skuorren en krasjes sjochst op syn minst trije ferskillende kleuren ferfdrippen](https://willem.com/global/images/c519712bba02.webp)

![De gouden laach is trochsliten, mar it horloazje skynt noch yn it sinneljocht](https://willem.com/global/images/3d7b02bad639.webp)

## Konklúzje

As do smartwatches mei gewoane horloazjes fergelykest, moatst patina net ferjitte. In gewoan horloazje kin sa in libben lang meigean en dêrby passende patina ûntwikkelje as bewiis.

De Apple Watch fan myn freon waard behannele as in anonym "apparaat" doe't it ferfongen waard om't de rubberen seal yn de digitale kroan los siet. Stel dy myn reaksje foar as myn horloazjemakker it horloazje fan myn heit "reparearje" soe troch it te ferfangen... Ik soe razend wurde!

Sels as do hjoed gjin wearde oan patina hechtest, kin dat foar de folgjende generaasje oars wêze. Ik bin nijsgjirrich hoe't de takomstige generaasje werom sjocht op de dingen dy't wy hjoed wurdearje en drage. Ik tink dat allinnich de tiid it leare sil... :-)

![Allinnich de tiid kin sizze hoe't takomstige generaasjes werom sjen op de Apple Watch](https://willem.com/global/images/610d58a1e22c.webp)

---

## Les fan in plestik tas fan it ôfhelle iten

*Myn hieltyd grutter wurdende antipaty tsjin plande ferâldering* · 2018-01-08 · https://willem.com/fy/2018-01-08_les-fan-in-plestik-tas-fan-it-ofhelle-iten/

Sa'n fiif moannen lyn helle ik wat iten op by ús pleatslik Aziatysk restaurant. Se pakten it iten yn en joegen my in plestik tas om it mei nei hûs te nimmen. Ûnderweis nei hûs tocht ik oer de tas. Hoewol't der moaie printe ôfbyldings op steane, is hy ûntworpen foar inkeld ienmalich gebrûk. Wat in ferspilling... Dat liet my ôffreegje: hoe lang soe hy meigean as do him alle dagen brûke soest?

![Plestik tas fan it Aziatyske ôfhaalrestaurant](https://willem.com/global/images/be0a79d6abf6.webp)

In gewoane wurkwike nim ik geregeld de lunch fan thús mei. Myn frou is in prachtige kok en it is gjin straf om de oare deis it oerbleaune iten as lunch te iten. Ik brûk de plestik tas om de (werbrûkbere) trommel yn myn rêchsek foar de reis nei it wurk yn te pakken, om de rest fan de ynhâld te beskermjen tsjin mooglike (mar seldsume) lekkaazjes.

![Plestik tas oan it wurk, mei iten deryn, dy't de ynhâld fan myn rêchsek beskermet](https://willem.com/global/images/c4ebbc8d1643.webp)

Om't ik mei de fyts nei it wurk (https://willem.com/en/2017-12-02_commuting-by-bike/) gean, wurdt de ynhâld fan myn tas bleatsteld oan skokken en skodzjen, want ik kom myn deistige dosis gatten, bulten en skeve strjitstiennen tsjin...

## ... seis moannen, 2000KM en noch hieltyd gjin ein!

Wat tinkst? Nei fiif moannen meiriden, sa'n 2000KM fierder, is hy noch hieltyd goed. Der binne perfoarst wat tekens fan ferslite (hjir en dêr in pear gatten), mar de tas is noch altyd brûkber. Hy is prima, ik koe him gewoan brûke om iten ôf te heljen lykas doe't hy nij wie.

Dit wie wat skokkend foar my, want ik realisearre my hoefolle plestik tassen ik yn de rin fan de jierren fuortsmiten haw... wat in ferspilling. Mar der tusken besefte ik dat dit net allinnich oer tassen gie. Ik besefte dat in protte oare produkten dy't ik brûk lykas de plestik tas binne: makke om fuortsmiten te wurden.

## Nije produkten keapje

Elk jier keapje ik in nije smartphone en in kompjûter. As ûntwikkeler meitsje ik websites en apps. It hat foar my altyd in "no-brainer" west: ik brûk se foar myn wurk, dus keapje ik se. Elk jier.

Normaal ferkeapje ik de "âlde" apparaten of jou ik se oan famylje. Mar yn de rin fan de jierren binne der in pear apparaten bleaun. Ynspirearre troch de ivige plestik tas besleat ik dizze apparaten ris opnij te besjen:

### Smartphone

Tink efkes oan de folgjende smartphone, mei dizze spesifikaasjes:

- 4,95" skermgrutte (heechweardich IPS-paniel)

- 1080x1920 piksels mei 445 piksels per inch (PPI)

- 2,26Ghz quad-core prosessor 

- GPS, WiFi, Bluetooth, NFC

- Draadloos opladen 

- 3G en (rappe) 4G

- De nijste en bêste apps beskikber

... riedst ris wat foar jier dizze tillefoan is? It is de LG Nexus 5 út 2013. Dy tillefoan is no mear as 5 jier âld!

![LG Nexus 5 mei de nijste ferzje fan Chrome (v63)](https://willem.com/global/images/11c4aeaadbc1.webp)

De Nexus 5 wurdt noch hieltyd stipe troch Google Play en do kinst moderne apps downloade (en brûke). Hy draait noch de nijste ferzje fan Chrome. Ik brûk him om apps en websites foar myn wurk te testen. Hy is miskien net sa fluch as in iPhone X, mar hy is hielendal net min.

Lykas de plestik tas hâldt de Nexus him prima oerein. Hy soe hjoed de dei noch altyd as smartphone funksjonearje.

### Laptop

Noch in foarbyld: nim dizze laptop, mei de folgjende spesifikaasjes:

- 12" widescreen IPS-display

- 64bit Intel-prosessor (2,13Ghz, meardere kearnen)

- 8GB RAM

- 1TB solid state drive (SSD)

- Wifi, Bluetooth, LTE/mobyl

- Batterijlibben fan 10+ oeren

... klinkt yndrukwekkend? Lykas in moderne Apple MacBook yndrukwekkend? Dit binne de spesifikaasjes fan myn ThinkPad X200 út.... 2008! Ja, *dames en hearen*: 10 jier âld!

![ThinkPad X200 mei Debian GNU/Linux en OpenBox.](https://willem.com/global/images/8e9408e3241b.webp)

ThinkPads steane bekend om har duorsumens en reparearberens. Dizze X200 is it libbene bewiis. Ik haw it RAM opwurdearre en in SSD ynstallearre (ferrassend maklik, mei mar ien gewoane skroevedraaier).

![Geheugen en SSD fan de ThinkPad X200 opwurdearje is maklik. ](https://willem.com/global/images/a8dbfe0dcad0.webp)

Ik haw Debian GNU/Linux mei OpenBox (in minimale, ljochte Window Manager) ynstallearre en hy draait prachtich soepel. It geweldige toetseboerd yn kombinaasje mei Linux makket dizze masine noch altyd in perfekte terminal.

## Plande ferâldering

Dat ik myn apparaten elk jier ferfang is it gefolch fan wat minsken "plande ferâldering" neame. It is in ûntwerpstrategy om produkten te meitsjen mei in keunstmjittich beheinde libbensdoer. De gedachte efter dizze strategy is om de tiid tusken werhelle oankeapen te ferkoartsjen, om sa de ferkeap op de lange termyn te ferheegjen.

Der binne in pear soarten plande ferâldering dy't do maklik werkenne kinne yn moderne produkten, ynklusyf konsuminte-elektronika:

- **Konstruearre bestindichheid**: is in strategy om in produkt gau stikken te litten gean, troch minderweardige of brosse materialen en ûnderdielen te brûken. *Lykas: glêzen ûnderdielen yn smartphones, plestik skarnieren yn laptops*

- **Reparearjen ferhinderje**: is in strategy om in produkt dreech te meitsjen om te reparearjen of te ûnderhâlden, troch it sa ôf te sluten, te lymje of te ferbinen dat it ûnmooglik útinoar te heljen is. *Lykas nuvere skroeven of laminearre skermdielen*

- **Moadegevoelige winsklikheid**: is in strategy om in produkt minder winsklik te meitsjen, troch yn moadesyklusen nije estetyk yn te fieren. *Lykas kleuren, skermfoarmen en bochten*

- **Ôfnimmende funksjonaliteit**: is in strategy om in produkt funksjonaliteit kwyt te litten reitsje, troch it fan software-updates út te sluten of syn netwurkfunksjes te beheinen. *Lykas apps dy't perfekt wurken en net mear stipe wurde troch de yntroduksje fan in nije ferzje dy't net kompatibel is mei dyn produkt*

## Konklúzje: Wat fan de plestik tas te learen is

Hoewol't myn âlde smartphone en laptop noch prima wurkje, haw ik de nije apparaten nedich om myn websites en apps te testen. Dat is om dy, leave lêzer; want do wolst dat dizze tekst goed op *dyn* moderne skerm te sjen is.

Mar gelokkich jildt dat allinnich foar myn profesjonele apparatuer, en net foar alle produkten dy't ik brûk. Dingen as myn fyts, tv, tas, klean, skuon en ferskate húshâldlike apparaten.

As der wat is dat do meinimst fan myn plestik tas: freegje dysels ôf oft do echt it nijste apparaat nedich hast, of datst bedoarn wurdst troch plande ferâldering? Wês bewust, wês wekker!

Do kinst dysels in soad jild besparje en tagelyk bist do folle moaier foar it miljeu.

![Dopper, de fles is de boadskip](https://willem.com/global/images/ade1eac2da8c.webp)

In lytse manier om te begjinnen is te stopjen mei ienmalige plestik flessen. Skaf dysels in fatsoenlike, werbrûkbere fles oan. In goed foarbyld is Dopper, dy't ik fan myn frou krigen haw foar myn jierdei. Makke om lang mei te gean, maklik skjin te meitsjen en maklik te reparearjen (de ûnderdielen wurde apart ferkocht en binne útwikselber).

Lit ús tegearre plande ferâldering bestride!

---

## Mei de fyts nei it wurk

*Ien wike (240KM) op de VanMoof Electrified S* · 2017-12-02 · https://willem.com/fy/2017-12-02_mei-de-fyts-nei-it-wurk/

Al in pear jier gean ik mei de fyts nei it wurk. Ik bin mear as 15KG kwytrekke sûnt ik net mear mei myn scooter gean. Dizze wike haw ik in VanMoof Electrified S test, in elektryske fyts mei in yndustrieel, minimalistysk ûntwerp. Is hy wat? Hoe ferhâldt hy him ta in gewoane fyts? Makket in elektryske fyts dy loai? Lês mei om it út te finen!

## VanMoof

VanMoof is oprjochte troch twa Nederlânske bruorren en rjochtet him op it meitsjen fan de perfekte stedsfyts. Har fytsen binne sterk, stoer genôch om it libben yn de stêd te oerlibjen. In protte fan de ûnderdielen (80%) wurde troch VanMoof sels ûntworpen en makke. Har ûntwerpteams sitte krekt boppe de winkel, tichtby alle aksje en midden yn de stêd. Se hâlde fan har fytsen.

![De oprjochters fan VanMoof, de bruorren Taco en Ties Carlier](https://willem.com/global/images/e3e837268217.webp)

## Electrified S

De Electrified S is *it resultaat* fan alle ynspanningen fan VanMoof om de perfekte fyts te ûntwerpen. It is in fyts ûntworpen foar stêden, foar de deistige rit nei it wurk, om sûnder gedoch fan A nei B te kommen. Hy hat in diefstalbefeiliging mei folchsysteem en yntegrearre ljochten. Mar syn bêste funksje is de ferburgen batterij en elektryske motor.

![VanMoof Electrified S: in e-bike mei geheime supermachten, in raket ferklaaid as fyts](https://willem.com/global/images/f4cfa52e66d2.webp)

![It ynderlike fan de Electrified S: de batterij en elektroanika binne slim ferburgen yn it frame fan de fyts](https://willem.com/global/images/f2a95e452ec1.webp)

De fyts is der yn swart, griis en wyt, mei ferskate opsjes om bagaazje te dragen. Syn motor leveret 250W oan krêft, wat betsjut dat do gjin rydbewiis, fersekering of nûmerplaten nedich hast. Neffens EU-wet wurdt de Electrified S sjoen as in gewoane fyts, net as in bromfyts of scooter lykas de rappere pedelecs.

### Spesifikaasjes

- **berik** 60KM (folsleine krêftmodus) ~ 120KM (ekonomymodus)

- **gewicht** 21KG (mjitten mei keatlingslot)

- **motor** 250W foarwielnaafmotor

- **batterij** 418WH batterij, yntegrearre yn it frame 

- **snelheid** 32KM/H yn de Feriene Steaten of 25KM/H yn EU-lannen

- **opladen** fan 0 oant 100% yn 6 oeren

- **maat** geskikt foar riders fan 170 - 210CM

- **bannen** Schwalbe Big Ben op 28" wielen

- **remmen** meganyske skiifremmen foar en efter

- **ljochten** yntegrearre ljochten oandreaun troch de batterij, aktivearre troch sensors

- **keatling en fersnellings** folslein ynsletten roestfrije keatling en SRAM Automatix-fersnellingssysteem

- **priis** € 2998 (op it momint fan skriuwen)

De batterij fan de fyts is it djoerste ûnderdiel fan de fyts. VanMoof jout oan dat de batterij sa'n 1000 oplaadsyklusen meigiet (dêrnei ferliest hy syn kapasiteit). Ferfangende batterijen binne te krijen foar sa'n €600. Dit ferplichte ûnderhâld moatst yn rekken bringe (krekt as oare ferfiermiddels ek ûnderhâld nedich hawwe).

## Ien wike op de fyts...

Normaal gean ik mei de fyts nei it wurk en fyts ik sa'n 160KM yn de wike. Ôfhinklik fan it waar brûk ik in racefyts of in gewoane stedsfyts. Myn rûte nei it wurk is 16KM dy't ik yn sa'n 40 minuten ryd. De rûte nimt my troch Amsterdam en it Nederlânske plattelân (mei in soad wynderige iepen fjilden, de saneamde 'polder').

Ik hie de kâns om de VanMoof Electrified in wike te testen en der grif mei troch te riden. Wat soe my deryn behinderje kinne om op de perfekte fyts te riden?

### ... yn Nederlânsk waar

![Rein-radarbyld by it testriden mei de Electrified S (boarne: knmi.nl)](https://willem.com/global/images/8cd61993c816.webp)

Men seit dat der gjin min waar is... allinnich minne klean. Nettsjinsteande de rein, kjeld en wyn haw ik de fyts nommen en dermei myn deistige ritten nei it wurk dien.

![Dy laits komt net troch it geweldige Nederlânske waar... it komt troch dy raket ferklaaid as fyts ](https://willem.com/global/images/3a19d2010c3b.webp)

De VanMoof Electrified S feroaret in gewoane rit nei it wurk yn in genot! Do giest rapper en makliker troch de wyn. Dat makket dy laitsje, echt wier!

![Nederlânske fyts, Nederlânsk waar: de Electrified S docht ienfâldich mei oan tsjuster, kjeld en wiete omstannichheden!](https://willem.com/global/images/4dc32f2dd921.webp)

### De fyts ûntslute

De Electrified S is in SmartBike, hy makket fia Bluetooth ferbining mei dyn smartphone. Do kinst de fyts ûntslute troch him gewoan oan te rekken (hy fernimt dyn oanwêzigens oan it sinjaal fan dyn tillefoan).

![De fyts ûntslute mei in smartphone](https://willem.com/global/images/23e4266dcc54.webp)

### De VanMoof-app

Neist it ûntsluten fan dyn fyts kinst de app brûke om de status fan de batterij te kontrolearjen, te sjen wêr't do him parkearre hast en dingen as de ljochten en de snelheid yn te stellen.

![De VanMoof-app](https://willem.com/global/images/8ab2b8fffeed.webp)

De Electrified S is yn EU-lannen beheind ta 25KM/H. De app lit dy lykwols kieze om dat te feroarjen nei 32KM/H of 20MPH (om oan de Amerikaanske wetten te foldwaan). VanMoof advisearret om de pleatslike plysje tefreden te hâlden troch dy oan de limiten fan dyn lân te hâlden... in advys dat do ek negearje kinst.

### Diefstalbefeiliging en "Piece of Mind Service"

De fyts hat in GSM yn it frame, wêrtroch't syn posysje op ôfstân folge wurde kin. Dat is tagelyk it diefstalfolchsysteem. Stellen fytsen wurde opspoard. Mei har "Piece of Mind Service" garandearret VanMoof dat se dyn fyts ferfange as hy stellen wurdt en net binnen twa wiken weromfûn wurde kin.

![Buten yn it iepen: de Electrified S](https://willem.com/global/images/6ce115a6c7b1.webp)

## Op de elektryske fyts ride

De fyts rydt as elke oare fyts: gjin spesjale bestjoering of trúkjes om te learen. De motor komt allinnich yn aksje as do traapst. Hy stipet dyn ynspanningen, hy beweecht net sels. Do kinst kieze út 4 nivo's fan elektryske stipe.

![Mei de VanMoof troch it Nederlânske plattelân ride](https://willem.com/global/images/f7727d33bcca.webp)

![VanMoof Electrified S](https://willem.com/global/images/8c09d43aa3a6.webp)

De fyts is goed yn lykwicht en stjoert goed. It ekstra gewicht fan de batterij en motor foeget ta oan it fertrouwen dat de fyts dy by it riden jout. Hy fielt as in tank, wylst hy sa wendber is as in roadster.

Syn gemak fan gebrûk en de ekstra snelheid meitsje de Electrified S in hiel noflike fyts om op te riden. Yn de spitsoere wie ik tige faak flugger as auto's en bussen.

![Snelheidsfoardiel dat in laits op it gesicht tsjoevert, boppe it oare ferkear yn de spits](https://willem.com/global/images/8ffd740ccf82.webp)

### Stjoere en opladen

Om't it display yn it frame yntegrearre is, is it better beskerme tsjin oanbumsjen tsjin oare fytsen as do de fyts earne yn de stêd parkearre. Krekt ûnder it touchscreen fynst de oplaadkonnektor en in knop om de fyts mei de hân oan of út te setten.

![De fyts hat in sportive stedsstjoer en in yntegrearre touchscreen yn it frame](https://willem.com/global/images/0e601d18853c.webp)

![It dashboard jout de aktuele snelheid, batterijnivo en motorprestaasje oan](https://willem.com/global/images/999dbe442e25.webp)

![Dashboard en oplaadkonnektor binne yntegrearre yn it frame](https://willem.com/global/images/740cc0925e67.webp)

![De oplaadpoarte sit ferburgen efter in rubberen klepke. ](https://willem.com/global/images/2c1de5b1fab0.webp)

### Elektryske motor

De motor is yntegrearre yn de foarnaaf. Hy liket tige op in gewoane foarwielnaaf, allinnich wat grutter yn trochsneed.

![Elektryske motor yn de foarnaaf](https://willem.com/global/images/455e4deeb657.webp)

![De boosterknop, handich pleatst by de linker tomme  ](https://willem.com/global/images/0986841bdbba.webp)

Foar dy mominten dat do in lyts bytsje ekstra help nedich hast, kinst de boosterknop brûke. Dy fergruttet (tydlik) it fermogen fan de motor.

Ik brûkte him by it fuortriden fan ferkearsljochten of as ik in brêge op moast. Hy is nuttich, want hy lit dy it elektryske systeem yn ekonomymodus brûke (foar in grutter berik) wylst do dochs gau de elektryske supermacht loslitte kinst.

### Ljochten

Beide ljochten binne yntegrearre yn it frame. Lykas it touchscreen betsjut dat dat de ljochten better beskerme binne tsjin oanbumsjen tsjin oare fytsen. Se binne helder en dogge har wurk tige goed.

![It foarljocht is yntegrearre yn it frame](https://willem.com/global/images/dcd8dc5d44fc.webp)

![It efterljocht is yntegrearre ûnder de sitpost](https://willem.com/global/images/eceeee6deb62.webp)

In neidiel fan it efterljocht is dat as do in bagaazjedrager, in bernestoel of in lange jas brûkst, it ljocht blokkearre wurdt. Oare fytsen lykas de_Sensa_Cintura (https://willem.com/en/2018-02-24_creating-the-ultimate-commuter-bike/) brûke in ILU-ljocht dat yn it efterspatbord yntegrearre is. Ôfhinklik fan dyn gebrûk kin dat better wêze.

![ILU-yntegrearre ljocht op de Sensa Cintura Belt Drive-fyts, it wurdt net blokkearre troch efterbagaazje, bernestoelen of in lange jas](https://willem.com/global/images/1cbdf3c77223.webp)

De keatlingkast 'driuwt' om de keatling hinne: hy is net oan it frame fêstmakke. Hy is makke fan fleksibel plestik. Dat makket him bestindich tsjin skea.

![Keatlingkast fan fleksibel plestik is bestindich tsjin skea](https://willem.com/global/images/4836e8544b9f.webp)

### Fersnellings

De fyts is útrist mei in SRAM Automatix-efternaaf mei twa fersnellings. De twa fersnellings hawwe in ferhâlding fan 1:1 en 1:1,37. De fyts skeakelt automatysk op by sa'n 18KM/H. Dat is prima as do de elektryske motor brûkst, mar it makket fytsen sûnder elektryske help tige swier... wat ik op de hurde manier útfûn (doe't myn batterij leech rekke).

![SRAM Automatix-efternaaf mei twa fersnellings, dêr hat men in hekel oan of hâldt men fan](https://willem.com/global/images/9511abada85a.webp)

In hânmjittich fersnellingssysteem (lykas de Shimano Alfine) jout dy mear fersnellings en soe de fyts nofliker meitsje om te riden mei minder of gjin elektryske help. De Electrified S soe der by tsjinje as VanMoof dit as opsjonele upgrade oanbiede soe.

### Bannen en remmen

De fyts komt mei Schwalbe Big Ben-bannen. Lykas de namme al seit binne dit grutte dikke bannen. Se binne noflik, jouwe de fyts geweldich grip en beheine de kâns datst yn trambanen fêstrekst...

![Big Ben-bannen fan Schwalbe](https://willem.com/global/images/e43147ce4f26.webp)

![De meganyske skiifremmen hawwe gjin muoite om dy te stopjen](https://willem.com/global/images/0711394fd530.webp)

Yn kombinaasje mei it enoarme grip dat de Big Ben-bannen leverje, dogge de meganyske skiifremmen har wurk goed. De fyts remt tige goed, sels yn wiete omstannichheden. Op in rappe elektryske fyts is dit gjin lúkse, mar in absolút moat!

### Dingen meinimme

De fyts dy't ik testen haw hie allinnich in lyts bagaazjefak dat brûkt waard foar it keatlingslot. Do kinst kieze foar in foar- of efterdrager.

![Keatlingslot yn in lyts bagaazjefak](https://willem.com/global/images/9bce552575e0.webp)

![De opsjonele "bambooman" foardrager kin tige handich wêze (foto fan in oare fyts, myn VanMoof S5)](https://willem.com/global/images/4aa427374643.webp)

### Berik en sûnder stroom sitte

By gebrûk fan de krêftichste ynstelling hat de fyts in berik fan sa'n 60 kilometer. Yn myn wike siet ik ien kear sûnder stroom: nei 55KM, yn sterke wyn, hold de motor op. Dat wie gjin probleem, ljochten en it fytsslot wurken noch en ik fytste allinnich op spierkrêft nei hûs (noflik mei 22KM/H).

## Test: Electrified tsjin gewoane fyts

Ien ding dat ik fuortdaliks fernaam wie dat it folle kâlder is op de elektryske fyts (yn ferliking mei in gewoane fyts). Ik kaam gau efter dat dit komt om't ik rapper gean en minder dwaan. Dat is maklik op te lossen mei in goed pear handskoenen en in waarmere jas, mar it liet my ôffreegje: soe ik lui wurde fan de e-bike?

### De hertslach mjitte

Ik besleat út te finen hoefolle minder ynspanning myn lichem leverje moast op de e-bike. Om dat út te finen besleat ik de Electrified S te fergelykjen mei in gewoane fyts, in oare soartgelikense VanMoof, mar sûnder elektryske motor.

![Gewoane (net-elektryske) fyts tsjin Electrified fyts](https://willem.com/global/images/4ee4fa7f5b44.webp)

Mei in hertslachmeter om de taille haw ik metten hoefolle wurk myn eigen lichem die. In hegere hertslach jout mear fysike ynspanning oan.

![Mei de Cyclemeter Pro en in Wahoo Tickr haw ik snelheid en prestaasje metten by de test](https://willem.com/global/images/dc29cd2256b9.webp)

Ik ried beide fytsen oer in nei by lizzend parkoers mei diken yn alle rjochtingen (om de wyn te kompensearjen). Tusken de rûntsjes rêste ik lang genôch om myn hertslach wer nei rêst te litten sakje. Ik die twa rûntsjes op elke fyts: ien "rêstich ride" mei ±20KM/H en ien "folgas" mei ±30KM/H.

![De hertslach op ferskillende snelheden mjitte op sawol in gewoane as in elektryske fyts](https://willem.com/global/images/ca194f444a77.webp)

- **rûntsje #1**: Net-elektrysk mei ±20KM/H ~ 130BPM

- **rûntsje #2**: Net-elektrysk mei ±30KM/H ~ >180BPM

- **rûntsje #3**: Elektrysk mei ±20KM/H ~ 110BPM

- **rûntsje #4**: Elektrysk mei ±30KM/H ~ 150BPM

It is net ferrassend dat dyn lichem op in gewoane fyts hurder wurket. Op folle snelheid is dit echt yntinsyf, do wurdst gau wurch. Myn hert kaam op hertslagen oant 195 BPM, dat tige heech is foar immen fan myn leeftiid.

![Histogram fan tiid en hertslach, dat sjen lit hoe lang (% fan de totale tiid) in bepaalde hertslach metten waard. (blau is elektrysk, read is gewoan)](https://willem.com/global/images/eedf6df533b3.webp)

De test lit sjen dat as do stadich op in elektryske fyts rydst, do net sa folle traint (oanjûn troch de hiel lege hertslach). Mar op hegere snelheid bist do eins noch altyd oan it trainen!

## Konklúzje

Nei ien wike mei de VanMoof Electrified S, dêr't ik sa'n 240KM op fytste, kin ik sizze dat dit eins in hiel goede fyts is. Mei dizze fyts nei it wurk gean is in wille. Syn snelheidsfoardiel bringt dy rapper fan A nei B en syn krêftige motor besparret dy it swit.

It elektryske foardiel makket de rit nei it wurk op dizze fyts folle makliker en minder fysyk swier. Dit alles wylst dyn lichem noch altyd kaloryen ferbaarnt. Oft it foar dy wurket hinget fansels ôf fan wêr't do wennest, mar ik advisearje elkenien perfoarst om it te probearjen!

![Yn gefal datst noch twifelest: elektryske mobiliteit is de takomst en bliuwt der.](https://willem.com/global/images/9edfc8e27c88.webp)

---

## Sûnensgegevens sammelje mei Biostrap

*In moanne lang in klinyske fotoplethysmografy (PPG) sensor drage* · 2017-11-15 · https://willem.com/fy/2017-11-15_sunensgegevens-sammelje-mei-biostrap/

De measte wearables (smartwatches, fitnesstrackers, ensafuorthinne) brûke hiel ienfâldige sensors om de hertslach te mjitten. Har sinjaal is binêr: gewoan slagen tellen. Biostrap is oars, want it kontrolearret net inkeld pulsen, mar leit in PPG-golfform mei hege trou fêst. Dizze golfformen binne fan deselde soarte as dokters brûke, dus ik frege my ôf wat ik der fan leare koe!

## Sûnensgegevens

Ien ding dat ik leard haw fan it drage fan in Apple Watch is dat ik fan sûnensgegevens hâld. Do kinst in soad leare oer dyn lichem troch biometrie te mjitten, lykas de hertslach. It is net allinnich foar atleten, myn ûnderfining is dat de hertslach oanjout:

- hoe fit do bist

- oft do fysyk aktyf bist 

- hoe goed do justernacht sliepen hast

- hokker ynfloed langere of koartere nachten hawwe

- hoe rap do herstelst fan alkohol, feesten of drugs

- oft do ûnder (emosjonele / wurk)stress stiest

De bêste ynsjoggen krijst oer in langere perioade. Resultaten binne persoanlik, wat goed is foar my kin foar dy hielendal oars wêze. It hinget ôf fan dyn leeftiid, geslacht, fitheid ensfh. Ik fyn it nuttich om te witten hokker (lytse) dingen yn myn deistige rûtine ynfloed hawwe op myn wolwêzen. Mei lytse oanpassingen yn dyn libbensstyl kinst dy folle fitter fiele, do soest gek wêze om it net te probearjen!

## In sensor drage

Earder dit jier hie ik in Apple Watch om, mar lykas ik hjir skreaun haw (https://willem.com/en/2017-04-30_smartwatches-vs-mechanical-watches/), haw ik noch altyd leaver in meganysk horloazje. Ik fyn it gewoan net moai dat it elke dei opladen wurde moat en dat dy kompjûter om de pols safolle omtinken freget (sûzjen, flitsen, piepen, ensfh.).

### Moetsje Biostrap

It is in oefening yn minimalistysk ûntwerp: gjin skerm, gjin knoppen, gjin sûzjen, gjin lûden; it is gewoan in rubberen band mei in sensor deryn. Do dragest Biostrap om de pols (links of rjochts) en do kinst him kombinearje mei elk horloazje.

![Biostrap útpakke: it komt goed ferpakt yn in moaie doaze. ](https://willem.com/global/images/d431d11fbb33.webp)

Biostrap komt yn in lytse doaze mei trije bannen yn ferskillende kleuren, in oplader, twa sensors en in freonlik "Tank". Hjir yn Amsterdam kinst him allinnich krije troch him online te bestellen.

![De doaze befettet trije bannen, oplaadkabel, oplader en twa sensors](https://willem.com/global/images/77e64ceddc47.webp)

Hâld der wol rekken mei ynfierrjochten: ien út de Feriene Steaten ymportearje is net fergees yn dit *prachtige belêste lân* dat "Nederlân" hjit. Do kinst him bestelle op biostrap.com.

![Grutte fan de Biostrap-sensors yn ferliking mei in Apple AirPod](https://willem.com/global/images/bad36eb149aa.webp)

Der binne twa lytse sensors, ien dy't op dyn pols sit en ien dy't do (opsjoneel) op dyn skoech klikke kinst. Troch de gegevens fan twa sensors te kombinearjen kin Biostrap ferskillende aktiviteiten en trainingen werkenne. Mar foar dit eksperimint wie ik ynteressearre yn de PPG-sensor, de shoepod haw ik net brûkt (om't ik in soad fytse mei ferskillende soarten spesjale sensors, lykas kadans, snelheid, fermogen ensfh).

![De Biostrap PPG-sensor foar om de pols neist in Swatch Sistem 51](https://willem.com/global/images/a8cc29662e04.webp)

![De Biostrap PPG-sensor is sawat sa dik as in horloazje](https://willem.com/global/images/d126ce02dba2.webp)

Fergelike mei in gewoan horloazje sjochst dat de sensor om de pols hiel lyts is.

![Op de ûnderkant sjochst de twa read LED's en de PPG-sensor. Krekt as it Swatch Sistem51-wurk is dit ferburgen as it om de pols dien is](https://willem.com/global/images/b2e34e39ab0e.webp)

Op de efterkant sjochst de sensors. De twa read LED's ferljochtsje it ynderlike fleis en bloed fan dyn earm. Tusken de LED's sit de sensor, dy't de yntensiteit fan it read ljocht mjit dat fan dyn earm weerkaatst. Dat lit Biostrap in golfform fêstlizze fan it bloed dat troch dyn lichem streamt. Frij geweldich spul, soe ik sizze.

![Biostrap is nei't it liket krekt as in Swatch, ljocht om de pols troch syn materiaal: rubber en plestik.](https://willem.com/global/images/518d6ab1e50e.webp)

![Biostrap om de pols, no sjochst my...](https://willem.com/global/images/2a72820dd1f3.webp)

![... no net mear, Biostrap draacht goed en giet maklik ûnder dyn mouwe](https://willem.com/global/images/aff50a2476dd.webp)

## Gegevens

Om de 10 minuten besiket Biostrap in PPG-golfform op te nimmen. Dat wurket allinnich as do yn rêst bist. As do (te folle) beweechst, wurdt de opname negearre. De fêstleine gegevens wurde analysearre troch cloudtsjinsten fan Biostrap.

![In plak fan inkeld slagen te tellen, analysearje de cloudtsjinsten fan Biostrap de PPG-golfform dy't de sensor fêstleit.](https://willem.com/global/images/994904d7956e.webp)

Elke inkele slach wurdt analysearre op 29 ferskillende parameters, en dan analysearre tsjin alle oare hertslagen fan de lêste 24 oeren. Op in goede dei leit Biostrap sa'n 2000 slagen fêst, dat is in soad gegevens.

![Biostrap iOS-app dashboard en deistige hertslach](https://willem.com/global/images/a35855c69135.webp)

Do kinst by dyn gegevens fia in maklik te brûken app. Sadree't dy iepen is krijst in dashboard mei de mjittingen fan 'hjoed'. Do navigearrest troch de tiid of per spesifike biometryske wearde (lykas hertslach, soerstofsatuaasje of azemhelingsfrekwinsje).

De algoritmen analysearje de golfform en bepale net allinnich de hertslach, mar ek de azemhelingsfrekwinsje, de soerstofsatuaasje fan it bloed en de hertslachfariabiliteit (HRV). Dy lêste wurdt sjoen as in essinsjele yndikator om biologyske sûnens (tsjin kronologyske sûnens) te mjitten.

![Hertslachfariabiliteit (HRV) lykas metten en útlein troch Biostrap  ](https://willem.com/global/images/a88ef8df34d7.webp)

Hertslachfariabiliteit (HRV) is relatyf nij en foar in protte minsken ûnbekend. It mjit de tiid tusken de ôfsûnderlike hertslagen. Hoe grutter de fariabiliteit tusken dy tiden, hoe better útrêst do bist. In legere fariabiliteit kin betsjutte dat do stressearre of oerwurke bist. HRV is keppele oan hege bloeddruk, obesitas, diabetes en problemen mei it ymmúnsysteem.

![De kwaliteit fan de sliep fan twa ferskillende nachten fergelykje. Faker wekker wêze ferminderet de kwaliteit fan de sliep. ](https://willem.com/global/images/97771b6b7344.webp)

Biostrap is op syn bêst as do yn rêst bist: it docht in wiidweidige sliepanalyze. Yn de band sit in gyroskoop dy't beweging mjit. Dy fernimt hoe stil do lizzest. Kombinearre mei de PPG-mjittingen jout dat ynsjoch yn hoe rêstich dyn sliep wie.

## Ynsjoggen

Mei Biostrap krijst echt in soad detaillearre gegevens. Dat fyn ik moai, mar it kin oerweldigjend wêze. Dêrom docht de app guon fan de analyses foar dy en jout dy ynsjoggen. Lykas in warskôging dat as do in minne nacht hân hast, do it oerdei wat rêstiger oan dwaan moatst.

Mar as do op my lykest, kinst sels troch de gegevens gean. Do kinst ferrassende ynsjoggen en patroanen fine. Nim dizze grafyk bygelyks:

![Herstel nei in swiere tongersdeitejûn kin dagen duorje](https://willem.com/global/images/9034203c16e9.webp)

Dizze grafyk lit myn azemhelingsfrekwinsje sjen (it oantal azemteugen dat ik per minút nim). Leger is better, want dat betsjut datst dy nofliker fielst. Do sjochst dúdlik dat der tongersdeitenacht wat serieus barde, wêrtroch de hiele wike de wearden ferhege wiene!

It ferhaal efter dizze grafyk is dat ik mei myn fyts fallen bin en mysels blessearre haw. Hoewol't ik neat brutsen haw, haw ik dagen lang pine field. Dat sjocht men dúdlik werom yn myn azemhelingsfrekwinsje.

## Beheinings

Hoewol't ik Biostrap echt moai fyn, is hy op it stuit beheind om't hy allinnich goed mjit as do yn rêst bist. Hy wit neat fan dyn hertslach by training. Dat jout de neiging ta in skeve ferdieling by it besjen fan de gemiddelde hertslach oer de dei. It goede nijs is dat de Biostrap-app dy yn steat stelt om dyn gegevens automatysk nei Apple HealthKit te eksportearjen.

![Apple HealthKit bondelet gegevens fan ferskillende boarnen en apparaten](https://willem.com/global/images/09207d4e4389.webp)

Mei HealthKit kin ik de gegevens fan ferskillende boarnen en apparaten bondelje. Lykas myn Wahoo Tickr dy't ik op myn racefyts brûk. Ik kin my yntinke dat gegevens dy't no sammele wurde, jierrenlang beskikber bliuwe. Safolang as ik Apple HealthKit brûk teminsten... (hoewol Apple wol in manier biedt om dyn gegevens te eksportearjen, moai!)

![Biostrap opladen is maklik, de batterij hâldt it oant 5 dagen út](https://willem.com/global/images/3033656f0863.webp)

De batterijtiid is sa'n 4 dagen, dat is foar my goed, mar mear is altyd better. Ik tink dat wearable sûnenssensors *noch in* terrein is dat in batterijdoarbraak nedich hat. Gelokkich laadt Biostrap rap op, fan 0-60% yn minder as in oere.

## Konklúzje

Ik bin tige fersoarge foar myn sûnens. Ik haw mar ien lichem, ik kin it better goed behannelje. Geregeld biometryske gegevens sammelje helpt my om de kondysje fan myn lichem by te hâlden.

![In moanne oan Biostrap-sûnensgegevens](https://willem.com/global/images/c4d934460ea9.webp)

Dit is mar ien moanne oan gegevens, mar stel dy foar dat do jierren oan gegevens sammele hast. Do soest patroanen fine kinne en problemen diagnostisearje foardat do se yn werklikheid ûnderfine. Foaral as do dyn libbenstekens fergelykje kinst mei dy fan oare minsken, sawol sûn as siik.

Ik leau echt dat wearable sûnenstechnology yn it kommende desennium trochgiet te ûntwikkeljen ta lytsere, minder opfallende dingen. It sil in diel wurde fan ús libben, om't it bydraacht oan ús begryp fan ús sûnens. Ik sil perfoarst gegevens bliuwe sammelje!

---

## Fan beam oant tafel

*In nachtkastke ûntwerpe en meitsje* · 2017-10-23 · https://willem.com/fy/2017-10-23_fan-beam-oant-tafel/

Krekt neist it hûs dêr't ik berne bin stie in kastanjebeam, dy't spitigernôch ien en in heal jier lyn ferstoarn is. Doe't hy omhelle waard, bewarre myn broer in plank hout foar my. Ik wie fan plan der wat fan te meitsjen, in moai "doch it sels"-aventoer, in blogberjocht weardich!

![De kastanjeplank hout op de wurkbank](https://willem.com/global/images/27b64214cde5.webp)

## In nachtkastke ûntwerpe

Ik woe fan de beam wat meitsje dat ik faak brûke soe. It waard in nachtkastke, in lyts tafeltsje neist myn bêd. Om it nijsgjirrich te meitsjen stelde ik in pear ûntwerpdoelen:

- brûk de hiele plank hout

- brûk gjin skroeven of metaal foar de konstruksje

- de "beam" moat yn it einresultaat sichtber wêze

- sa'n 50 sintimeter heech

Foardat ik wat die, mat ik de plank hout op. Mei de maten wurke ik in ûntwerp út dat de rûne foarm fan de plank brûkte om de goede hichte te berikken.

!["Willem.com" nachtkastke, ûntworpen op iPad](https://willem.com/global/images/1f59c6785b48.webp)

De plank hie in grutte skuor dêr't ik omhinne wurkje moast. Yn prinsipe snijt it ûntwerp de plank yn fjouwer stikken (krekt lâns de skuor). De stikken wurde oan inoar lymje om in "opfâlden plank-ûntwerp" te meitsjen. As it goed die, wie it idee, hie ik gjin metalen ûnderdielen nedich om de konstruksje te stypjen...

## De plank glêd meitsje

Myn broer brûkte in keatlingseage om my dizze plank fan de kastanjebeam te jaan. De keatlingseage liet in soad sporen op it hout efter dy't ik glêd meitsje moast.

![De rûge rânen ôfseagje](https://willem.com/global/images/e717b7957e3b.webp)

![De plank hout skuorje](https://willem.com/global/images/571618703c8f.webp)

Ik brûkte in Bosch Multitool om te seagjen en it oerflak te skuorjen. Nei in pear oeren wurk wiene beide kanten fan it hout glêd genôch om de plank yn de stikken te seagjen dy't it ûntwerp oanjoech.

![Mei de Multitool seagje](https://willem.com/global/images/69f61bc1fa8e.webp)

![Seage stikken op de wurkbank](https://willem.com/global/images/0a6a2955391b.webp)

![It ûntwerpkonsept testen](https://willem.com/global/images/d17ba6ef1c90.webp)

## Oan inoar lymje

Nei it ûntwerp woe ik de stikken ferbine sûnder sichtbere middels, gjin skroeven of metalen dielen.

![Gatten boarje foar de houten pinnen](https://willem.com/global/images/841d47337036.webp)

Ik boarre gatten en brûkte houten pinnen om genôch sterkte te krije (yn kombinaasje mei lym).

![Oan inoar lymje](https://willem.com/global/images/4e53b2582eae.webp)

![Earste ferbinings makke](https://willem.com/global/images/b00da7d1d6bb.webp)

Nei it lymjen fan de twa hoekige stikken liet ik se de middei yn de sinne droegje.

## Trochsichtige lak

As natuerprodukt hat hout in nijsgjirrige tekstuer troch syn nerven. Yn dizze beam koest de "jierringen" yn it hout sjen. Troch de feroaring fan de seizoenen en it waar ferskilt de snelheid wêrmei't it hout groeit fan tiid ta tiid. Ik woe dizze libbenslinen behâlde en keas in trochsichtige lak.

![Twa stikken op de bank, ferve.](https://willem.com/global/images/b711a61aa3d6.webp)

### Hieltyd wer

Nei it oanbringen fan de lak skuorde ik it oerflak hieltyd wer. Elke kear brûkte ik fyner skuorpapier, ik begûn mei 60 en gie oant 400.

![wer skuorje](https://willem.com/global/images/b12b6b9e06eb.webp)

![Farske lak... wer](https://willem.com/global/images/4429473db95e.webp)

![... en wer](https://willem.com/global/images/29080dd62f67.webp)

## Resultaat

Folle oeren letter is it resultaat in nachtkastke mei in tige glêd oerflak yn in orizjineel ûntwerp.

![Resultaat (ûntwerp folslein sichtber)](https://willem.com/global/images/6e6f489021b3.webp)

![Detail fan it glêde oerflak](https://willem.com/global/images/93c1840d0aaf.webp)

![Houtnerven moai sichtber troch de trochsichtige lak](https://willem.com/global/images/df8a7e7a22b8.webp)

![Gatten boarje foar de wieltsjes](https://willem.com/global/images/68d8c3068a60.webp)

Ik haw trije wieltsjes monteard om it maklik te ferpleatsen (en wat ekstra hichte). Ik keas foar trije om te foarkommen dat it kastke wankelet. Ik brûkte metalen ringen om de hoeken fyn ôf te stellen (om't de houten plank net perfekt plat is).

![Wiel mei ring](https://willem.com/global/images/6a12ba6c62e8.webp)

![Resultaat op de túntafel](https://willem.com/global/images/0150624dde31.webp)

![De lakôfwurking is geweldich](https://willem.com/global/images/45dbefa83acf.webp)

![Nachtkastke neist it bêd](https://willem.com/global/images/40c78fa52cc6.webp)

It wie in nijsgjirrige ûnderfining om in bytsje "doch it sels"-houtûntwerp te dwaan. Nim gewoan de tiid en haast dy net. Ik haw in soad wille hân en kin it elkenien oanrekommandearje. Ik hie sa'n wille dat ik it wierskynlik wer dwaan sil!

---

## In MacBook Air mei ûntplofte batterij rêde

*Probearje dit net thús, mar ik die it* · 2017-09-14 · https://willem.com/fy/2017-09-14_in-macbook-air-mei-untplofte-batterij-rede/

Justerjûn krige ik in nare ferrassing: myn oarspronklike MacBook Air wie opswollen troch in ûntplofte batterij. Ik moast fuortdaliks aksje ûndernimme, út feiligens en om dit stikje moderne kompjûterskiednis te bewarjen. Probearje dit net thús, mar as do it dochs docht... lês dan mei foar wat praktyske tips.

## MacBook Air

Steve Jobs stelde dizze MacBook Air foar op de Macworld-konferinsje fan 2008. It is in oarspronklike MacBook Air út 2008. Hy helle him út in envelop om te sjen hoe tin hy wie.

![Steve Jobs stelt de MacBook Air yn 2008 foar út in kremkleurige envelop](https://willem.com/global/images/6a444211bc7c.webp)

It wie ien fan de earste laptops sûnder optysk stasjon, mei beheinde poarten en mei solid state flashûnthâld. Faak wurdt hy beskreaun as it oarspronklike blueprint foar moderne Ultrabook-laptops. It wie in tige djoere kompjûter, €3600 foar dit topmodel mei SSD!

![De oarspronklike MacBook Air: baanbrekkend troch syn tinens en it gebrek oan poarten](https://willem.com/global/images/e300a9fb99a7.webp)

## Opswollen batterij

Doe't ik dizze laptop brûke woe, fernaam ik dat de behuzing opswollen en ferfoarme wie. Ik fermoedde fuortdaliks dat dit kaam troch in batterijeksploazje, want der sitte hiel pear oare ûnderdielen yn de MacBook Air.

![Dizze laptop hoecht gjin bult te hawwen...](https://willem.com/global/images/b0dc65a92cc8.webp)

![It toetseboerd en de behuzing binne ferfoarme](https://willem.com/global/images/8d9bcac8527e.webp)

It is tige wichtich om in laptop mei in defekte batterij **net** oan te setten en him fuortdaliks fan de stroom los te keppeljen! Defekte batterijpakketten kinne brân en soerferbaarnings feroarsaakje.

![Dy bult hoecht der net te wêzen.., wêrtroch't it toetseboerd bûgd is](https://willem.com/global/images/76ad45d6ed3c.webp)

Do moatst nei in Apple Store gean foar help. Apple is der op gesteld as batterijen ûntploffe en biedt help, sels as dyn kompjûter bûten de garânsje is.

## It rêden

Dizze bepaalde masine betsjut wat foar my: it wie myn alderearste nije Apple-laptop, ik haw him brûkt om myn masterskripsje te skriuwen en joech him oan myn heit, dy't no ferstoarn is, as syn earste kompjûter om op it ynternet te kommen. Gjin ferfangende kompjûter soe goed genôch wêze, ik moast *dizze* rêde.

Dus sûnder te wifeljen pakte ik myn spesjale mikroskroevedraaiers en gie oan it iepenmeitsjen fan de ferfoarme MacBook. De MacBook Air iepenmeitsje kin troch de ûnderkant fan de behuzing te ferwiderjen.

![De MacBook Air iepenmeitsje kin troch de ûnderkant fan de behuzing te ferwiderjen.](https://willem.com/global/images/243107d2b067.webp)

As do in laptop (of elk elektroanysk apparaat) iepenmakkest, moatst ûnthâlde hokker skroef út hokker gat kaam. Ik lis de skroeven yn in bepaald patroan dat oerienkomt mei de yndieling fan de skroefgatten. Op dizze manier kin ik de skroeven altyd yn deselde folchoarder weromdwaan as se derút kamen.

![Soargje dat do ûnthâldst hokker skroef wêr hinne gie...](https://willem.com/global/images/c22a24752c99.webp)

Wês tige foarsichtich as do batterijskea fermoedzest. Soargje derfoar dat do dit op in feilich plak dochst dêr't soer of sels brân maklik beheind wurde kin. Lykas bûten, of earne tichtby in brânblusser. Rin nea chemikaliën oan dy't út batterijpakketten lekke!

![De skea oan it batterijpakket is dúdlik te sjen](https://willem.com/global/images/d779fb654228.webp)

Doe't hy iepen wie, befêstige ik dat it batterijpakket it probleem feroarsake hie: it wie opswollen en yn it midden skuord. Ik haw de ûntplofte batterij foarsichtich ûndersocht om fêst te stellen dat it feilich wie om him te ferwiderjen.

![Opswollen en skuord. Ik haw foarsichtich socht nei lekkaazjes.](https://willem.com/global/images/c4fd42293ba7.webp)

Om de batterij te ferwiderjen brûkte ik in plestik stikje om de kabels fan it logic board fan de MacBook los te keppeljen. Plestik om't it gjin elektrisiteit liedt en ik net wis wist oft der (gekke) streamen op de konnektor sieten. Better feilich as spyt, tink ik.

![Ik haw de batterij loskeppele fan it logic board mei in plestik ark (dat gjin elektrisiteit liedt).](https://willem.com/global/images/deadb40347b6.webp)

Sadree't hy derút wie, wie de ferfoarming dúdlik te sjen. De unibody-behuzing fan de MacBook sprong werom yn syn oarspronklike foarm nei't ik it batterijpakket derút helle hie. Mei de batterij derút wie it feilich om te besjen oft de kompjûter noch oan te setten wie.

![Sadree't hy derút wie, is de ferfoarming yn it batterijpakket dúdlik te sjen](https://willem.com/global/images/9363647beb56.webp)

![Dizze batterij is dea.](https://willem.com/global/images/a0da0ca74e2c.webp)

Nei't ik de MacBook wer yninoar set hie, keppele ik de MagSafe-adapter oan. It duorre efkes, mar dêr wie it, it ferneamde Apple-opstartlûd: it wurke!

![De MacBook libbet wer en groetet my mei syn opstartskerm.](https://willem.com/global/images/a06c63362cd2.webp)

![MacOS X konkludearre terjochte dat der gjin batterijen beskikber binne, hy wurket prima mei in stroomadapter.](https://willem.com/global/images/8412e2be42ad.webp)

Fansels wurket de MacBook no allinnich as hy oan in stroomkabel sit. Dat is foar my prima, want ik brûk him om muzyk-CD's om te setten nei ferliesfrije audiobestannen mei in âlde ferzje fan iTunes (dêr skriuw ik in oare kear oer). Ik kin altyd Ebay brûke om in oar batterijpakket te finen. Foar no bin ik bliid dat ik dizze kompjûter rêden haw.

---

## De Etna beklimme

*In besite oan in aktive fulkaan op Sisylje, Italië* · 2017-09-02 · https://willem.com/fy/2017-09-02_de-etna-beklimme/

Ferline wike binne myn frou en ik nei Sisylje west foar in lyts simmerfakânsje. It is it grutste eilân yn de Middellânske See. It is in autonome regio fan Italië, tegearre mei de omlizzende lytsere eilannen. Dêr stiet de grutste aktive fulkaan fan Europa: de Etna. Wy hiene de kâns om dit lava spuiende monster te besykjen en it wie in hiele ûnderfining.

## Fulkanysk gebiet

Sisylje en de omlizzende lytse eilannen hawwe wat tige aktive fulkanen. Italië hat de iennichste aktive fulkanen op it fêstelân fan Europa. Dat komt benammen om't Italië by de grins fan twa tektonyske platen leit. Magma dat út de Italjaanske fulkanen útbarst wurdt tocht it gefolch te wêzen fan it omheech drukken fan rotsen dy't smolten binne troch de subduksje fan de Afrikaanske plaat ûnder de Euraziatyske.

![Oersjoch fan tektonyske platen (ôfbylding: USGS)](https://willem.com/global/images/d42d14eb1b32.webp)

## De Etna

De Etna is de grutste aktive fulkaan fan Europa. Hy is mear as 3300 meter heech en syn omtrek oan de foet is 140 kilometer. Hy is grut en stekt dúdlik út yn it lânskip. Alle dagen komt der reek út syn top, besteande út wetterdamp en gassen.

![De Etna is grut genôch om fanút de romte te sjen (NASA Earth Observatory)](https://willem.com/global/images/0ec7ae998d59.webp)

As do de fulkaan benaderest, wachtet dy in traktaasje wat de feroaring fan it lânskip oangiet. Hoe heger do komst, hoe mear bûtenierdsk de omjouwing der útsjocht. Do kinst mei de auto oant de Rifugio Sapienza ride. Dat is in basisstasjon fan wêrút do de fulkaan op kinst.

![Sydlike krater út 2001, mar as do goed sjochst, fernimst do in soad ekstra kraters fierderop](https://willem.com/global/images/e453230babb7.webp)

![Rûch terrein](https://willem.com/global/images/a46a3ead52dd.webp)

![Bergbeklimme as in profesjonal... soksawat. :-)](https://willem.com/global/images/e83069bf085d.webp)

## 300+ Kraters

Tichtby it basisstasjon binne in pear resinte kraters dy't do beklimme kinst. Hoewol't de top fan de fulkaan it dúdlikst opfalt, binne der mear as 300 ekstra kraters dêr't yn it ferline magma útbarst is. It is nijsgjirrich om dat te beseffen as do op de Etna stiest. Dizze sydlike kraters kinne út it neat komme en hawwe dat al ferskate kearen dien.

![Hoe heger do komst, hoe rûger it terrein wurdt](https://willem.com/global/images/c935c8003d76.webp)

Fan Rifugio Sapienza ôf namen wy de kabelbaan nei it boppestasjon op in hichte fan 2500 meter. Fan dit boppestasjon kinst in spesjale terreinbus nimme dy't dy nei sa'n 2900 meter bringt. Fan dêrút kinst allinnich heger gean ûnder lieding fan in profesjonele gids.

![It wyt/giel op de top fan de Etna is sulfiet en gjin goud... neffens ús gids](https://willem.com/global/images/741b5d872a01.webp)

Ademhelje is wat oars op grutte hichte, want der is minder soerstof om't de loft tinner is. Do moatst it gewoan rêstich oan dwaan en net te gau wêze by it beklimmen fan de kraters.

![Men kin de krêften fan de natuer allinnich mar yntinke oan de hân fan dizze kraters. ](https://willem.com/global/images/463b817ece26.webp)

## Fulkanyske woastyn

It útsicht is geweldich. Ús gids lei út dat der praktysk gjin fegetaasje is yn dizze fulkanyske woastyn. Oeral wêr't do hinne sjochst binne rotsen, âld magma en in soad stof. Om't de Etna noch aktyf is, kinst it ferskil tusken "farske" en âlde lavastreamen echt sjen.

![Farske lava, mar in pear moannen âld, dúdlik werkenber](https://willem.com/global/images/5798343a0f56.webp)

![Dizze kraters binne it gefolch fan eksploazive magma-útbarstingen](https://willem.com/global/images/240fd6ee0e7c.webp)

It measte fan it terrein is donkergrau of swart. Guon dielen binne brunder. Dat komt om't yn magmakeamers allerhande mineralen mei de rotsen smolten wurde, ynklusyf eleminten as izer. As de fulkaan útbarst komme dizze eleminten der ek út. De brune kleur dy't do sjochst is it gefolch fan oksidaasje fan izerdieltsjes yn it pyroklastyske materiaal. Op in manier binne de rotsen oan it roastjen. :-)

![De brune kleur is oksidearre izer, of gewoan "roest"](https://willem.com/global/images/44523864ab91.webp)

## Fulkanyske waarmte

Ús gids naam ús mei yn de krater dy't yn 2002/2003 útbarst. Foar minsken is dat al in skoft lyn, mar op geologyske skaal is dat noch hiel resint. De krater is noch hieltyd hjit.

![Ús gids, Peppe, makket guon donkere flekken op de krater bleat. Der komt wetterdamp út, do kinst de waarmte letterlik fiele!](https://willem.com/global/images/8260f3221e11.webp)

![It útsicht is spektakulêr.](https://willem.com/global/images/0fbc383ebb5f.webp)

Dêr kinst sels reek út de rotsen sjen komme. It is wat bysonders as do dêr neist stiest. Do kinst de waarmte fiele mei dyn blote hannen as do wat stof en rotsen opsit skoppest.

![Net dyn gewoane bussen. Dizze 4x4-weinen dogge tagelyk tsjinst as needútwykauto's by in útbarsting.](https://willem.com/global/images/ebf66d3764c8.webp)

![De top fan de Etna](https://willem.com/global/images/06eecea2a244.webp)

![In oersjoch fan de kraters, sjoch hoe't it bywurke wurdt :-)](https://willem.com/global/images/365b08e297f5.webp)

![De Etna](https://willem.com/global/images/48ea8d339072.webp)

Op in fulkaan stean is wat dat do dwaan moatst as do ea de kâns hast. Ik rekommandearje it ta!

---

## Cloud ûnder myn flier

*In lyts datasintrum bouwe yn myn kelder* · 2017-08-31 · https://willem.com/fy/2017-08-31_cloud-under-myn-flier/

By my thús haw ik in knetterrappe optyske ynternetferbining. It is in glêsvezelferbining fan 600MB del en omheech dy't rjocht myn hûs yn komt (gjin koperen kabels). It is as in partikuliere autodyk foar it ynternet. Reden genôch om út te finne oft ik der wat mei dwaan koe om al dat flugge glêsvezel better te brûken...

## Hardware

Ik hie noch wat ûnderdielen oer fan it slopen fan myn kantoar-LAN fan ôfrûne moanne. Hjir kinst der oer lêze (https://willem.com/en/2017-07-31_the-day-i-killed-my-lan/). It joech my wat ôfskerme netwurkkabels, wat stroomadapters en in enerzjysunige server. Alle yngrediïnten foar wat sels-dwaan-datasintrumtechnyk.

De server begûn syn libben as in enerzjysunige (en stille) buro-kompjûter. Ik haw him útinoar helle om de optyske drive te ferwiderjen en romte te meitsjen foar ekstra geheugen en harddisks. Hy hat no twa skiven fan elk 8TB, tegearre in ferbjusterjende 16TB oan opslach.

## Software

De kompjûter draait Debian GNU/Linux, deselde software as myn saaklike servers yn it (echte) datasintrum. Dat is geweldich, want sa kin ik krekt deselde software brûke as in gewoane server. (Lykas goeie, native HTTP, SFTP, SSH en RSYNC-aksje!)

## Ûnder de flier

Ideaal woe ik de hardware út it sicht hawwe, dus gie ik yn hûs op syk nei in geskikt plak. Kompjûterhardware wurket it bêste op plakken dy't droech en koel binne. Ik tocht dat de romte ûnder myn hûs oan dy betingsten foldie.

![Troch in lûk by myn foardoar haw ik tagong ta de romte ûnder de flier.](https://willem.com/global/images/b466ecfaf16d.webp)

It is maklik te berikken troch in lûk yn de flier by de foardoar. Dizze romte is bedoeld as buffer tusken it fûnemint en it hûs. By guon huzen is dizze romte net droech, mar oan de hoemannichten knaldroech stof te sjen tocht ik dat it hjir yn jierren gjin focht sjoen hat.

![Op wat betontegels is de omboude PC mei it ynternet ferbûn](https://willem.com/global/images/9663a6d83ed9.webp)

Om wis te wêzen haw ik lykwols wat betontegels nommen en dêr in lyts tuorke fan makke om de elektroanika fan de grûn ôf te heljen. Nei wat mear muoite hie ik in stroom- en netwurkkabel yn myn nij ynrjochte lytse datasintrum krigen.

As do dit sels fan plan bist, soargje dan dat it plak droech is. Hast do twivels, dan kinst do foar in pear euro in fochtsensor krije by it pleatslike warehûs. Of sykje der ien dy't do mei USB oan de server sels keppelje kinst. Hoe dan ek: elektroanika en wetter geane meastal net goed gear...

## Testen

De server is mei in ôfskerme 1GB CAT6-ethernetkabel ferbûn mei de router. De Apple Airport Extreme-router is mei in hiel koarte CAT6-kabel ferbûn mei de glêsvezelmodem. Nei it oansetten fan de server en wat router-ynstellingen wie ik klear foar in lytse testrit.

![In monitor en toetseboerd oansletten om de systemen te testen](https://willem.com/global/images/6a015775189f.webp)

![Gemiddeld 3,4 millisekonden pinge nei Google. Dat is fluch, datasintrumfluch. ](https://willem.com/global/images/cac3104b66e3.webp)

Pinge nei google.com giet bliksemsnel, gemiddeld 3,4 millisekonden. Doe woe ik sjen hokker snelheden ik helje koe as ik wat gegevens troch de kabel triuwe. Dêrfoar brûkte ik rsync om in bulte bestannen oer te setten. De snelheid is geweldich, mei in maksimum fan mear as 230 megabit, wat ik tink troch de fysike grinzen fan myn harddisks en wat software-overhead troch de fersifering dy't ik brûk.

Yn mar ien oere kopiearre ik sa'n 104 gigabyte oan gegevens. Dat is ûnbidich fluch, datasintrumfluch. As ik it trochgean litten hie, koe ik 2496 gigabyte per dei oerbringe en in ferbjusterjende 75TB per moanne.

Op in stuit haw ik sels kontakt opnommen mei de ynternetprovider, dy't it datasintrum kontrolearret, om har te litten witten dat de top yn it ferkear gjin flater of DDOS-oanfal wie... it wie ik en myn lytse server. :-) Se seagen it ferkear en betanken my foar de útlis.

![Grafiken fan it ferbiningsmonitoringsysteem (út it echte datasintrum) litte dúdlik sjen wannear't ik myn lytse server testte](https://willem.com/global/images/aed0a29d2feb.webp)

## Echt gebrûk

Hoe sit it mei it echt brûken dêrfan? Ik besleat myn nij oansletten server as ekstra backup te brûken: kopyen meitsje fan produksjebestannen en databases fan de echte servers. Hoewol't cloud computing de lêste jierren goedkeaper wurden is, bliuwt it opslaan fan grutte hoemannichten gegevens djoer (€50 per moanne foar mar 10TB).

Ik soe nea echt produksjewurk dwaan op sa'n opset. It datasintrum is dêr folle geskikter foar, om't dat in redundânsje yn stroom en ferbining biedt dy't net te oertreffen is. Mar foar net-kritike dingen wurket it geweldich!

Dêr hast it dan: cloud ûnder myn flier.

![Cloud ûnder myn flier: myn lytse datasintrum yn de kelder.](https://willem.com/global/images/1261457404f4.webp)

---

## De dei dat ik myn LAN útsette

*Myn lokale netwurk útsetten en allinnich op 4G gien* · 2017-07-31 · https://willem.com/fy/2017-07-31_de-dei-dat-ik-myn-lan-utsette/

Hjoed haw ik myn provider belle om it ADSL-ynternetabonnemint fan myn kantoar op te sizzen, ik haw it net mear nedich. Ik haw myn lokale netwurk útsetten en myn workflow folslein oerset op mobyl ynternet. De ienfâld en de besparring ferrasten my sa, dat ik der in blogberjocht fan makke haw.

## Ynternetfint

Sûnder twivel bin ik in swiere ynternetbrûker, ik ûntwikkelje ynternetapplikaasjes foar de kost. Ik ferpleats elke wike gigabytes oan gegevens. Do soest tinke dat ik fan alle minsken in spesjaal flugge ynternetferbining op myn kantoar nedich hie, krekt?

Fout! (Ik wie ek ferrast!) De lêste jierren is myn workflow feroare. Earder brûkte ik in lokaal workstation foar it swiere wurk, mei in soad gigabytes downloade en uploade. Mar no haw ik gjin lokaal workstation mear: ik brûk in workstation yn de cloud.

Om't myn gegevens al online steane, hoech ik se net lokaal te downloaden en te uploaden. Dat ferminderet de needsaak foar in flugge (lokale) ynternetferbining slim. Ik ferpleats noch altyd in soad gegevens, mar it giet "binnen de cloud", fan de iene flugge ynternetserver nei de oare.

Yn in sin wurkje ik no mei it ynternet as in loftferkearsleider mei fleantugen. De loftferkearsleider stjoert it ferkear, mar hat sels gjin fleanfjild of lâningsbaan.

## It kantoar en syn LAN

Myn kantoar yn Amsterdam is wêr't ik programmearje en webûntwikkelje. De folgjende ferbûne apparaten en dingen hearre dêrby:

- ADSL-ynternetferbining 

- Telfort ADSL-modem (Experiabox V8, snelheid 100MB del / 10MB omheech)

- Apple Airport Extreme (router / 1GB-switch / 5Ghz wifi)

- HP Laserjet-netwurkprinter

- Canon Canoscan-scanner

- Onkyo TX-8050 netwurk-audioreceiver

- AppleTV foar Airplay-streaming

- Samsung HD TV

- 3TB lokale bestânsserver (NAS)

![Ik fiel my al âld, myn betroubere âlde lokale netwurk (LAN)](https://willem.com/global/images/eb644cecab17.webp)

Foardat ik myn LAN útsette koe, moast ik alle boppesteande apparaten oerstallich meitsje.

### Kantoar sûnder papier

Ik bin earder al oerstapt op digitale administraasje, mei it fotografearjen fan faktueren en it ferstjoeren fan rekkens as PDF per e-mail. Begjin dit jier haw ik de iPad begûn te brûken foar sketsen, tekenjen en ûntwerpen mei Apple Pencil. Ik brûk gjin papier mear, en ik fyn it moai, lês der hjir mear oer (https://willem.com/en/2017-01-30_ipad-pro-next-to-my-primary-machine/). Dat sparret beammen en toner, en makket de printer en scanner effektyf oerstallich.

![iPad Pro + Apple Pencil ferfange papier](https://willem.com/global/images/d51cfc953251.webp)

### Workstation en bestannen yn de cloud

Sûnt ik mei iOS as produksjeplatfoarm eksperimintearje, haw ik myn programmear- en testwurk ferpleatst nei in firtuele partikuliere server (VPS) yn de cloud. Dat makke it mooglik om fan sawat elk apparaat út te wurkjen, ek fan in Apple Watch, sa't ik hjir skreaun haw (https://willem.com/en/2017-02-16_programming-on-apple-watch/). It betsjut ek dat ik gjin lokale bestânsserver mear nedich haw, dy is ferfongen troch in online cloudserver.

![Programmearje op iPad Pro mei VIM, Blink en in Linux VPS](https://willem.com/global/images/fa27086768ce.webp)

### AppleTV en Samsung TV

Earder brûkte ik in AppleTV tegearre mei in grutte Samsung-televyzje fan 55" om webynhâld te testen en te demonstrearjen. Dyn skeppingen oan klanten sjen litte op in grut skerm liket miskien in goed idee, mar mei de tanimmende needsaak foar touch-ynteraktiviteit waard de tv-opset fansels oerstallich. Tsjintwurdich bart testen en demonstrearjen op de echte apparaten, wêrfan de measten tablets en smartphones binne.

### Kantoarmuzyk

Fansels hinget dit ôf fan persoanlike smaak, mar ik fyn it fan tiid ta tiid moai om muzyk op kantoar te hawwen. Fan minimale elektroanyske house-beats (lykas deepmix.ru) oant de sa no en dan "slopen-alles"-gitaarriffs fan Metallica. De Onkyo-netwurkreceiver is in alsidich apparaat mei in soad in- en útgongen. Mar do hast net alle funksjes nedich om nei moaie ferskes te harkjen; in ienfâldige stereoreceiver mei in iPhone/iPod-dock kin sawat deselde funksjonaliteit bieden.

![Muzyk út de kast op kantoar, iPhone as ferbûne muzykspiler. Echt in solide rockshow yn kombinaasje mei Apple Watch as ôfstânsbetsjinning.](https://willem.com/global/images/d4d05312ed22.webp)

![Tagelyk opladen en muzyk harkje mei in Apple Lightning-dock](https://willem.com/global/images/373dab715867.webp)

### Ynternetferbining

Mei al dizze cloud-magy haw ik wol wat ynternetferbining nedich. Mar moat dat in fêste ADSL-ferbining wêze mei in aparte wifi-router? Myn fêste ADSL-ferbining hat in snelheid fan 100MB del en 10MB omheech. Moderne mobile 4G+-breedbân leveret snelheden oant 225MB!

It moaie is dat myn mobile operator in ekstra SIM-kaart foar mar €5 per moanne leveret dy't meirydt op it mobile dataabonnemint fan myn smartphone. Foar it gemak brûk ik dizze aparte SIM yn myn iPad en laptop, mar do koest de data-SIM ek oerslaan en yn plak dêrfan in mobile hotspot ynstelle.

## Besparring

It "gefaarlike" oan netwurkapparaten is dat se altyd oan steane. Nettsjinsteande har lege wattage per oere kin it jierlikse ferbrûk flink oplûke troch it grutte oantal oeren. Litte wy wat rekkenje:

- ADSL-ynternetmodem ~ 10W

- Apple Airport Extreme ~ 9W

- HP Laserjet ~ 10W (yn rêst)

- Onkyo-receiver ~ 10W (yn rêst, gjin muzyk)

- Netwurkbestânsserver NAS ~ 35W (yn rêst)

- AppleTV ~ 6W

- Samsung smart TV ~ 0,3W (yn stand-by)

Totaal trochgeand enerzjyferbrûk: 80,3 watt per oere, 24 oeren deis, 365 dagen yn it jier, yn totaal 703428 watt. Dat is 703kWh foar in jier. De hjoeddeiske enerzjypriizen yn Nederlân binne ± € 0,20 per kWh, wat in enerzjybesparring fan € 140 per jier opleveret.

Mar dat is net alles, do kinst dyn ynternetabonnemint opsizze as do gjin lokaal netwurk mear hast. Foar my kostet de Telfort ADSL-ynternetferbining € 30 per moanne, of € 360 per jier.

Dat is yn totaal **€500** besparring per jier. Foar in grut bedriuw is dat miskien net wrâldferoarjend, mar as do in lyts kantoar hast lykas ik, kin it de muoite wurdich wêze; benammen om't it dy eins neat kostet oan funksjonaliteit. (En as bonus krijst do in skjinner kantoar mei minder kabels en apparaten)

## Beheiningen

De measte mobile ynternetferbiningen hawwe in databegrinzing. Of dat in probleem is, hinget ôf fan dyn eigen workflow. Ik kom der net oan, om't ik it "swiere wurk" fan binnen de cloud doch (ynternet-nei-ynternet-oerdrachten, tsjinoer lokaal-nei-ynternet-uploads). Foar de útsûnderlike kear haw ik myn wifi thús, of ik kin nei in kofjebar gean en in moaie Latte Macchiato drinke wylst ik "grutte byte"-dingen doch.

## Konklúzje

Ik bin altyd op syk nei manieren om kosten te besunigjen en tagelyk myn fleksibiliteit en produktiviteit te ferbetterjen. It útsetten fan myn lokale netwurk die krekt dat: ik besparje jild en myn workflow is no itselde binnen en bûten it kantoar.

Ik bin benijd wat de folgjende stap wêze sil, it kantoar ruilje foar in moai tropysk strân miskien? :-)

![Miskien... myn folgjende kantoar? ;-)](https://willem.com/global/images/e75025769249.webp)

---

## Fietselfstedentocht 2017

*De fytstocht fan 235KM troch Fryslân fytse* · 2017-06-30 · https://willem.com/fy/2017-06-30_fietselfstedentocht-2017/

Dizze moanne haw ik de Fietselfstedentocht fytst, in tocht fan 235KM troch Fryslân. Dizze tocht bringt dy troch ferskate Fryske stêden yn ien fan de noardlikste provinsjes fan Nederlân. De tocht waard foar it earst organisearre yn 1912 en is legindarysk wurden troch syn skiednis, útdaging en populariteit; genôch reden foar in blogberjocht!

## Skiednis: De Friezen en har alve stêden

Fryslân is in bysûndere provinsje yn Nederlân, wêr't de minsken har eigen (offisjeel erkende) taal en kultuer hawwe. Ûnderdiel fan dy kultuer is de "elfstedentocht", in skaatstocht fan 200KM oer kanalen, rivieren en marren troch de alve Fryske stêden yn de winter. De skaatstocht is foar it earst riden yn 1890, tidens in lange kâlde winter. Sûnt dy tiid is de elfstedentocht in legindaryske tocht wurden dêr't minsken dy't de 200KM folbrocht hawwe as helden sjoen wurde, dy't de eleminten mei súkses wjerstien hawwe.

![Elfstedentocht: wêr't mannen helden wurde](https://willem.com/global/images/91fcbb073bcc.webp)

Op ien of oare manier hawwe in pear Friezen mear as 100 jier lyn betocht dat men de Elfstedentocht yn de simmer ek op de fyts dwaan koe, yn plak fan op skaatsen. Skiednis waard skreaun: sûnt dy tiid wurdt de fytstocht geregeld organisearre. De populariteit groeide yn de jierren santich oant 12.000 dielnimmers. De organisaasje hâldt by wa't de tocht folbrocht hat, en minsken dy't him meardere kearen mei súkses folbrocht hawwe krije in bysûndere eare.

![Snits, 1912: de earste Fietselfstedentocht](https://willem.com/global/images/89c6653f3c5e.webp)

## Meidwaan

Ik woe ek wat fan dat "elfsteden"-heldendom. In startbewiis krije is dreech: elk jier wolle mear minsken fytse as der kaarten binne. Om dyn kaart te krijen moatst do dy yn novimber foarôf ynskriuwe, en dan wurde de kaarten ferdield troch in 'lotingsmeganisme'. Yn de earste rûnte hie ik gjin lok, mar yn jannewaris (doe't net opeaske kaarten opnij útjûn waarden) koe ik myn kaart noch pakke.

Om't de tocht betiid moarns begjint, moatst der op ien of oare manier op tiid wêze. De maklikste manier is de nacht derfoar earne yn de buert te sliepen. Ik haw in hotel boekt yn Ljouwert, it "Postplaza Hotel". Oare fytsers kampearje op ien fan de pear kampearterreinen yn Boalsert, wêr't sawol de start as de finish is.

![It Postplaza Hotel yn Ljouwert](https://willem.com/global/images/5016ebe6ea66.webp)

It grappige oan de Elfstedentocht is dat de hiele regio derfan wit. Dat jildt ek foar it hotel, der binne spesjale romten foar dyn fyts en der kin in ekstra betide moarnsbrochje regele wurde. Se tsjinje sûn iten, perfekt geskikt om de ekstra enerzjy te krijen dy't nedich is foar de grutte tocht.

Pleatslike minsken meitsje der in bysûndere dei fan, oeral steane mannichten minsken dy't de dielnimmers oanmoedigje en stypje. Guon mei muzyk, guon mei oanmoediging, guon mei buordsjes, guon mei dûnsjen, guon ferklaaid. It is echt oars as al de oare fytstochten dy't ik riden haw.

## Start

Dus dêr kaam ik oan by de start, betiid moarns op 5 juny 2017. It wie mar in rit fan 20 minuten fan it hotel ôf. Alles wie rêstich, kalm, en ik fielde my klear om de rit fan 235KM te begjinnen. Dat feroare allegear doe't ik de kofferbak fan de auto iepene....

![Der ûntbrekt wat... myn foarste wiel!](https://willem.com/global/images/8a4112f16c04.webp)

... as do nei de foto hjirboppe sjochst, sjochst do dat der in wichtich diel ûntbrekt: myn foarste wiel! Ik hie fergetten om myn foarste wiel yn de auto te dwaan doe't ik fan hûs gie! Selden haw ik my yn ien kear sa ellindich field...

Ik soe net tastean dat myn besykjen om mei te dwaan oan de Elfstedentocht einigje soe foardat hy begûn wie, dus ik naam myn fyts (alle ûnderdielen dy't der wiene) en rûn de stêd yn. It duorre net lang foardat minsken my opmurken. "Hee, bist do net wat fergetten?!" fregen minsken. Doe kaam in freonlike pleatslike âldere man op my ta en frege oft ik help nedich hie. Hy wist in fytswinkel dy't iepen wie (it wie noch hiel betiid), wy rûnen derhinne (troch wat koarte wegen yn it sintrum) en ik betanke him.

![Fyts yn de pleatslike fytswinkel "werkplaats" (Nederlânsk foar wurkplak)](https://willem.com/global/images/144f1414a202.webp)

By de pleatslike fytswinkel fertelden se my dat ik net de iennige wie, blykber dogge mear minsken dwaze dingen lykas it foarste wiel fergetten as se in fytstocht fan 235KM yn de sin hawwe...

Mei in farsk, nij monteard foarste wiel koe ik fuort wer (sa't de plakkers op de winkelrút passend melden: it wie sa bedoeld).

![Klear foar de start: ree foar 235KM op twa wielen!](https://willem.com/global/images/0193147e360d.webp)

## De útdaging fan 235KM

It ding mei in lange rit, of grand fondo (sa't de Italianen sizze), is dat de omstannichheden ûnderweis feroarje kinne. Dus yn in sin wit do nea hielendal wat der komt. Ik haw earder lange ritten dien en ik wit hoe't ik myn ynset ferdiele moat om oeren troch te gean.

![Drokke strjitten by de stimpelposten lâns de rûte](https://willem.com/global/images/a01a64c23ba9.webp)

It wie yn de moarn en betiid middei nochal wynsk. Kilometers lang troch it iepen plattelân fytse, wie de wyn in echte útdaging. Gelokkich wie ik net de iennige dielnimmer; mei wat handich posysjonearjen koe ik oansluten by oare fytsers yn in formaasje troch de wyn. Fytse yn in 'trein', efter oare fytsers, kin it effekt fan de wyn echt ferminderje. Mar soargje derfoar dat do dyn diel fan de wyn nimst, want it is net earlik om oaren al it hurde wurk dwaan te litten.

![Jawis, ik bin it. :-)](https://willem.com/global/images/4d71234dea7f.webp)

![Underweis sammelje do stimpels fan de ferskate Fryske stêden. Do hast in folsleine kaart nedich om de medalje (Elfstedenkruisje) te heljen](https://willem.com/global/images/9ccc81dd18a4.webp)

## Stipe

In soad minsken stiene lâns de rûte. It wie geweldich en it helpt dy der grif troch. Ik hie dizze dei wat bysûndere supporters: myn frou mei farske broadsjes en myn mem en har freon.

![Bysûndere stipe: myn leave frou, Ellen!](https://willem.com/global/images/d01e7f7b0d17.webp)

![Bysûndere stipe: myn mem en har freon Albert](https://willem.com/global/images/c66d554a9ad9.webp)

## Finish

Nei 8 oeren en 41 minuten wie ik werom yn Boalsert en rûn de rit ôf mei in gemiddelde snelheid fan 27KM/oere (net min, mei dy wyn!). It wie ien fan de swierste ritten dy't ik dien haw, mar it wie de muoite folslein wurdich!

![Klear! Alle stimpels binnen, de medalje fertsjinne en in drankje om in geweldige dei te fieren!](https://willem.com/global/images/07e1de9c50f9.webp)

![De rûte troch Fryslân](https://willem.com/global/images/c61486e7cf2a.webp)

![Statistiken fan Cyclemeter Pro](https://willem.com/global/images/b78cf12dbee3.webp)

Dêr stie it dan in dei letter, myn oarspronklike foarste wiel, noch yn de garaazje thús. Takom jier nim ik beide wielen mei nei de start. :-)

![](https://willem.com/global/images/7f6fa0a15325.webp)

---

## Bist fan de Griene Hel

*De Mercedes-AMG GT R riden* · 2017-05-31 · https://willem.com/fy/2017-05-31_bist-fan-de-griene-hel/

Dizze moanne krige ik in útnûging fan Mercedes om nei it circuit fan Zolder yn Belgje te kommen en "it bist" te riden. De Mercedes-AMG GT R, in razende griene prestaasjeauto dy't syn bynamme krijt fan de Nürburgring, wêr't hy ûntwikkele is. It wie in ûnfoarstelbere ûnderfining, grif in blogberjocht wurdich!

![De Mercedes-AMG GT R op it circuit fan Zolder yn Belgje](https://willem.com/global/images/f1ce0f17f2f2.webp)

## Technyske feiten

- 430kW (585HP) by 6250rpm

- 700Nm koppel by 1900-5500rpm

- 4.0L twin-turbo V8

- motor midden-foar, transaxle, fersnellingsbak efter

- makke fan aluminium en koalstof

- 0-100KM/h yn 3,6 sekonden

- topsnelheid fan 318KM/h

- gewichtsferdieling mei de klam efter: 47,3% nei 52,7%

- aktive aerodynamika

- aktive efterwielsturing

![4.0L V8 Twin turbo AMG-motor](https://willem.com/global/images/3fe448fad2fa.webp)

## Circuitdei mei de AMG Driving Academy

De dei fol aksje begûn mei in goed en betiid moarnsiten, folge troch in presintaasje oer de skiednis fan AMG.

![Moarnsbrochje om 8 oere op it circuit fan Zolder](https://willem.com/global/images/4f3ade08a97e.webp)

Grappich feit is dat AMG oarspronklik net fan Mercedes wie, mar de oprjochters eins eardere yngenieurs fan Mercedes-Benz wiene: Hans Werner Aufrecht en Erhard Melcher. Se begûnen AMG nei't har wurk oan in spesjale prestaasjemotor foar Mercedes ôfblazen wie. Har motor wie in grut súkses en wûn in soad prizen, wat it hiele merk ynspirearre. De letters "AMG" steane foar Aufrecht, Melcher en Großaspach (Aufrechts berteplak).

![1971 Mercedes 300 SEL 6.8 AMG by de 24 Hours of Spa](https://willem.com/global/images/400eef80ed15.webp)

## 4x4 offroaden

Nei de presintaasje gongen wy mei de G-klasse oer in offroadparkoers om syn 4x4-mooglikheden te ferkennen. De G is in geweldige auto dy't oanfielt as in tank. It model dat ik ried wie in "Professional"-edysje, brûkt troch plysje en leger.

![Mercedes-Benz G-klasse: in 4x4-krêftpatser](https://willem.com/global/images/1476bc51c5ab.webp)

![De G-klasse Professional is knap hardcore "funksje earst"](https://willem.com/global/images/8e59a19c881f.webp)

![De Mercedes-AMG G63 is der ek yn moaie kleuren](https://willem.com/global/images/7fcd5db179c3.webp)

## Toeristyske rûte

Dêrnei gongen wy it Belgyske plattelân yn mei ferskate AMG-modellen, ûnder oaren de A45, C63S, SLC45 en de S63 cabriolet. Foardat wy yn elke auto stapten, moasten wy in dokumint ûndertekenje dat wy de ferantwurdlikens foar ferkearsboetes ensfh. nimme.. :-)

![Lokkige jonge, rydend yn AMG-goedens op de iepen wei](https://willem.com/global/images/bd9d89fc9204.webp)

Hoewol't ik earder ferskate AMG's riden haw, jout it riden fan de ferskillende modellen op deselde wei, fuortdaliks nei inoar, in better begryp fan de ferskillen yn rydynamyk tusken de auto's. Dat makket nochal ferskil oft do de S63 of de C63 rydst; ek al binne se beide hiel fluch.

![De C63S is grif myn favoryt, in rau meunster mei in iepen dak](https://willem.com/global/images/e3d549376e0d.webp)

![Noch wat mear details fan dizze brutale C63S-masine](https://willem.com/global/images/59faa8681ee7.webp)

![As do yn de AMG GT S rydst fielst do dy as Bernd Mayländer (dy't in fergelykbere F1 Safety Car ried)](https://willem.com/global/images/786146f20faf.webp)

![De S63s fielt as in skip, in hiel fluch skip... ](https://willem.com/global/images/91f76391ba44.webp)

![It ynterieur fan de S63s is net te oertreffen: geweldige details, hiel heech nivo](https://willem.com/global/images/4174438408b5.webp)

![De S63s is hiel noflik foar syn passazjiers en der is genôch romte](https://willem.com/global/images/47a7620b9150.webp)

## Race-taksy

Nei de lunch gongen wy nei it paddock, setten racehelmen op en makken ús klear om troch in profesjonele racerider om it circuit hinne riden te wurden. Man! Dat is ûnbidich fluch! In racerider remmet folle letter, hurder en giet folle flugger troch de bochten as ik as gewoane automobilist ea op myn gemak dwaan soe. Hiel ferbjusterjend!

![Klear foar in rûntsje om it circuit mei in profesjonele racerider](https://willem.com/global/images/d9efadc79306.webp)

![Net dyn gemiddelde taksy... ](https://willem.com/global/images/39543ef1c76c.webp)

## De E63S AMG op it circuit riden

Dêrnei ried ik sels de E63S op it circuit. Wy moasten in profesjonele racerider folgje dy't ynstruksjes joech fia in radio yn de racehelmen. Hy ferklearre de racelinje, de remmunten en de apex fan de bocht.

![De E63S om it circuit riden set it bloed grif yn beweging... ](https://willem.com/global/images/df760eb1eaf5.webp)

It is geweldich om in auto folle agressiver riden te kinnen, want op in circuit is der gjin plysje (en gjin ferkearsljochten, fuotgongers ensfh.). It makket echt ferskil en is folle noflikere troch it ûntbrekken fan soargen.

## Agility-X

Dêrnei kaam in flinkensútdaging dêr't ik sa fluch mooglik oer in lyts en bochtich parkoers riden moast mei twa hiel ferskillende AMG's. De A45 (ljocht, fjouwerwielaandriuwing) en de S63S (swierder, machtiger). Troch de wetten fan de natuerkunde wie de lytsere, minder machtige A45 flugger.

![De minder krêftige A45 (links) is by de flinkensútdaging eins flugger as de S63s (rjochts)](https://willem.com/global/images/8bb12ae06640.webp)

## Bist fan de Griene Hel

Doe wie it einlings myn beurt om de Mercedes-AMG GT R te riden, mei de bynamme "Bist fan de Griene Hel". Dizze auto is de strjitlegale ferzje fan de AMG GT3-racewein. It is in krêftige auto, mar hy falt benammen op yn balâns. De motor sit foarin/yn it midden en stjoert syn 585HP fia in as nei de fersnellingsbak dy't efteryn sit. Hoe better in auto yn balâns is, hoe flugger do troch de bochten kinst.

![It Bist fan de Griene Hel: Mercedes-AMG GT R](https://willem.com/global/images/9f2aba990414.webp)

De auto hat in soad technyske snufkes, it is in ultime gadget op wielen. Man! Wat in ûnbidige ûnderfining! De auto is razend, ekstreem krêftich, fol grom en lilke lûden. Dochs jout hy dy nei twa of trije rûnten it fertrouwen dat do hieltyd flugger kinst. Dat is wat dizze auto ûnderskiedt: it is in meunster dat op dy groeit en dy in noflik gefoel jout.

![It sjocht hongerich út.... nei snelheid!](https://willem.com/global/images/2024f9cd77b3.webp)

De balâns is geweldich, do hast it gefoel dat do elke kronkeljende bocht yn kinst en de auto folget gewoan. Gûlende bannen sizze dat do op de râne fan de natuerkunde sitst... mar fan binnen is it noch altyd in noflike Mercedes. Ien dy't do rydst mei in hertslach fier boppe wat normaal is... :-)

![Hoe hardcore it ek is, it ynterieur fan de GT R is noch altyd topklasse!](https://willem.com/global/images/a13d60ba8268.webp)

De griene bist makke in bliuwende yndruk op my! Whoow!

*Spesjale tank foar dizze geweldige dei oan Mercedes-Benz, Stern Auto Amsterdam, Bernd Schneider (de fjouwerfâldige DTM-kampioen dy't ynstruksjes joech op it circuit).*

## Galery

Noch wat mear moais, tik op in foto om him te fergrutsjen:

---

## Smartwatches tsjin meganyske horloazjes

*Wêrom't ik noch altyd in meganysk horloazje drage en wêrom't smartwatches potinsjeel hawwe* · 2017-04-30 · https://willem.com/fy/2017-04-30_smartwatches-tsjin-meganyske-horloazjes/

De technyk hat in lange wei ôflein sûnt de earste kompjûter. Smartwatches binne hjoed de dei foar in grut part in prestaasje fan de miniaturisaasje fan technyk. Ik haw koartlyn in Apple Watch Series 2 brûkt om út te finen oft de technyk fier genôch is om myn meganyske horloazje te ferfangen, hjoed diel ik myn ûntdekkingen mei dy.

## Smartwatch-skiednis

Yn 2012 lansearre Pebble in smartwatch mei deselde namme op Kickstarter. Der waard tasein dat it de smartphone folgje soe yn it leverjen fan apps dy't nuttige dingen dogge; mar dizze kear rjocht op de pols. De wichtichste ferkeappunten wiene stille notifikaasjes, tagong ta e-mail, ynternet en einleaze oanpassing fia ferskillende wizerplaten.

![De oarspronklike Pebble út 2012](https://willem.com/global/images/a65adb8a6d81.webp)

Hoewol't de Pebble net it earste digitale horloazje (Pulsar/Seiko) en net it earste mei ynternet ferbûne horloazje (Timex Datalink, Fossil WristPDA, Microsoft Spot) wie, wie it de earste moderne smartwatch, om't it ferbûn wie mei de smartphone foar ynternetferbining yn beide rjochtingen. It waard de Kickstarter-kampanje mei it grutste súkses ea. Ik wie ien fan de oarspronklike Pebble-stipers fan 2012 op Kickstarter.

It rumoer om de Pebble stimulearre de smartphone-reuzen Apple en Google grif om te reagearjen. Yn 2014 lansearre Google Android Wear mei de LG G Watch. Android Wear foege mear in- en útfieropsjes ta oan de smartwatch-ûnderfining sa't de Pebble dy oarspronklik definiearre hie, op kosten fan de batterijtiid.

![De LG G Watch mei Android Wear](https://willem.com/global/images/8984e4eba983.webp)

Apple yntrodusearre de Apple Watch yn 2014, mar it duorre oant 2015 foardat it produkt foar klanten beskikber waard. De Apple Watch brocht in yntegrearre hertslachsensor, de mooglikheid om maklik fan horloazjebân te wikseljen, en de mooglikheid om mei Apple Pay yn winkels te beteljen.

![De Apple Watch út 2014](https://willem.com/global/images/42b888a67500.webp)

Hjoed bestiet Pebble net mear en it liket derop dat, lykas by smartphones, Apple en Google de smartwatch-merk dominearje. Om't ik foaral in iPhone brûk, like de Apple Watch de meast logyske kar foar myn test.

## Apple Watch (Series 2)

It hjoeddeiske model fan de Apple Watch is Series 2. It is foar in grut part in ferbettere ferzje fan de oarspronklike Apple Watch út 2014, mei foarútgong yn batterijtiid, ynboude GPS, flugger ferwurkingssnelheid en wetterbestindigens. Fan in soad resinsinten wurdt beweard dat it de bêste smartwatch-ûnderfining is dy't no beskikber is (teminsten as do in Apple iPhone hast..).

![De Apple Watch Series 2](https://willem.com/global/images/a818beda4c5d.webp)

Ik haw de Apple Watch Series 2 (yn stiel mei saffierskerm) trije moannen test, en drage him de hiele tiid útsein as it opladen wurde moast. Yn in gewoane wike gean ik nei it wurk, fyts ik foar de sport, gean ik út iten en drinken, besykje ik klanten en ûntspan ik thús op de bank. Ik haw de smartwatch yn al dy situaasjes test. Ik drage it horloazje ek by nacht (om sliepmeting en de stille wekker te brûken) en ûnder de dûs (om it skjin te meitsjen nei it swit fan it sporten).

### Ûntwerp en boukwaliteit

Oft do it ûntwerp fan de Apple Watch moai fynst of net is fansels persoanlik, mar sjoen myn ûnderfining mei Switserske meganyske horloazjes kin ik befestigje dat de Apple Watch goed boud is. De soarch foar detail, it gefoel en it gewicht binne yn myn miening in bewiis fan it echte begryp dat de ûntwerpers fan de Apple Watch hawwe fan horloazje-ûntwerp.

De grutte en it uterlik meitsje it mooglik dat de technyk "ferdwynt". De hardware makket plak foar de software; mei it swarte skerm dat syn rânen ûnsichtber makket, fielst do software en hardware as ien wurkje.

![Ferskillende stilen troch de ferskillende bânopsjes](https://willem.com/global/images/2dc8ad4313e5.webp)

De horloazjebannen jouwe it horloazje echt persoanlikheid; se binne hiel maklik te wikseljen (sûnder ark). Der binne in soad ferskillende bannen. Opladen betsjut dat do it horloazje ôfdwaan en oan in spesjale magnetyske oplaadkabel keppelje moatst. Dat is maklik en it opladen giet fluch (sawat ien % per minút). Deis is it ûntwerp en de kwaliteit fan it horloazje echt genôch om it mei de measte horloazjes dêr bûten op te nimmen.

## Foardielen fan de smartwatch

### Ôflieding filterje

Ik fyn it echt moai dat ik de smartphone brûke kin om ynkommende tillefoantsjes, mails en berjochten te filterjen en allinnich dy dingen nei myn pols troch te stjoeren dy't ik wichtich fyn. It nimt wat tiid om it goed yn te stellen, mar as it ienris wurket, krijst do mear ôfstân fan dyn tillefoan (wylst do beskikber bliuwst foar dyjingen dy't do wichtich fynst, lykas de direkte famylje).

Wylst ik myn smartwatch om hie, brûkte ik myn smartphone minder faak. Faak koe ik fluch reagearje op berjochten rjocht fan myn pols mei foarôf ynstelde teksten of troch antwurden yn te sprekken. Thús set ik myn tillefoan faak yn it oplaaddock en lit him dêr de jûn of nacht stean.

![Apple Watch om de pols dy't de aktuele temperatuer, tiid, hertslach en tagong ta e-mail, berjochten en muzyk toant](https://willem.com/global/images/a0ee9a8a3284.webp)

Yn ferliking mei de smartphone fûn ik de smartwatch minder ôfliedend, foaral troch de beheinde funksjes en lytsere skerm. Dat fûn ik moai as ik wat oars die, lykas lêzen, tv sjen of nei bêd gean.

### Datamining fan dyn deistige bewegingen

Nijsgjirrich binne de opsjes dy't de smartwatch jout om elke beweging te kwantifisearjen. Tink oan it oantal stappen, treppen, kilometers, oeren sliep, oeren stean, kaloaryen en hertslach. As do de tiid nimst en de goede apps brûkst om de gegevens te analysearjen, kin it nijsgjirrich ynsjoch yn dyn eigen libben jaan.

![Fergeliking fan gegevens út sliepanalyses (twa nachten mei in dúdlik ferskillend patroan)](https://willem.com/global/images/6a36a0c648d4.webp)

Ik kaam bygelyks efter dat as ik alkohol brûkte, myn gemiddelde hertslach by nacht heger wie, oant wol 30%. Dêrneist koe ik sjen dat it ferskate dagen duorje koe nei in lange feestnacht foardat myn fysike mjittingen wer normaal wiene. En lykas alkohol koe ik dúdlik sjen dat wurkstress soarge foar in hegere hertslach en ûnrêstige nachten.

Oer in langere perioade kinne gegevens dy't troch in smartwatch sammele wurde echt nuttige, ferrassende ynsjoggen jaan.

### Sportmaat by it racefytsen

Ik haw de smartwatch ek brûkt by it sporten (racefytsen). It horloazje kin gearwurkje mei de smartphone (en Bluetooth-sensoaren) om gegevens te sammeljen oer snelheid, trapfrekwinsje, hertslach en ôfstân. Do kinst dizze gegevens kombinearje en fergelykje mei eardere trainingen, wat in dúdlik byld jout fan foarútgong en kondysje.

![Analyse fan sportgegevens fan in fytsrit](https://willem.com/global/images/c7f6984c025b.webp)

Foar de smartwatch brûkte ik in aparte Garmin-fytskompjûter mei in hertslachsensor om de pols. It wichtichste foardiel boppe in apart sportsysteem is dat de smartwatch ek nei in training gegevens bleau sammeljen. It die bliken dat it oant ferskate oeren duorje koe foardat myn lichem wer op syn normale mjittingen wie.

## De tekoartkommingen fan de smartwatch

### Noch in apparaat dat opladen wurde moat

De Apple Watch hâldt it sawat 1,5 dei út op ien batterijlading. Dat betsjut dat do him deis opladen moatst. Guon minsken lade de Apple Watch by nacht op, mar ik brûkte him om myn sliep te analysearjen, dus ik koe him net by nacht opladen. Ik haw it horloazje meastal opladen as ik oan it dûsen wie of oan it moarnsiten of jûnsiten. Mar it easke altyd wat planning wannear't ik it horloazje opladen koe, ergerlik genôch. Miskien soe in twadde smartwatch sin hawwe, sadat do tusken beide wikselje kinst en de "horloazje-stilstân" beheine kinst...

![De magnetyske oplaaddock is in kreative oplossing foar in ergerlik probleem: de konstante needsaak om de smartwatch op te laden](https://willem.com/global/images/a4abad8d2ea4.webp)

### Dwaas skermgedrach

Yn ús westerske kultuer is it opfallend op dyn pols sjen in sosjaal sinjaal dat sa wat sei as "ik moat fuort". Do moatst dêr echt bewust fan wêze as do in smartwatch drage; ynkommende notifikaasjes dy't dyn oandacht nei dyn pols lûke kinne as ûnbeskoft opfette wurde.

It skerm fan de Apple Watch giet allinnich oan as do dyn pols draaist of in knop oanrekkest. Dat makket it folle dreger om de tiid ûnopfallend te kontrolearjen. Der moat opmurken wurde dat der oare smartwatches binne mei skermen dy't altyd oan binne.

### Smartwatch-software

Yn de testperioade fan trije moannen moast ik myn horloazje in pear kear bywurkje, wat e-mailsynchronisaasjeproblemen oplosse, it opnij starte en de ynstallaasje en fernijing fan horloazje-apps beheare. De software is net perfekt en easket no en dan dyn oandacht.

In oar neidiel fan smartwatch-software is dat de funksjes efterbliuwe by dy fan har smartphone-tsjinhingers, wêrtroch do geregeld de smartphone brûke moatst om dingen dien te krijen. Ik kin net oars as my ôffreegje hoefolle weardefoller de smartwatch wêze soe as it alles koe wat de smartphone kin.

## Meganyske konkurrinsje

In alternatyf foar de smartwatch is it meganyske horloazje. It bestiet al lang en komt yn ferskillende foarmen en ôfwurkingen. Hoewol't it bûten it bestek fan dit blogberjocht falt om de folsleine skiednis fan it meganyske horloazje te behanneljen, is it goed om te rjochtsjen op in pear foardielen fan it meganyske horloazje boppe de smartwatch.

![In meganysk horloazje: Christiaan van der Klaauw](https://willem.com/global/images/41600782da9e.webp)

### Gjin batterijen nedich

In automatysk meganysk horloazje sammelet enerzjy mei in meganysk gewicht (de rotor) dat binnen yn it horloazje beweecht as do dyn pols beweechst. De rotor is fia tandwielen en assen ferbûn mei in spiraalfear dy't de enerzjy bewarret. Fia de regulateur wurdt dizze opslein enerzjy frijlitten yn it horloazjewurk, sadat it horloazje de tiid byhâldt. It moaie fan dizze meganyske technyk is dat do gjin batterij of elektrysk opladen nedich hast.

![De opwynrotor en it wurk fan it meganyske horloazje, sichtber troch de saffieren efterkant](https://willem.com/global/images/d61b587b12f3.webp)

### Ekstatyske technyk en ûntwerp

Meganyske horloazjes wurde soms ûntwurpen om ekstreme fysike omstannichheden oan te kinnen (lykas oseaandjipten, de romte, magnetyske fjilden), of se wurde ûntwurpen as keunstwurk mei ûnbidige soarch foar detail en ôfwurking. Dit brede spektrum oan opsjes makket it folle mear in persoanlike kar hokker horloazje men drage wol. It horloazje dat do kiest te dragen seit wat oer dy en is in boadskip op himsels.

![Myn meganyske horloazje yn aksje (Milgauss 116400GV zBlue)](https://willem.com/global/images/1aa571e7cd0c.webp)

## Konklúzje

Nei it testen fan de smartwatch fûn ik de meganyske horloazjes de bettere horloazjes (gjin opladen nedich), en de smartphone de bettere mobile kompjûter (mear funksjes).

It iennichste echte foardiel fan de smartwatch is datamining (aktiviteit, hertslach, sliepanalyses ensfh.). Spitigernôch wurdt dit foardiel beheind troch de batterijtiid en de needsaak om it horloazje faak ôf te dwaan om op te laden (en sa de gegevenssammeling te ûnderbrekken).

Ik ferwachtsje dat de takomst apparaten bringt dy't rjochte binne op it sammeljen fan sûnensgegevens (https://willem.com/en/2017-11-15_collecting-health-data-with-biostrap/), wearable sensoaren makke om sûnder ûnderbrekking foar langere perioaden droegen te wurden. Dizze apparaten wurde lyts, ûnopfallend en mooglik yntegrearre yn klassike sieraden (lykas meganyske horloazjes, bannen, earmbannen en ringen).

Dizze sûnensgegevens wurde enoarm weardefol, foar minsken sels mar ek foar ûndersyk en kommersjeel gebrûk. Ik ferwachtsje dat it de takomst is, mar foar no hâld ik bliid fêst oan myn meganyske horloazje.

Related posts:
- [Is de Apple Watch it moderne toolhorloazje?](https://willem.com/fy/2018-11-02_is-de-apple-watch-it-moderne-toolhorloazje/)
- [Apple Watch as tillefoan](https://willem.com/fy/2023-11-10_apple-watch-as-tillefoan/)

---

## In Nintendo Gameboy Advance SP reparearje

*Chipsurgery om de klassike Zelda te spyljen* · 2017-03-26 · https://willem.com/fy/2017-03-26_in-nintendo-gameboy-advance-sp-reparearje/

Dizze moanne brocht Nintendo de Switch út mei Zelda "Breath of the Wild". De nije konsole krige positive resinsjes. It nije Zelda-spultsje is geweldich en kin ûnderweis spile wurde, troch de draachbere Nintendo Switch. Mar it is amper it earste Nintendo-apparaat mei it mytyske keninkryk Hyrule mei Link en prinses Zelda. Ik fûn in âlde Gameboy Advance, perfekt om klassike Zelda-spultsjes op te spyljen... mar hy hie reparaasje nedich!

## It probleem

As dizze Gameboy yndrukt wurdt (wat bart tidens yntinsyf spyljen), reset it systeem ynienen... Dat is echt ergerlik! (stel dy foar: do fjochtest tsjin in stoere baas, sa goed as wûn en dan BANG, dit bart)

![Dizze âlde Gameboy wie stikken: hy stoppet mei wurkjen as do him "yndrukst"... in oanwizing foar in elektrysk defekt. ](https://willem.com/global/images/d8a1396b33ec.webp)

De Gameboy Advance kaam yn 2002 út en wie de earste draachbere Nintendo-konsole mei in ferljochte skerm. En dochs is hy folslein kompatibel mei oarspronklike Gameboy-cartridges. It is de perfekte masine om klassike Zelda-spultsjes op te spyljen, want in protte fan de oarspronklike NES-titels binne beskikber steld as Gameboy Advance-titel.

## Wêrom Zelda: iepen wrâld ferkenne en aventoer

Sûnt it earste Zelda-spultsje yn 1986 lit it spultsje de spiler frij in iepen wrâld fol aventoer ferkenne. Do bepaalst wêr't do hinne giest en hoe: kuierje (meardere rûtes), rinne, te hynder, swimme, silen, warpe en sels tiidreizgje. Ûnderweis ferrast it spultsje dy mei tafallige útdagings, nijsgjirrige personaazjes, geheimen en puzels. Dat makket Zelda spylje echt oanfiele as in persoanlike aventoer.

![It nije Zelda-spultsje "Breath of the Wild" set de nije standert foar iepen-wrâldspultsjes neffens it populêre blog The Verge. It sjocht der geweldich út!](https://willem.com/global/images/598b62644bf4.webp)

![Links: in oarspronklike skermôfbylding út "Link's Awakening" (1993). Rjochts: hoe fans de magy sjogge. (Fanart makke troch "einen" fan http://einen.deviantart.com) ](https://willem.com/global/images/add74a997e6a.webp)

## De Gameboy reparearje: de printplaat ferfange

Mei wat ienfâldige logika bepaalde ik dat de Gameboy opnij starte om't der wat elektrysks útfalt. Earst fertocht ik in defekte batterij (kontakt), mar it probleem bleau nei it kontrolearjen fan de ferbining en it ferfangen fan de batterij. As it net de batterij is, moat it wat oars wêze, mar wat?

De Gameboy hat hiel pear ûnderdielen, alle aksje sit op ien inkele chip: de printplaat. Ik tocht dat as ik de printplaat ferfong, it probleem fuort wêze soe. Gelokkich binne oarspronklike ûnderdielen maklik te finen fia Ebay.

![Tank Ebay: in oarspronklike ferfangende printplaat foar sa'n €15](https://willem.com/global/images/96862d880d3f.webp)

![It goede ark brûke: in trijehoekige tri-wing-skroevedraaier](https://willem.com/global/images/e5a04d90fb12.webp)

Nintendo hâldt der net fan dat der oan syn hardware knoeid wurdt, dus it brûkt spesjale skroeven om te foarkommen dat minsken de konsoles iepenmeitsje. Do moatst echt in trijehoekige tri-wing-skroevedraaier brûke om dyn Nintendo iepen te meitsjen; mei de ferkearde skroevedraaier beskeadigest do de skroeven grif.

![Lis de skroeven om wat dat maklik werkenber is (de batterij) om maklik by te hâlden wêr't de (ferskillende) skroeven hinne moatte ](https://willem.com/global/images/671c95175b7b.webp)

It is altyd goed om de ferskate skroeven by te hâlden as do elektroanyske apparaten iepenmakst. Hiel faak wurde op bepaalde posysjes ferskillende skroeven (lingte, breedte) brûkt. Dat haw ik op de hurde wize leard by it iepenmeitsjen fan in Apple PowerBook G4 (in laptop mei mear as 50 skroeven...). Ik lei de skroeven om de batterij hinne - wat ik maklik werkenne kin.

![De Gameboy Advance SP fan binnen](https://willem.com/global/images/be7d94d7f56a.webp)

Nei it weinimmen fan de skroeven, haal foarsichtich de efterkant ôf. Let benammen op de skouderknoppen (L/R) en de oan/út-knop.

![De knoppen kinne maklik weinommen wurde om skjin te meitsjen](https://willem.com/global/images/b6a8f7f3c8b8.webp)

Nim de printplaat foarsichtich út de Gameboy; wês tige foarsichtich mei de platte kabel dy't de printplaat mei it skerm ferbynt. Dy wurdt fêsthâlden troch twa lytse plestik 'klepkes'. Soargje derfoar dat do ûnthâldst hokker printplaat de defekte is... en hokker de nije. :-)

![Tûk hardware-ûntwerp: elke knop past krekt op mar ien posysje en yn mar ien rjochting!  ](https://willem.com/global/images/df88f23b6ae4.webp)

Dit is in poerbêst momint om de knoppen út de Gameboy te heljen en skjin te meitsjen. Mei de tiid sammelje se smoargens en it skjinmeitsjen is in ekstra bonus.

Ik haw myn knoppen skjinmakke mei wat wetter en ôfwasmiddel. Soargje derfoar dat se goed droech binne foardat do se werom set!

![Fyn de ferskillen: boppe de oarspronklike defekte printplaat en ûnder de ferfangende](https://willem.com/global/images/4f8e69f0fb57.webp)

Myn ferfangende printplaat hat blykber in wat oare CPU. Dat is te sjen oan de ferskillen yn de referinsjenûmers op de printplaat. Myn ferfanger liket in heger CPU-revyzjenûmer te hawwen, wat op in nijere printplaat wiist. It is net ûngewoan dat spultsjehardware evoluearret yn de libbenssyklus fan in spultsjekonsole, mar gelokkich makket it net út foar it spyljen oft do in nijere printplaat hast.

Nei it werom pleatsen fan de printplaat, soargje dan dat de platte kabel, knoppen en skroeven wer fêst sitte.

![Zelda "Link's Awakening" út 1993 op de reparearre Gameboy Advance SP](https://willem.com/global/images/7c11b16b9da9.webp)

Nei it wer inoar sette fan de Gameboy wie it tiid om te sjen oft hy wurke... en it die! De reparaasje wie slagge en de Gameboy is wer yn tsjinst!

---

## Programmearje op de Apple Watch

*Serieus oer gekke eksperiminten* · 2017-02-16 · https://willem.com/fy/2017-02-16_programmearje-op-de-apple-watch/

De lêste jierren bin ik gjin frjemdling foar gekke eksperiminten, mar dizze kear woe ik it echt ta it uterste dwaan: programmearje op in Apple Watch. Soe it mooglik wêze om echt koade te skriuwen op sa'n lyts apparaat? Wêrom soe men it sels besykje? Dit berjocht giet oer de saak foar gekke eksperiminten, en wêrom't do it ek besykje moatst!

Ik wikselde in wike lyn wat e-mails út mei myn maat Niels, en fertelde him oer dit idee om in iPhone te brûken om wurk dien te krijen. Hy stelde foar (yn it Nederlânsk) dat ik dat idee nei in heger nivo bringe soe... Apple Watch.

![Berjocht fan myn maat Niels, dy't foarstelt dat ik myn "wurkje op in smartphone"-idee nei in heger nivo bringe, kompleet mei in Photoshop-mockup. ](https://willem.com/global/images/91b808d07886.webp)

Wylst hy syn briljante Photoshop-feardigens brûkte, brûkte ik Xcode, myn Linux-kennis, SSH, VIM, it lokale netwurk, in bluetooth-toetseboerd, in echte Apple Watch, wat tiid en geduld.... mei dit proof of concept as resultaat:

![En dat die ik! Programmearje op de Apple Watch mei VIM, SSH, in Bluetooth-toetseboerd en kofje. ](https://willem.com/global/images/a91c01a62961.webp)

![Echte programmearkoade, echte Apple Watch. Gjin Photoshop. ](https://willem.com/global/images/a168f98b960f.webp)

## Hoe it wurket (foar dummies)

Ik haw in lytse Watch-app makke dy't ferbynt mei in eksterne kompjûter dêr't de ûntwikkelsoftware op draait. It toetseboerd is oan dizze eksterne kompjûter keppele, sadat ik echt koade skriuwe kin. It prinsipe is ienfâldich en kin fergelike wurde mei de Kamera-app dy't standert op it horloazje stiet: do brûkst it horloazje as skerm om te sjen wat de kamera yn de iPhone sjocht. Dizze Watch-app is as sa'n "skerm" foar programmearkoade.

## Hoe it wurket (foar de techneuten ûnder ús)

Yn it lokale netwurk draaie ik in lytse NodeJS-server op in Linux-masine dy't skermôfbyldings makket fan in shellsesje dêr't myn favorite programmearkoade-editor, VIM, yn draait. It toetseboerd is mei Bluetooth oan dizze laptop keppele. Op de Watch haw ik in ienfâldige app makke dy't elke pear sekonden in nije skermôfbylding ophellet en dy folslein skerm toant. It is in proof of concept, neat dat de AppStore wurdich is (der is nochal wat fertraging tusken fernijingen - mar it wurket). As do fan plan bist it sels te bouwen, sykje dan nei *WKInterfaceImage*, *UIImage*, *NSURLSession* en *dataTaskWithURL*

![De boarne fan de magy: myn ThinkPad X1 ferbûn mei it lokale netwurk.](https://willem.com/global/images/caa603c5520c.webp)

## Wêrom

Ik eksperimintearje geregeld, om't ik dêrtroch leare kin oer hoe't ik dingen doch. De eksperiminten twinge my om dingen opnij te besjen dy't ik fansels of normaal fyn. Yn in protte opsichten is **"de jacht better as de fangst"**.

Ik eksperimintearje aktyf mei nije hard- en software, gewoan om by te bliuwen en nije dingen te learen. Yn 2008, in pear moannen nei de lansearring fan de AppStore, wie ik ien fan de alderearste minsken dy't mei iOS-ûntwikkeling begûn. Ek al wie it potinsjeel ûndúdlik, ik learde en eksperimintearre mei de technyk. Myn betide ûnderfining holp my yn 2011 de Snake (www.snake97.com) '97-app te programmearjen, in oar gek idee dat in spultsje mei *20 miljoen downloads* bliek te wurden... :-))

![Snake '97: it oarspronklike idee en de stjerren fan it spultsje, de Nokia 5110 en 3310, mooglik troch earder eksperimintearjen mei technyk](https://willem.com/global/images/d260e207062a.webp)

## Wat ik leard haw

Dus yn plak fan "Wêrom?" te freegjen, kinst do better freegje "Wat haw ik leard?". No, nochal wat dingen eins:

- **Ferpleats dyn programmearomjouwing nei de terminal:** Gean tekstbasearre, smyt de IDE (lykas Visual Studio) fuort en leer VIM (of emacs) goed brûke mei toetseboerdfluchtoetsen. Dit ark draait praktysk op *elk* apparaat en hat gjin eigen bestjoeringssysteem nedich. 

- **Doch de mûs fuort:** hâld dyn fingers wêr't do koade skriuwst, op it toetseboerd. Brûk it toetseboerd (fluchtoetsen) yn plak fan nei in mûs te gripen. It kin wat tiid duorje om se te learen kennen, mar úteinlik bist do *folle* flugger. Njonken snelheid krijst do ek de mooglikheid om elk skerm te brûken, want mear apparaten stypje toetseboerden mar gjin mûs (tink oan spultsjekonsoles, smart-tv's, AppleTV, âlde apparaten)

- **Brûk de piksels wiis:** As do dyn skerm lyts hâldst, wurdst do twongen better nei te tinken oer hoe't do de piksels brûkst. Hast do al dy arkbalken echt de hiele tiid nedich? Hoe minder ynterfaceûnderdielen permanint sichtber binne, hoe mear romte do hast foar de eigentlike ynhâld.  Minder ôflieding, mear fokus.

- **Skriuw better koade:** Om dingen lêsber te hâlden op in lyts skerm, leare do echt omtinken te jaan oan dingen as koadestruktuer, funksjelogika en nammejouwing. Lytse skermen stimulearje koartere rigels koade en kompaktere funksjes. It twingt dy om dingen ienfâldiger en koarter te meitsjen en dy minder te werheljen. Dizze foardielen jilde ek foar gruttere skermen. 

- **Do hast eins gjin PC mear nedich:** As it mooglik is op in Watch, tink dan oan de oare apparaten dy't do by dy hast, lykas dyn smartphone en tablet. As do dyn mobile apparaat/apparaten better brûke kinst, wurdst do minder ôfhinklik fan tradisjonele PC's. 

- **Apple Watch hat potinsjeel: ** Earder slagge it Facebook-ûntwikkelders al (http://www.theverge.com/tldr/2015/10/2/9443491/doom-apple-watch-new-apple-tv-port) om it bekende 3D-spultsje Doom op de Apple Watch te krijen. Ik haw ek leard dat it apparaat serieus potinsjeel hat. Ik begjin te tinken dat de Apple Watch folle mear in "altyd-oanwêzige, mobile kompjûter" is as wat om te fergelykjen mei in tradisjoneel meganysk horloazje. 

![Mobyl wurkje: dit blogberjocht is makke mei in iPhone, in toetseboerd en wat kofje! Gjin PC!](https://willem.com/global/images/4b4f8a31a75a.webp)

## Konklúzje

Dit hiele eksperimint hat my echt foarút brocht op it mêd fan mobyl wurkjen. Ik learde myn ark en de wize wêrop't ik wurkje te optimalisearjen. Yn feite is dit hiele blogberjocht makke op in iPhone, ynklusyf de foto's (nimme, byknippe), en it fielde hielendal net frjemd. Ik fyn it prachtich, want it makket alles makliker, en dat makke dit eksperimint de muoite wurdich

### Bonus: Nokia Communicator en Jolla

Wylst ik dit berjocht skreau, frege ik my ôf oft myn âlde Nokia Communicators noch wurken. Nei wat knoeien mei de âlde batterijen krige ik de E90 en 9300i oan de praat. Mei Putty en 802.11b-WiFi koe ik ferbine mei it nij makke ûntwikkelsysteem dat ik foar dit eksperimint mei de Apple Watch brûkt hie. Ried ris wat? It wurke prima, wa hat der in nije tillefoan foar nedich? :-)

![Multiplatfoarm-ûntwikkeling goed dien: Nokia Communicator E90 mei Symbian series 60 út 2007, Nokia 9300i mei Symbian series 80 út 2004, Jolla-tillefoan mei SailfishOS mei it funky oare heale toetseboerd (tohkbd), en de iPhone 7.](https://willem.com/global/images/6870b8e5577e.webp)

![Nokia E90 Communicator mei Putty op Symbian Series 60.](https://willem.com/global/images/f19e6557543c.webp)

![Nokia 9300i, offisjeel gjin communicator mar dochs in apparaat mei avansearre mobile kommunikaasjeopsjes foar syn tiid (2007). Mei Putty op Symbian Series 80.](https://willem.com/global/images/ef24cdb8830e.webp)

![Multi-user, multi-skerm. Twa Nokia Communicators (E90/9300i) tagelyk ferbûn mei myn wurkomjouwing mei Putty.](https://willem.com/global/images/2786e0481cad.webp)

---

## iPad Pro njonken myn primêre masine

*Brûkt mei Apple Pencil as in kreative krêftpatser* · 2017-01-30 · https://willem.com/fy/2017-01-30_ipad-pro-njonken-myn-primere-masine/

Ik woe sjen oft ik wat better fine koe as myn âlde potlead en papier dat ik brûk foar it ûntwerpen fan software as profesjonele ûntwikkelder. Ik koe de iPad Pro fan myn test ôfrûne simmer, doe't ik útfine woe oft it myn primêre ûntwikkelmasine ferfange koe. Hoewol't it myn betroubere ThinkPad miskien net folslein ferfange kin, wie it in hiel oar ferhaal as it om papier giet.

![Typyske tekening dy't ik meitsje as ik software ûntwerp](https://willem.com/global/images/64bad261760f.webp)

## Myn tinzen útwreidzje en ferbetterje mei papier

Ik brûk papier om ideeën op te skriuwen en as ik dat goed doch, kin ik myn oarspronklike tinzen dermei ferbetterje en útwreidzje. Mei potlead en papier haw ik guon fan de bêste dingen ûntwurpen dy't ik as profesjonele software-ûntwikkelder makke haw. Ik hâld fan papier, om't it frij is fan ôflieding en in leech blêd altyd fielt as in frisse start (fan wat potinsjeel geweldichs).

### Probleem mei papier

Troch syn fysike foarm kin in stik papier mar op ien plak tagelyk wêze. Do moatst it meinimme as do earne hinne giest, tegearre mei in potlead en gom. It like wat dwaas dat myn smartphone al dizze geweldige dingen kin en ik dochs stikken snien deade beammen mei my omdroech...

### Probleem mei digitaal tekenjen en notysjes meitsjen

Dus, wêrom haw ik papier net lang lyn wei smiten doe't ik myn earste laptop of smartphone krige? Dat is om't ik my beheind field troch in fysyk toetseboerd, want dat twingt my wurden te brûken om myn ideeën en tinzen út te drukken. En hoewol't it mooglik is om mei in mûs te tekenjen, belibje ik tefolle ôfstân tusken my (myn hân op de mûs) en de tekening (op myn monitor) om it echt moai te finen.

## Moetsje iPad Pro mei Apple Pencil

Myn bêste ideeën komme fan direkte manipulaasje, daliks en sûnder ôflieding. Earder brûkte ik de iPad Pro yn in eksperimint as primêre kompjûter, dêr't do hjir oer lêze kinst (http://willem.comhttps://willem.com/en/2016-08-15_ipad-pro-as-primary-computer/). Hoewol't it net slagge om myn primêre kompjûter te ferfangen, fûn ik de pen en de digitale notysje-app wol moai. De Apple Pencil fielt krekt goed en as do notifikaasjes útsetst, jout de iPad mei syn minimale yndustriële ûntwerp amper ôflieding.

![Earste krabbel om te sjen hoe't de pen reagearret](https://willem.com/global/images/359a7faa0215.webp)

De reaksje fan de Pencil is hiel direkt en presys. Troch de hege resolúsje fan it retina-skerm fan de iPad wurdt digitale inket oertsjûgjend werjûn. De standert Apple-notysje-app docht it poerbêst, mar der binne in pear apps dy't ferskillende tekenark simulearje, lykas ferve en gruttere potleaden.

## Software ûntwerpe mei iPad Pro en Apple Pencil

Ik besleat gewoan de iPad te brûken foar myn ûntwerpwurk om út te finen hoe't ik it fyn.

![De iPad brûke om wat te ûntwerpen, mei kofje](https://willem.com/global/images/02d7d95ee305.webp)

As do dyn foarstelling brûkst om de râne fuort te tinken, kin iPad krekt as in stik papier wêze. Hy giet moai op yn de omjouwing troch syn fysike ôfmjittings.

De software kin ynsteld wurde om fuort te gean en de helderens en wytbalâns kinne oan de omjouwing oanpast wurde. Apple neamt dit it "true tone display", en it wurket echt.

## Boppe tradisjoneel papier

Om't iPad digitaal is, wurdt it mooglik om myn ûntwerpen mei myn klanten te dielen, tusken myn apparaten te syngronisearjen en automatysk in backup te hawwen. Dat is in grutte plus yn ferliking mei tradisjoneel papier.

Net lang nei myn earste krabbeltsjes wenne ik oan de Apple Pencil en myn skriuwen en tekenjen waard better. Ik begûn te eksperimintearjen mei de liniaal, ferskillende ark en kleuren.

![Ik begûn de liniaal en kleur te brûken](https://willem.com/global/images/56e24c8ef0a0.webp)

Mar miskien wol ien fan de meast ferrassend moaie foardielen is de ûngedien-funksje. Dêrmei kinst do wat tekenje en it daliks wer fuortsmite. Hoewol't dat fansels klinkt, is dit op tradisjoneel papier hiel lestich, want in gom is folle ûnhandiger en ferwideret alles wat it oanrekket.

![Wyt op blau](https://willem.com/global/images/6bb7d6aff7a5.webp)

Earder hie ik ien kleurpotlead, om't ik net mei meardere potleaden omrinne woe. Mar mei digitale inket kostet it gjin ekstra muoite. Ik kin no sels in wyt potlead brûke, it is echt in soad wille.

## Tekenjen

Ik fûn it sa moai om mei de Apple Pencil en iPad te tekenjen dat ik noch mear begûn te tekenjen, gewoan foar de wille.

![In rôze skiep mei de namme Beh](https://willem.com/global/images/d7958dc2fb6b.webp)

Earst besocht ik wat ienfâldichs te meitsjen, in rôze skiep, mar al gau gie ik troch mei útdaagjendere ûnderwerpen, lykas in Rolex GMT Master.

![Rolex GMT Master](https://willem.com/global/images/9f5e442d173c.webp)

Of in sinne-ûndergong:

![Sinne-ûndergong](https://willem.com/global/images/8d7610c5ad00.webp)

## willem.com/drawing

Om't alles digitaal is, kin ik myn tekeningen no mei dy diele. Ik haw in aparte seksje op myn website makke: www.willem.com/drawing

Tegearre mei de tekeningen pleats ik ek wat "making of"-foto's, sadat do in better idee hast fan hoe't dizze tekeningen ûntsteane.

## Konklúzje

Sûnder twivel kin ik sizze dat de iPad Pro mei Apple Pencil echt better is as myn tradisjonele potlead en papier. Hoewol't it foar dy oars wêze kin, kin ik it dy sterk oanrekommandearje om it ris te besykjen!

En dêrom hat de iPad in plak njonken myn primêre ûntwikkelkompjûter fertsjinne.

![iPad Pro njonken myn ThinkPad](https://willem.com/global/images/f9748ca07b6e.webp)

---

## Ien jier fytsen

*In hiel jier fytsritten mei GPS opnimme mei Garmin en Strava* · 2016-12-31 · https://willem.com/fy/2016-12-31_ien-jier-fytsen/

In jier lyn begûn ik al myn fytsritten op te nimmen, ynklusyf ritten nei it wurk, koarte ritten foar de boadskippen en lange Gran Fondos. Ik rjochte myn fytsen út mei Garmin Edge-kompjûters dy't lokaasje (GPS), snelheid, trapfrekwinsje en myn hertslach opnamen. Ik haw mear as 7683 kilometer fytst yn 320 oeren fytsen. It is tiid om al de gegevens te besjen en wat foto's te dielen dy't ik ûnderweis makke haw!

## Fytsgegevens sammelje

Hoewol't it mooglik is om fytsritten op te nimmen mei dyn smartphone, haw ik keazen foar aparte fytskompjûters om myn ritten op te nimmen. Dy jouwe krekter snelheidsgegevens en kinne ferbûn wurde mei eksterne sensoaren, lykas trapfrekwinsje- en hertslachsensoaren.

Op myn Sensa Romagna racefyts brûkte ik de avansearre Garmin Edge 1000 fytskompjûter, wylst ik op myn VanMoof-fyts foar yn de stêd de kompakte Garmin Edge 25 brûkte. Beide fytsen hawwe snelheids- en trapfrekwinsjesensoaren, en by in soad ritten droech ik in hertslachmonitor. De fytsritten waarden uploade nei Strava foar analyse en aggregaasje.

Sammele gegevens:

- snelheid (mei GPS en snelheidssensoaren)

- ôfstân

- GPS-lokaasje (wêr't ik hinne gie)

- hertslach

- lokale temperatuer

- tiid (fan de dei en doer)

- trapfrekwinsje (rotaasjes per minút fan de pedalen)

Under de ritten wiene myn deistige ritten nei it wurk en koarte ritsjes nei de pleatslike supermerk. Ik haw sels myn nachtlike ritten nei (en fan) de Amsterdamske kroegen opnommen. Sawat ien kear yn de moanne die ik in "Gran Fondo" (Italiaansk foar in rit oer in lange ôfstân). Yn kombinaasje mei de wikseljende Nederlânske waarsomstannichheden wiene dizze lange ritten (>100KM) in echte útdaging foar sawol minske as masine.

## Heatmap: Wêr gie ik hinne?

Strava biedt de opsje om in heatmap te generearjen, dy't alle GPS-lokaasjegegevens fisualisearret. Hoe faker in rûte is, hoe reder (of hjitter) er wurdt (dêrom de namme heatmap).

![Heatmap fan myn fytsritten yn Nederlân. Read jout faak fytste rûtes oan. ](https://willem.com/global/images/2f776e5c4ff0.webp)

Op dizze kaart fan Nederlân is dúdlik te sjen dat ik de measte fan myn ritten hjir krekt ûnder de stêd Amsterdam die. Dat is gjin ferrassing, want dat is wêr't ik wenje en wurkje.

![Heatmap fan myn fytsritten yn it gebiet Amsterdam. ](https://willem.com/global/images/d041d2afb030.webp)

As wy ynzoome op it gebiet Amsterdam, is myn wichtichste rûte nei it wurk maklik te ûnderskieden. Myn hûs is yn Uithoorn (links ûnder) en ik wurkje yn Amsterdam-Zuidoost. Ek binne alternative rûtes en myn favorite gebiet yn it sintrum fan Amsterdam te sjen.

## De gegevens gearfetsje

Mei Strava en Garmin Connect is it mooglik de gegevens gear te fetsjen:

- totale ôfstân fan 7683 kilometer 

- totale rittiid fan 319 oeren en 56 minuten

- wykliks gemiddelde ôfstân fan 147,75 kilometer

- wykliks gemiddelde rittiid fan 6 oeren en 9 minuten

- 366 ritten

- 250744 kaloaryen ferbrând

- gemiddelde hertslach fan 145 BPM 

- maksimale hertslach fan 198 BPM

- gemiddelde snelheid fan 25 kilometer per oere

- maksimale snelheid fan 57 kilometer per oere

- gemiddelde trapfrekwinsje fan 83 RPM

- kâldste rit, temperatuer fan -4 °C (30 desimber 2016)

- waarmste rit, temperatuer fan 35 °C (20 july 2016)

- langste rit 231 kilometer yn 9 oeren 11 minuten (Fietselfstedentocht, 16 maaie 2016)

- fluchste rit nei it wurk 27 minuten 15 sekonden foar in ôfstân fan 16,17 KM (35,2 kilometer per oere)

## Bannen en slitaazje

Yn it jier haw ik twa lekke bannen hân en fjouwer bannen ferslitten. Mar de meast sichtbere slitaazje oan de fyts wiene myn pedalen, dy't nij wiene doe't ik krekt 12 moannen lyn begûn...

![Dit pedaal wie nij doe't ik begûn, sa sjocht in pedaal der út nei tûzenen kilometers fytsen. ](https://willem.com/global/images/49f343116ab5.webp)

## Takom jier

Yn 2017 sil ik fytsgegevens bliuwe sammeljen om takom jier in ferliking te meitsjen. Fiel dy frij om my te folgjen yn it nije jier: www.strava.com/athletes/12012433

## It jier yn foto's

Ik haw by in soad fan myn ritten foto's makke. Klik op in foto om him te fergrutsjen.

![De earste gran fondo wie in rit om it Nederlânske "Markermeer", in rit fan 208,5KM.](https://willem.com/global/images/0078e63e1b46.webp)

![Nei guon lange ritten haw ik de fyts útinoar helle om thús te kommen.](https://willem.com/global/images/17424201acf8.webp)

![Foar langere ritten (>8 oeren) hie de fytskompjûter ekstra stroom nedich. Ik ynstallearre in lytse USB-powerbank yn myn sadeltas. ](https://willem.com/global/images/dd884c3efbce.webp)

![De folsleine stimpelkaart fan de "Fietselfstedentocht", mei 231 kilometer de langste inkelde rit fan 2016.](https://willem.com/global/images/325d72064e28.webp)

![Njonken ritten nei it wurk en grand fondos naam ik ek koarte ritsjes nei de supermerk op. Lykas dizze mei de "Beer Bike".](https://willem.com/global/images/5c844341322e.webp)

![Yn in pear gefallen stuts ik ynternasjonale grinzen oer. Dizze foto is makke yn Dútslân njonken in Autobahn. ](https://willem.com/global/images/682aec513dcc.webp)

![Dizze foto is makke tidens in rit troch it bosk by Hilversum. De beammen yn de buert jouwe dy echt in gefoel fan snelheid (en in reden om oandachtich te bliuwen op rjocht stjoeren...)](https://willem.com/global/images/e776c5e9f0b0.webp)

![Yn de hjerst waarden de dagen koarter en in soad ritten waarden yn de skimer of moarnsljocht dien. It is moai om de sinne op of del te sjen gean. ](https://willem.com/global/images/44918c08eb81.webp)

![Dizze foto is makke yn it sintrum fan Leiden tidens ien fan de earste kâlde dagen fan novimber.](https://willem.com/global/images/dc863a975db7.webp)

![Yn Nederlân is gjin tekoart oan dyken. In soad dêrfan hawwe lange, rjochte fytspaden. Dizze is by "Hoek van Holland", oan de hoarizon sjochst do de yndustry fan de Rotterdamske Maasvlakte. ](https://willem.com/global/images/176b9a629ad9.webp)

![Ien fan myn nachtlike ritten gie troch de McDrive - fytsen binne blykber wolkom :-)](https://willem.com/global/images/3de1feee1664.webp)

![It wie echt kâld tidens dizze rit yn desimber. Myn drinkbidons, wanten en skuon wiene beferzen!](https://willem.com/global/images/df9a5aee6191.webp)

Nederlân is prachtich op de fyts. Klik op in foto om him te fergrutsjen:

---

## Frijwilliger wêze yn Amsterdam-Zuidoost

*Kompjûterhelp yn it wyksintrum* · 2016-11-21 · https://willem.com/fy/2016-11-21_frijwilliger-weze-yn-amsterdam-zuidoost/

Nei't ik my realisearre hie hoe lokkich ik bin as sûne, goed opliede, jonge man mei in solide ynkommen, woe ik as frijwilliger wat dwaan foar oare minsken. It die bliken dat ik twa jier lyn in flyer yn myn brievebus krige fan it wyksintrum: se sochten immen mei wat kennis fan kompjûters. In tige nijsgjirrige reis stie op it punt te begjinnen!

## Amsterdam Venserpolder

Yn 2010 kocht ik in lyts appartemint yn de wyk Venserpolder yn Amsterdam-Zuidoost. Guon freonen warskôgen my foar de minne namme fan de buert: in plak fol dieven, drugs en oare kriminelen. Ik besleat dat te negearjen en it sels út te finen. Ik wie net bang, want ik bin in frij grutte keardel mei in bytsje mear as in sûn gewicht.

![In typysk stege yn Venserpolder, Amsterdam-Zuidoost](https://willem.com/global/images/a5d39fb08909.webp)

De wyk bestiet út ferskate grutte appartemintsblokken fan fjouwer of fiif ferdjipping, boud yn de jierren tachtich. Der is in mingsel fan húseigeners en sosjale hierwenten. De buert is goed ferbûn mei de rest fan Amsterdam oer de wei, mei de trein en mei de metro. Oars as it âldere sintrum fan Amsterdam hat dit part fan de stêd folle mear romte foar grien (strûken, gers, beammen) en wetter. Auto's, fytsen en fuotgongers wurde faak skieden troch aparte wegen en paden.

![De buert hat in soad wetter en griene](https://willem.com/global/images/217999ffa7b7.webp)

Ik fyn de buert hiel moai, nettsjinsteande guon fan de problemen. Hjir kinst ite lykas nearne oars yn Amsterdam, der wenje in soad freonlike minsken dy't net sa strest en eigenwiis binne as ik earne oars sjoen haw. En wat mear is: in protte fan harren sizze "hallo" as do harren foarbygiest. Soms tink ik oan Venserpolder as in doarpke, en dat is in goede saak.

![It wyksintrum leit oan de Albert Camuslaan](https://willem.com/global/images/f09bedcf96e1.webp)

## Wyksintrum

Yn desimber 2014 rôp in flyer fan it wyksintrum op ta frijwilligers. It wyksintrum kin beskreaun wurde as in iepenbiere wenkeamer mei in keuken, fergees kofje en wifi, dêr't de bewenners fan de buert aktiviteiten organisearje kinne lykas in breikursus, kokje en Nederlânske les.

![It wyksintrum is as in gesellige wenkeamer](https://willem.com/global/images/4bbee11e9087.webp)

It wyksintrum siet te sykjen nei immen mei kompjûterkennis. Mei mear as 10 jier profesjonele IT-ûnderfining, in dêrby passende akademyske graad en ferskate sertifikaten, wêrfan twa fan Microsoft, tocht ik dat ik miskien wol geskikt wie foar de baan. Mar ik woe myn profesjonele reputaasje der eins net by belûke. Ik woe fan nul ôf oan begjinne en fertrouwen en wurdearring fertsjinje mei wat ik dêr dwaan soe, yn stee fan mei wat ik earder dien hie. Ho mar, ik woe gewoan "Willem út de buert" wêze.

![Yn it wyksintrum wurde ferskillende aktiviteiten organisearre](https://willem.com/global/images/53225aed9804.webp)

![Nederlânsk is útdaagjender as in protte memmetaalsprekkers beseffe](https://willem.com/global/images/960f6ea28456.webp)

## Kompjûterhelp

Nei in koarte yntroduksje by de wykliks gearkomste mocht ik oan it wurk as frijwilliger. Ik die mei oan de saneamde "KompjûterBrigade", dy't minsken helpt mei allerhanne kompjûterproblemen (firussen, fernijingen ensfh.) en taken (ynternet, e-mail, sosjale media, bankieren en kantoar). It is elke wike iepen en minsken kinne gewoan efkes ynrinne en help krije. Neat dat ik net oan kin, tocht ik...

Myn earste dei wie goed, ik holp sa'n trije, fjouwer minsken en waard bystien troch in oare frijwilliger mei wat mear ûnderfining. Mar krekt twa wiken nei myn earste dei gie de oare keardel fuort en die ik de kompjûterhelp yn myn eigen ienen. It tal minsken groeide elke wike. Soms holp ik mear as 10 minsken tagelyk! Ik wit noch dat ik nei elke sessje gau in skoftke sliep fanwegen de ûnbidige yntensiteit fan al dat helpen (dat leare se dy net oan de universiteit, ha!).

![In pear fan de fêste besikers fan de wykliks kompjûterhelp-sessjes](https://willem.com/global/images/6f4b337ce04a.webp)

## Fertrouwen en wurdearring fertsjinje

Nei't ik de earste wiken oerlibbe hie, begûn ik guon fan de fêste besikers echt te kennen. En oarsom: minsken learden my kennen. Se wisten dat ik serieus wie en elke wike opdaagje soe. Dit ûnderlinge fertrouwen is tige wichtich, want it makke it mooglik om it skema foar de wike te feroarjen fan 2x1 oere nei 1x2 oere. De langere sessje liet my minsken helpe mei yngewikkelder problemen en makke it foar mysels makliker om myn frijwilligerswurk te kombinearjen mei myn gewoane baan.

It ferbjustere my eins hoe weardefol myn kennis is as ik dy brûk om minsken te helpen: do wurdst wurdearre op in manier dy't echt oars is as jild krije foar in baan. Hoe lyts in probleem my ek lykje mei, it oplosse kin in enoarme ynfloed hawwe op hoe't oare minsken har field. Do wurdst fuortdaliks beleanne mei tankberens en, oars as by jild, hoechst do gjin belesting te beteljen oer dizze winst (ha!)

## Tryste dingen dy't ik learde oer de moderne maatskippij

Behalven it fertrouwen en de wurdearring dy't ik krige, learde ik ek in pear tryste dingen oer de moderne maatskippij dêr't in protte minsken grutsk op binne. Lit my twa foarbylden diele:

### Cashback-trúkjes

Op in dei fertelde in âldere frou my oer in keukenapparaat dat se kocht hie; se betelle €40, mar de meiwurkers fan de winkel hiene har ferteld dat de echte priis mar €30 wie fanwegen in cashbackaksje... se hoegde mar nei in website en it jild soe werom komme.

Om yn oanmerking te kommen foar de cashback easke de produsint fan it keukenapparaat har persoanlike gegevens (lykas namme, adres, bertedatum, tillefoannûmer ensfh.). Dan soene se in e-mail stjoere mei in PDF-bylage dy't útprinte, ynfolle mei bankgegevens en per brief opstjoerd wurde moast om it jild werom te krijen.

De frou hie net iens in kompjûter, laat stean ynternet, in e-mailadres of de mooglikheid om PDF-bylagen út te printsjen. LILK fan dizze gekte makke ik in falsk e-mailadres en folde de formulieren mei har yn, it koste ús trije wiken, mar wy krigen it jild werom.

![Cashback-gekte: stel dy foar dat do dit oan dyn beppe útlizze moast](https://willem.com/global/images/015fee1d4eaf.webp)

### Dingen reparearje dy't net kapot binne

Op in oare dei kaam der in keardel by my mei syn laptop, hy fertelde dat hy derop fallen wie (..) en dat it toetseboerd no net mear wurke. Hy hie in kompjûterwinkel besocht dy't konkludearre dat syn laptop in nij toetseboerd fan €55 nedich hie. As dat te folle jild foar him wie, wiene se ree om him in eksterne USB-toetseboerd te ferkeapjen foar €30.

Nijsgjirrich nei dit ferhaal besleat ik de laptop oan te setten en it sels te besjen. Doe't ik wat toetsen yndrukte, ferskynde der frjemde ynfier op it skerm: de "U"-toets joech my in "4", de "I"-toets in "5" en mear fan dat. Foar in net-oefene each wurke it toetseboerd net goed... mar foar my wie it de Numlock-funksje op syn laptoptoetseboerd dy't per ûngelok ynskeakele wie.

Ik makke in bytsje wille mei de keardel doe't ik sei dat it gewoan "tsjoenderfingers" frege om der op te typen: ik skeakele Numlock gau út om te sjen dat syn toetseboerd prima typte, en skeakele it dan gau wer yn doe't ik him útnûge it sels te probearjen... Ik die de Numlock-funksje út de doeken en besparre him in nij toetseboerd.

![Sifers yn stee fan letters: in toetseboerdfunksje dy't maklik foar defekt trochgiet as do Numlock net kinst](https://willem.com/global/images/cbce500b4522.webp)

Wat in geweldige tiid haw ik as frijwilliger! Yn de ôfrûne twa jier haw ik in soad minsken holpen en sels ek in pear dingen leard. It is enoarm beleanjend. It is eltse kear oars, do wist nea wa't der opdaagje sil en wat syn of har ferhaal wêze sil... ik sjoch al út nei de kommende wike!

![Do wist nea wat foar masine der op de kompjûterhelp-sessjes opdaagje sil...](https://willem.com/global/images/660128f4826c.webp)

## Update july 2018

Koartlyn bin ik begûn minsken te helpen mei frije software op harren kompjûters. Lês_der_hjir_oer (https://willem.com/en/2018-07-20_helping-people-with-free-software/).

---

## Ferfeling rispje om kreativiteit te litten bloeie

*mei help fan de Punkt MP01 dumbphone* · 2016-10-01 · https://willem.com/fy/2016-10-01_ferfeling-rispje-om-kreativiteit-te-litten-bloeie/

Smartphones binne oeral yn de moderne maatskippij dêr't wy hjoed de dei yn libje. Troch ús 4G- en WiFi-ferbinings is ynternet mar ien tik fuort. It is sa ticht by, dat it oanfielt as in natuerlike útwreiding fan ússels. Mar is dizze rykdom oan ynformaasje allegear goed, of hat it ek in kearside? It liket my in nijsgjirrich eksperimint om in skoft app-leas te gean en allinnich in dumbphone te brûken.

## Myn probleem mei smartphones: se binne goed

Foardat ik yn it eksperimint dûk, kin ik mysels beskriuwe as in foarstanner fan de moderne smartphone. As mobile app- en webûntwikkeler is it echt in diel fan myn libben. De smartphone makket dingen maklik, de manier wêrop wy berjochten, mails, foto's en oare dingen útwikselje giet hast sûnder muoite.

It jout ek in handige manier om dingen op te sykjen fia it web. Tige pear fragen kinne net beantwurde wurde mei in ienfâldige sykfraach op Google. En foardat do it wist, nimme de online dingen dy't do fynst dyn oandacht fuort fan de fraach dy't do yn it begjin hiest. Ik fyn dat dat myn kreativiteit yn de wei sit, want tige faak binne de fragen wichtiger as de antwurden.

## Kreativiteit

Kreativiteit wurdt karakterisearre troch it fermogen om de wrâld op nije manieren te sjen, ferbiningen te meitsjen tusken skynber net besibbe ferskynsels, ferburgen patroanen te finen en oplossingen te generearjen. Ik bin it kreatyfst as ik allinnich bin mei myn tinzen, lykas ûnder de dûs of by it fytsen. Ik tink dat dat komt om't ik op sokke mominten net ûnderbrutsen wurd en (tydlik) net yn steat bin om dingen op ynternet op te sykjen. It makket my benijd oft in wetterbestindige smartphone wol sa'n goed ding is...

De moderne smartphone is goed yn it dwaande hâlden fan my. Elk frij momint brûk ik him om oan te tikken op de bestindige stream fan nije ynformaasje, nijs, tweets, berjochten en e-mails. Ik freegje my ôf wat der barre soe as ik gjin konstante tagong mear hie ta al dit moois.  Miskien docht wat keunstmjittich makke ferfeling my goed. Soe ik kreativer wurde, en wat noch mear?

## Meitsje kennis mei de Punkt MP01

De Punkt MP01 is in mobile tillefoan sûnder apps en ynternet. Hy is spesjaal sa ûntwurpen om in ienfâldige tillefoan te wêzen dy't basisbeljen en tekstberjochten stipet.

![De Punkt MP01 dumbphone](https://willem.com/global/images/29b67ce85355.webp)

Hy komt yn in grutte doaze mei in boekje, oplader, SIM-ark en in headset.

![Ienris iepen sitte der de oplader, headset, boekje, SIM-kaartark en de tillefoan yn.](https://willem.com/global/images/32146ddb44f5.webp)

![Wannear krige ik foar it lêst in boekje by myn tillefoan? ](https://willem.com/global/images/7cc5af1a5f8d.webp)

Syn ûntwerp is funksjoneel mei grutte, rûne knoppen dy't in noflik "klik-klak" hawwe. Hy draait in minimaal bestjoeringssysteem dat net te ferlykjen is mei Android of iOS. Hy draait gjin apps útsein in ynboude wekker en kalinder dy't allinnich de datum toant (en gjin ôfspraken bewarje kin).

![De Punkt-tillefoan fielt noflik yn de hân; net te lyts en net te grut.](https://willem.com/global/images/36d090858b91.webp)

De tillefoan is modern, mei stipe foar bluetooth-autokits, en hat in relatyf grutte batterij. Om't hy sa ienfâldich is, hâldt de batterij wiken (!!) út foardat hy opladen wurde moat.

![De efterkant hat in moaie foarm dy't him yn dyn bûse ferdwine lit.](https://willem.com/global/images/6d4edcde5962.webp)

## Ynstelle: kontakten sûnder cloud

Myn betroubere iPhone ferbynt mei de cloud om myn kontakten en tillefoannûmers te syngronisearjen. Fansels stipet de MP01 dumbphone de cloud net. Do kinst de tillefoan oan in kompjûter ferbine, dy't him sjocht as in (lyts) USB-stick. Dan kinst in bestân derop kopiearje mei dyn kontakten yn VCF-formaat (dat beskikber is op Apple Mac, Microsoft Windows en Google Gmail). De tillefoan sjocht it bestân en ymportearret dyn adresboek sûnder muoite.

## It eksperimint

Ik ferwachtsje dat ik wat tiid nedich hawwe sil om te wennen, dus ik nim trije moannen foar dit eksperimint (oant it ein fan dit jier). Ik bin benijd hokker apps ik echt misse sil en hoe ik harren ôfwêzigens foarkom.

![It eksperimint is begûn!](https://willem.com/global/images/f0649a81235a.webp)

Troch myn laptop bliuw ik tagong hawwe ta ynternet, mar ik bin net mear konstant ferbûn mei in smartphone. It sil grif syn neidielen hawwe, mar ik freegje my ôf oft it goed is foar myn gemoedstastân en kreativiteit.

Wurdt ferfolge...

---

## Batavus Champion-fyts út 1978

*retro-gloarje restaurearje mei in bytsje help fan ynternet* · 2016-09-03 · https://willem.com/fy/2016-09-03_batavus-champion-fyts-ut-1978/

Hast in jier lyn kocht ik in âlde stiel racefyts út 1978. Ik woe útfine oft it my paste om mei de fyts nei it wurk te gean. Dat die it! Ik haw der mear as 1000KM mei riden foardat ik besleat in moderne racefyts te nimmen. No, hast in jier letter, haw ik besletten de krêft fan ynternet goed te brûken: om de fyts werom te bringen yn syn retro-gloarje!

## Vespa-selsfernieling

Yn septimber 2015 brûkte ik de Nederlânske advertinsjesite (marktplaats.nl) om in fyts te finen dy't geskikt wie om mei nei it wurk te gean. In pear wiken earder hie myn Vespa-bromfyts besletten dat it tiid wie foar selsfernieling: de silinder rekke fêst en sloech de motor kapot.  Ik brûkte in gewoane stedsfyts mei trije fersnellingen om nei it wurk te gean, om't ik de auto haatsje fanwegen it ferkear yn Amsterdam, mar ik fûn him te swier en net effisjint genôch foar deistich ferkear.

## Rapper foarút as in kampioen

Dêr fûn ik him dan, in moai foarbyld fan fytsûntwerp fan lege klasse út de jierren santich: de Batavus Champion. Gjin bysûndere of prestearjende fyts, ek yn syn tiid net. Mar foar my betsjutte hy alles: hy brocht my rapper foarút as elke oare fyts dy't ik hân hie en hy wie oars as alles wat ik earder sjoen hie!

![Nije skoalle Sensa Romagna Sport '15 en âlde skoalle Batavus Champion '78](https://willem.com/global/images/0eb362d74322.webp)

Spesifikaasjes fan de Batavus Champion doe't ik him fûn:

- swier frame fan stiel

- dûbele foarste krankset

- efterste kassette mei 6 fersnellingen

- sêfte sadel

- in Syntace-stjoerstjel út de jierren njoggentich 

- twa banden "yn orizjinele steat"...

- lagers dy't oan it ein wiene en rammelen

De earste kear dat ik de remmen brûkte, sloech ien fan de bouten dy't de remkabel fêsthâlde ôf. Dizze masine hie dúdlik trochjûn ûnderhâld nedich!

## De pleatslike fytswinkel as rêder

Dêrom gong ik nei de pleatslike fytswinkel om myn nij fûne stikje fytsgeskiednis te reparearjen. Twa nije banden, in hiele set nije lagers (by de krankset, efter en foar) en in pear nije bouten yn de remmen (om de remkabel fêst te hâlden). Doe't ik him werom krige, fielde hy as nij, klear foar in protte kilometers nei it wurk!

![Nei it skjinmeitsjen en ûntfetten waard de retro-gloarje fan de fyts sichtber](https://willem.com/global/images/257490a47a9a.webp)

Nei sa'n 1000KM riden kocht ik in moderne racefyts, benammen fanwegen de bettere geometry, it legere gewicht en it bettere fersnellingssysteem. De moderne fyts ried better en dêrom stie de Batavus wer stil...

## De retro-gloarje restaurearje

In jier fytsen hie my wat dien: myn kondysje wie flink ferbettere. Ik kin no elke fyts mei gemak ride, sawat nettsjinsteande syn gewicht of geometry. Ik tocht dat it kreas wêze soe om wer op 'e âlde Batavus te riden!

Mei myn nij opdiene fytskennis ûndersocht ik de âlde Batavus, hy hie serieus skjinmeitsjen en ûntfetten nedich en guon fan de meganyske ûnderdielen like net orizjineel.

![Âlde remmen: dy bringe dy ôf yn retro-styl](https://willem.com/global/images/4885d91f9774.webp)

![As al it smoarge swarte fet fuort is, skynt it retro-oranje echt yn kombinaasje mei de metalen foarste kettingbledden](https://willem.com/global/images/ad407f677812.webp)

![De efterste fersneller wie roastich en net orizjineel foar dizze fyts](https://willem.com/global/images/efbf2ea26c8d.webp)

## De krêft fan ynternet

Fansels waard ik net berne as in ekspert op it mêd fan de Batavus út 1978..., mar gelokkich bin ik frij handich as it om ynternet giet. Nei in soad sykjen fûn ik in orizjinele advertinsje fan de Batavus Champion út 1978:

![In orizjinele advertinsje fan de fyts út de jierren santich, mei de spesifikaasje fan de orizjinele ûnderdielen](https://willem.com/global/images/7ced4075582b.webp)

Dizze advertinsje joech net allinnich in yndikaasje hoe't de fyts oarspronklik der útseach, it spesifisearre ek hokker fersnellingsgroepen der foar dizze fyts beskikber wiene!

### Fersneller

De efterste fersneller op myn Batavus wie roastich en dúdlik net orizjineel (hy wie noch te krijen by de pleatslike Decathlon...). Gelokkich fûn ik in keardel dy't in Huret-efterfersneller út dyselde tiid ferkocht!

![Tank, Ebay: in Huret-efterfersneller út dyselde tiid](https://willem.com/global/images/39c215244b13.webp)

De fersneller waard fan de oare kant fan de wrâld nei my ferstjoerd en ik krige him op de fyts monteard. Hy paste perfekt!

![De Huret-efterfersneller (dy't fan de oare kant fan de wrâld ynfleane waard) past moai](https://willem.com/global/images/32cf12bc907a.webp)

### Pomp

Oars as moderne fytsen hat de âlde Batavus in spesjale heak op it frame om in grutte fytspomp op te monteren. Fansels ûntbriek de pomp op myn fyts. Ik fûn in passende Italjaanske Silca-pomp mei in byhearrende Presta-pompkop.

![Retro-fytspompen binne der yn ferskillende kleuren en maten: ik fûn in passende chrome út Itaalje!](https://willem.com/global/images/5a44d4c928d0.webp)

### Retro-drinkflesse

As do fytst, moatst altyd wat te drinken by dy hawwe. Ik tocht dat in moderne drinkflesse dwaas wêze soe op dizze fyts. Nei wat sykjen fûn ik in nije âlde foarrie (NOS) drinkflesse út de midden jierren santich earne yn de Feriene Steaten fan Amearika. De eigner stjoerde him graach nei my, krekt sa bliid as de Nederlânske dûane dy't my in bjusterbaarlik bedrach fan €36 oan ynfierrjochten oanrekkene foar dit âlde stikje plestik...!

![De pomp past goed en ik slagge ek om in plestik drinkflesse út dyselde tiid te finen](https://willem.com/global/images/e1ae30bfb5fa.webp)

## Stjoerstjel

Doe't ik de Batavus fûn, siet der in folle nijere swarte Syntace-stjoerstjel op de stjoerbuis. Grif funksjoneel, mar ik fûn it moaier om him te ferfangen troch in stjoerstjel yn metaalkleur fan santafixie.com

![De grutte ding-dong-bel is oerdreaun en de lytse Garmin Edge 25 is in tintsje moderne tiid dat ik oan de fyts tafoege om myn riten mei GPS op te nimmen](https://willem.com/global/images/c5bc4a7da5ac.webp)

Neist de stjoerstjel foege ik in grutte ding-dong-bel ta en foege ik in lytse (mar krêftige) Garmin Edge 25 GPS-fytskompjûter ta.

### Sadel

De útstrieling fan in fyts wurdt foar in grut part bepaald troch syn sadel. De sadel dy't ik by de Batavus krige wie grut, sêft en net krekt sportyf.

![De Brooks C15-sadel mei byhearrende tas is in perfekte (en noflike) match foar dizze fyts](https://willem.com/global/images/eed9a5ad40df.webp)

De Brooks Cambium C15 is in moderne sadel mei retro-útsjoch. It wie net dreech om in byhearrende sadeltas yn in ferlykbere retro-styl te finen.

## It resultaat

Nei in soad (ynternasjonaal) ferstjoere fytsûnderdielen bin ik tige bliid mei it resultaat:

![Batavus Champion-fyts út 1978: klear foar in rit!](https://willem.com/global/images/5bc9feab192e.webp)

De fyts is werom en wurdt folslein wurdearre om syn retro-sfear. Grif kin in moderne fyts rapper ride, mar wêrom hastich dwaan as do yn styl reizgje kinst? :-)

---

## iPad Pro as primêre kompjûter

*iOS testen as primêr ûntwikkelplatfoarm* · 2016-08-15 · https://willem.com/fy/2016-08-15_ipad-pro-as-primere-kompjuter/

It ûntbrekken fan fysike rommel, fersteurjende merknammen of knipperjende LED's makket de iPad Pro in skoalfoarbyld fan minimalistysk ûntwerp. Myn ôfkear fan ôflieding ferklearret myn belangstelling om de iPad Pro as iennichste kompjûter te brûken om te testen oft hy de taak oan kin. Is Apple's lêste besykjen mei iOS genôch om serieus ûntwikkelwurk mooglik te meitsjen?

## Fan desktop nei laptop nei ...tablet?

Yn it ôfrûne desennium haw ik allinnich in laptop brûkt foar myn wurk. Dêrfoar brûkte ik in krêftige desktopkompjûter, oant ik mear begûn te reizgjen en ûnderweis wurkje moast. Mobiliteit jout in befrijend gefoel fan net fysyk earne wêze te hoege om dingen dien te krijen, it is wat ik tige wurdearje leard haw. Dus ik frege my ôf, hoe grut is de stap fan laptop nei tablet?

![Glinsterjende nije Apple iPad Pro, Apple Pencil en it Smart Keyboard](https://willem.com/global/images/3625e8867ba9.webp)

## Dingen dy't ik dwaan foar myn wurk

Foardat ik begûn mei it eksperimint mei de iPad Pro, tocht ik nei oer wat ik dwaan foar myn wurk en oft dizze taken bûn binne oan it apparaat dat ik brûk. Myn wurk bestiet benammen út software ûntwerpe, programmearje, servers beheare, e-mail dwaan en lêze.

### Software ûntwerpe

Ik brûk meastentiids in âlderwetske potlead en papier as ik software ûntwerp. Ik wol net bûn wêze oan de digitale grinzen fan (hokker) notiis- of tekensoftware dan ek. In blêd papier hat gjin pretinsjes en krekt dat makket it mooglik dat myn tinzen frij streame en op papier komme sa't ik it wol.

### Programmearje

Ik haw yntinsyf wurke mei Microsoft .NET (C#) om software te ûntwikkeljen. Ik brûkte Microsoft Visual Studio as myn wichtichste yntegrearre ûntwikkelomjouwing (IDE). Wurkje yn in IDE kin sterkjend wêze: it jout struktuer yn projekten, werhelle taken kinne automatisearre wurde, it opspoaren fan fouten yn software wurdt makliker makke en koade skriuwe wurdt holpen troch de magy fan IntelliSense (dy't dyn koade automatysk oanfolt).

Mar as ûnderdiel fan in oar eksperimint besleat ik in gewoane tekstbewurker te brûken om software te skriuwen. Yn it begjin wie it ferskriklik, ik miste echt de dingen dy't de IDE levere. Mar ik waard stadichoan minder ôfhinklik fan de help fan de IDE, wat my in better programmeur makke dy't net mear bûn is oan it platfoarm dêr't myn IDE op draait: myn favorite tekstbewurker VIM draait praktysk op alles.

### Servers beheare

Myn bedriuw brûkt in netwurk fan fysike, firtuele en cloudservers om de softwareoplossingen te draaien dy't klanten brûke. It is myn taak om derfoar te soargjen dat de servers goed rinne. Servers beheare kin tsjintwurdich op ôfstân fan hast elk apparaat. Ik brûk in gewoane webbrowser, SSH, VNC en RDP om dingen draaiende te hâlden.

### E-mail

E-mail is myn favorite manier om te kommunisearjen mei klanten, leveransiers en oaren yn myn saaklike netwurk. Ik haw alle e-mailmeldingen útskeakele en brûk gjin push-mail. Ik lês e-mail as ik dêr sin oan haw, op mominten dat ik gjin oar (faak yngewikkeld) wurk dwaande bin. Yn de moderne ferbûne wrâld is it maklik om op hast elk apparaat tagong ta e-mail te hawwen.

### Lêze

Fan papier lêze kin noflik wêze, mar elk dokumint dat ik lês útprinte te moatten soe fergriemerij fan papier en toner wêze. Yn myn tiid oan de Universiteit fan Amsterdam learde ik mysels gau om fan in skerm te lêzen. It duorret efkes om dêroan te wennen, boartsje mei helderheid en lettertype- en kleurynstellingen, mar it is in grutte winst om noflik te wêzen mei digitale papieren, dokuminten en boeken.

## De iPad Pro ynstelle

Nei it útpakken fan de iPad Pro begûn ik de iPad klear te meitsjen foar myn wurktaken:

- **software ûntwerpe**: ik brûk de Apple Pencil yn kombinaasje mei de iOS notysje-app

- **programmearje**: ik brûk de "Prompt"-app fan Panic (https://panic.com/prompt/) om yn te loggen op in Linux-systeem op ôfstân en tagong te hawwen ta myn gewoane ûntwikkelomjouwing dy't VIM en in bulte Linux-kommandorigel-ark brûkt

- **servers beheare**: ik brûk Safari, Prompt en de Microsoft Remote Desktop-app om de servers op ôfstân te beheare

- **e-mail**: de standert mail-app wurket prima, it koste wol wat ekstra muoite om alle meldingen en automatysk e-mail ophelje út te skeakeljen

- **lêze**: ik lês mei Safari, Apple iBooks en de Papers-app (http://papersapp.com/ios/)

Njonken de iPad Pro krige ik ek it Smart Keyboard en de Apple Pencil. Hoewol ik effektyf leard haw om te typen op software- (touch) toetseboerden, bin ik noch altyd folle rapper as ik (blind) typ op in fysyk toetseboerd. Foar it gefal dat ik it Apple Smart Keyboard net moai fine soe, haw ik ek in gewoan bluetooth Apple Keyboard (dêr letter mear oer).

![It Smart Keyboard hat in tige noflik fielber gefoel, mar mist bepaalde toetsen (lykas ESC, HOME, END)](https://willem.com/global/images/e4181c093e11.webp)

## Wat ik fûn: hardware

De iPad Pro is in prachtich stik hardware mei in prachtich skerm en genôch snelheid om myn wurktaken mei gemak oan te kinnen. De ferbettere mobiliteit boppe de laptop soarge derfoar dat ik my faker ferpleatste by ferskillende taken: fan it buro nei myn noflike stoel foar e-mail of lêzen. It is echt wat bysûnders om te realisearjen dat do in tablet brûkst om dyn wurk te dwaan.

### De krêft diele

In oar foardiel boppe de laptop is dat de iPad deselde oplader hat as myn tillefoan (en de tillefoans fan myn freonen en famylje). De tablet sels hat in goede batterij, mar it is noflik om te witten dat der altyd wol in oplader yn de buert is. Ik kin it apparaat sels opladen by it riden, mei neat oars as in gewoane USB-oplader yn myn auto. Dit binne serieuze foardielen boppe de laptop.

### Gjin mûs: gjin probleem

De iPad Pro hat gjin stipe foar in mûs. Yn stee dêrfan brûkst do dyn fingers of de Apple Pencil om te wizen en te tikken. Ik miste de mûs net om te wizen, mar ik fûn it wol ergerlik by it skowen troch mails of lange teksten as de tablet rjochtop stie. Foar touch- en skowgebearten de earm útstekke te moatten is fysyk swierder (no bin ik in sterke jonge..., mar dochs). Mar it toetseboerd helpt: der binne in protte fluchtoetsen beskikber, dy't sichtber wurde as do in pear sekonden de CMD-knop yndrukst. Dy binne genôch om it ûntbrekken fan in mûs te ferfangen by it wikseljen fan apps, tekst selektearjen en troch ynhâld skowen.

### Apple Pencil

Skriuwe op in stik glês is oars as skriuwe op âlderwetsk papier. Mar it komt ticht by, sa ticht by dat ik der oan wenne kin. It iennichste dat in bytsje in frjemde sensaasje is, is dat it ferljochte glês waarm wurdt. It fielt as in ferwaarme stik papier, ik wit net oft ik dat moai fyn op hjitte simmerdagen; mar it kin noflik wêze op kâlde winterdagen.

### Smart Keyboard

It Apple Smart Keyboard typt echt goed, dat sis ik as toetseboerdjunk. De toetsen binne grut genôch (wis as do de gruttere iPad Pro brûkst). De fielbere weromkeppeling fan de toetsen is oars mar net min. Ik fûn it toetseboerd echt moai. Ien ding dêr't do omhinne wurkje moatst, is dat it Smart Keyboard net alle toetsen hat dy't in gewoan toetseboerd hat. Toetsen as ESC, HOME, END, PAGE UP en PAGE DOWN ûntbrekke. Ik brûk dy toetsen in soad as ik wurkje mei Linux-servers of programmearje yn VIM. It goede nijs is dat de iPad gewoane bluetooth-toetseboerden stipet, wat ik by it eksperimint probearre haw.

Dus al mei al is de hardware fan de iPad Pro echt goed en, mei in bytsje wenjen, aardich geskikt foar serieus wurk.

![De iPad Pro neist myn betroubere ThinkPad X1](https://willem.com/global/images/277647b357c9.webp)

## Wat ik fûn: software

De iPad Pro draait iOS, by myn test ferzje 9.3, in bestjoeringssysteem dat Apple brûkt foar iPads, iPods en iPhones. It bestjoeringssysteem hat poerbêste stipe foar multi-touch en stiet bekend om syn brûkersfreonlike ynterface. Mar hoe giet it as ik it brûk om myn wurk te dwaan?

### Soepel wurkje

De apps dy't ik keazen haw om myn wurk op de iPad te dwaan, wurkje goed. iOS is in stabyl softwareplatfoarm dêr't apps soepel en sûnder hommelse crashes op rinne. iOS wurket geweldich by mail, programmearje, servers beheare en lêze. As do in langere tiid ien app brûkst, leveret iOS echt in goede wurkomjouwing.

![De iPad Pro wurket goed mei in gewoan bluetooth-toetseboerd](https://willem.com/global/images/a26dc822475e.webp)

### Split-screen multitasking

Sûnt 2015 stipet iOS split-screen multitasking, wêrmei do twa apps tagelyk draaie kinst. Do kinst kieze om it skerm yn fêste dielen te dielen: 50-50% of 75-25%. Ik brûkte it om myn programmearkoade oan de linkerkant te hawwen, en oan de rjochterkant in realtime foarbyld fan myn wurk.

Split-screen multitasking wurket goed foar touch-ynteraksje, mar it mislearret as do in toetseboerd brûkst, om't der gjin fisuele oanwizing is hokker app de toetseboerdfokus hat. It barde faak dat myn toetseboerdynfier oan de ferkearde kant fan it skerm einige, en dat is tige ferfelend as do dwaande bist mei potinsjeel deadlike Linux-serverkommando's...

![Mei split-screen multitasking haw ik tagelyk tagong ta myn programmearkoade (links) en in live foarbyld (rjochts)](https://willem.com/global/images/24ba2fe2c2bc.webp)

### Fersteurjende animaasjes

In oar grappich ding dat ik belibbe is dat iOS-animaasjes op in 12-inch iPad Pro folle yntinsiver binne (troch it grutte skerm) as op in lytsere iPhone. Ik begûn de animaasjes echt te haatsjen om harren fersteurjende effekt by it wikseljen fan de iene app nei de oare. It ferminderjen fan de animaasjes mei de tagonklikheidsynstellingen ferfong de animaasje troch in krekt sa net effisjint crossfade-effekt.

### Netwurkferbinings

Echt min binne de grinzen dy't iOS software-ûntwikkelders oplizze om netwurkferbinings op 'e eftergrûn te behâlden. Netwurkferbinings wurde beëinige as in app in skoft net aktyf is. Dit is hiel frustrearjend as ik servers beheare of ûntwikkelje moast fia in SSH-netwurkferbining op ôfstân. Hoewol de netwurkgrinzen op in smartphone betsjutting hawwe, is it dom om dizze grinzen te hawwen op in 'Pro'-apparaat.

## Konklúzje

De iPad Pro as primêr kompjûterapparaat foar wurk brûke hat foardielen, benammen troch syn alsidichheid en mobiliteit. Mar de iPad Pro wurdt beheind troch syn software, op in manier dy't ik tink dat maklik oplost wurde kin. As split-screen multitasking better wurdt yn it omgean mei it toetseboerd, soe dat in enoarm ferskil meitsje. As Apple de netwurkgrinzen fuortnimt en it útskeakeljen fan animaasjes tastiet, soe de ûnderfining noch better wêze.

Dit eksperimint joech my weardefolle ynsjoch yn myn wurkproses. Ik learde dat it in geweldich gefoel fan frijheid jout om minder ôfhinklik te wêzen fan spesifike stikken software dy't bûn binne oan in bepaald bestjoeringssysteem. Dêrnei die ik ek in pear oanpassingen oan myn desktop-bestjoeringssysteem op basis fan dit iOS-eksperimint: ik brûk faker it toetseboerd foar app-wikseljen en finsteryndieling (taken dy't ik earder mei myn mûs die).

Op it lêst joech ik it pakket fan €1200 dus werom oan Apple foar in werombetelling. Myn betroubere ThinkPad bliuwt myn primêre wurkmasine... foar in skoft!

### Update, jannewaris 2017 

Lês hjir mei (https://willem.com/en/2017-01-30_ipad-pro-next-to-my-primary-machine/) foar myn update oer de iPad Pro.

---

## Cash is king, of net?

*It eksperimint sûnder portemonnee en kontant jild* · 2016-07-15 · https://willem.com/fy/2016-07-15_cash-is-king-of-net/

Tige faak sjoch ik manlju dy't in portemonnee fol plestik by har hawwe: meardere debet- en kredytkaarten plus in bulte klantekaarten en lidmaatskipskaarten. En guon meitsje it ôf mei stjonkend papierjild en kleverige metalen munten! It makke my benijd oft ik ien bûse frijmeitsje kin troch de portemonnee fuort te dwaan?

Dus hoe seach myn portemonnee der út? Myn portemonnee befettet:

- persoanlike debetkaart

- persoanlike kredytkaart

- saaklike debetkaart

- dielde debetkaart (mei myn freondinne)

- rydbewiis

- sûnensfersekeringskaart

- chipkaart foar it iepenbier ferfier

- wat papierjild

- in kaart dy't oanjout dat ik frijwillich oargaandonor bin

- in papieren list mei "foar need"-tillefoannûmers 

Dit wiene de dingen dy't ik tocht dat it wiis wie om yn myn portemonnee te hawwen dy't ik hast altyd by my draach. Mar doe besleat ik echt nei te tinken oer hoefolle ik dizze dingen eins brûkte. De earste stap om fan de portemonnee ôf te kommen is útfine wat do der echt mei dochst.

## Werklik gebrûk yn kaart bringe

Fansels brûk ik myn portemonnee om te beteljen, meastal mei myn persoanlike debetkaart. Mar soms brûk ik in oare kaart. Op de measte plakken dêr't ik kom, kin der elektroanysk betelle wurde mei in soarte fan kredyt- of debetkaart. As elektroanyske betelling net akseptearre wurdt, is der meastal wol in jildautomaat yn de buert dêr't ik wat kontant jild helje kin as it echt nedich is.

Ik haw myn sûnensfersekeringskaart nea nedich hân (gelokkich); en ik wit út ûnderfining dat Nederlânske sikehuzen en soarchferlieners in kompjûtersysteem hawwe dat har de fersekeringsgegevens en donorynfo kontrolearje lit troch dyn namme en bertedatum yn te fieren. Dus de sûnensfersekeringskaart en de oargaandonorkaart kinne wei.

Ik reizgje meast mei de fyts, bromfyts of auto. Mar ien of twa kear yn 'e moanne nim ik it iepenbier ferfier. Foar iepenbier ferfier yn Nederlân hast in spesjale chipkaart nedich. Net alle metrostasjons en bushaltes ferkeapje se. Dus as ik mei it iepenbier ferfier reizgje, haw ik dy kaart nedich, mar dan ek allinnich dan, net altyd!

Yn Nederlân is it by wet ferplichte om in jildich identiteitsbewiis sjen te litten, as do dat net kinst, is de boete sa'n 90 euro. Yn de praktyk bin ik om in ID frege by ferkearskontrôles of as ik in pakje ophelje by it pleatslike postkantoar.

Nei serieuze oerweging fermindere ik de funksjonele easken oan myn portemonnee ta mar twa dingen: betelje kinne en mysels identifisearje kinne.

## Betellingen optimalisearje: smartphone

It liket dwaas yn dizze moderne, ferbûne wrâld dat ik fjouwer (!) bankkaarten by my draach. Ik wol gewoan kinne betelje en der op ien of oare manier foar soargje dat dat fan de goede jildboarne giet. It makket my neat út hokker kaart ik brûk. Kin ik de kaarten hielendal fuortdwaan?

Fansels is de takomst fan betellingen mobyl. Om't hast elkenien in smartphone by har hat, is it allinnich mar logysk dat beide grutte smartphonemachten fan de wrâld bân brekke mei mobyl betelje. Ik haw it oer Apple Pay en Google Wallet. Spitigernôch stiet mobyl betelje yn Nederlân noch yn de bernekuierkes en is it op syn bêst tige ferspraat. Dus, teminsten foar no, liket it dat ik teminsten ien breed akseptearre bankkaart nedich haw om te beteljen.

As ik mar ien bankkaart by my draach, hokker moat dat dan wêze? Ik kaam der efter dat de measte fan myn betellingen persoanlik binne, net saaklik. Boadskippen betelje, kofje, of in broadsje. Mar ien of twa kear yn 'e moanne brûk ik myn saaklike kaart. Mei bankapps kin ik gau jild fan de iene rekken nei de oare oerboeke: dat makket it maklik om de selden brûkte bankkaarten thús te litten. Yn Nederlân (en de omlizzende lannen) wurde debetkaarten (Maestro / PIN) it bêste akseptearre, folge troch kredytkaarten. Dêrom keas ik myn privee debetkaart as "de ien", mar as ik yn de Feriene Steaten wenne, hie it myn privee kredytkaart wurden.

## Alles byinoar pakke

Ideaal wol ik fan de portemonnee ôf, mar ik moat twa plestik kaarten by my hawwe: in bankkaart en myn rydbewiis. Ik tocht oer it oan inoar lymjen of -taperjen. Mar doe wie it der: de smartphone dy't ik brûk is grut genôch om ien of twa kaarten tusken de hoes en de tillefoan te setten.

![De iPhone-hoes is grut genôch om kaarten yn te ferstopjen.](https://willem.com/global/images/923e4b04103f.webp)

Oars as mobyl betelje yn Nederlân wurdt kontaktleas betelje (fia in NFC-chip yn de bankkaart) no breed akseptearre. Do hoechst de bankkaart mar binnen berik fan de betelterminal te hâlden om te beteljen. Foar lytse bedragen (ûnder de 50 euro) litte de measte Nederlânske banken dy betelling ta sûnder it ynfieren fan in pinkoade. Wat de measten net witte, is dat kontaktleas betelje ek wurket foar gruttere bedragen, ek dan is it net nedich om de bankkaart oan te bieden (do wurdst allinnich op de terminal frege om in pinkoade yn te fieren).

![Twa plestik kaarten steapelje is maklik](https://willem.com/global/images/6c0587ea2a8c.webp)

Om't radiogolven maklik troch in rubberen iPhone-hoes hinne komme, besocht ik de NFC-bankkaart en it rydbewiis krekt efter myn tillefoan te plakken. De fleksibele rubberen hoes fersteke de kaarten moai en de tillefoan waard amper dikker. Briljante ienfâld... tocht ik!

![De iPhone mei hoes is mar in bytsje dikker. ](https://willem.com/global/images/ce901db81b4a.webp)

## Fjildtest

In freon fan my hat in kroech en hy liet my freonlik syn betelterminal brûke om de opset "smartphone mei ferburgen kontaktleaze bankkaart" te testen. It wurke net! De terminal werkende myn bankkaart net as hy tusken myn tillefoan en hoes ferstoppe sit. De tillefoan derút helje en de rubberen hoes mei kaart oanbiede wurke wol.

Ik brûk Apple Pay net op myn iPhone, mar de NFC-chip yn de tillefoan liket dochs it sinjaal fan de bankkaart te fersteuren. Ik besocht fleanmodus oan te setten (dy't alle radiochips deadet) en de tillefoan sels hielendal út te setten. De kombinaasje wurke noch hieltyd net kontaktleas. Elke kear as ik betelje woe, moast ik sukkelje om de bankkaart út de hoes te krijen... meh!

![Gewoan lykas elke oare iPhone: mar dizze hat in kontaktleaze NFC-bankkaart en ID ferburgen!](https://willem.com/global/images/983a907a2b8f.webp)

## It konsept ferfine

Nei wat sykjen fûn ik in oare smartphonehoes mei twa kaartsleuven op de efterkant. It is noch altyd in minimaal pakket, mar it jout folle makliker tagong ta ien of twa kaarten. Dat is geweldich foar de kaart dy't ik brûk foar betellingen. Om't ik myn ID selden nedich haw, besleat ik dy tusken de hoes en de tillefoan fuort te stopjen. Dit wurket yn de praktyk eins goed.

Njonken de nije hoes ynstallearre ik ek de app "Card Mate Pro" om gau in digitale kopy fan myn oare kaarten te bewarjen (ynklusyf klantekaarten en lidmaatskipskaarten). In kaart digitalisearje is like maklik as in foto meitsje. It is in ienfâldige app dy't tige goed wurket.

![Dizze hoes jout maklik tagong ta de betelkaart, wylst it ID der binnen ferburgen sit.](https://willem.com/global/images/4c171a022bf0.webp)

## Ûnderfining nei wiken fan testen

Om't ik no in skoft sûnder portemonnee en kontant jild sit, kin ik sizze dat it wurket en dat ik it echt moai fyn. Ik gie nei Dútslân en Belgje en it wurke allegear geweldich. Der wiene in pear kear dat ik in winkel tsjinkaam dy't gjin bankkaarten akseptearre. Dat wie gjin echt probleem: ik helle of kontant jild by in jildautomaat yn de buert, of ik fûn in oare winkel om te krijen wat ik hawwe woe. Ien fan de útsûnderingen wie in (lyts) fearboatsje oer de Maas, dêrom haw ik wat munten yn myn auto en yn de sadeltas fan myn fyts lein.

In oar ding dêr't ik net fan tefoaren oan tocht hie, wie de chipkaart foar it iepenbier ferfier. Soms, as it waar tige min is, lit ik de fyts thús of op it wurk stean en nim ik de metro of de bus. Mar troch de ûnfoarsisbere aard fan it waar, hie ik it dreech om te besluten wannear ik de chipkaart meinimme moast. Soms woe ik de metro nimme, mar dan wie myn kaart foar it iepenbier ferfier wol op myn lokaasje, mar net op myn bestimming! De oplossing wie om noch in kaart te keapjen en derfoar te soargjen dat sawol myn wurk as myn thús in chipkaart foar it iepenbier ferfier "stand-by" hawwe.

Dus úteinlik haw ik it dien: ik drage gjin aparte portemonnee mear. Ik fyn de lege bûse yn myn broek moai en de ienfâld fan gewoan myn tillefoan meinimme te hoege.

---

## It blog bouwe... yn styl!

*Ûntwikkelje op in 20 jier âlde kompjûter mei 16MB RAM en Windows 98* · 2016-06-23 · https://willem.com/fy/2016-06-23_it-blog-bouwe-yn-styl/

Do moatst wol in bytsje gek wêze om op it idee te kommen in blog (as yn: echt programmearje) te bouwen op in âlde 486-laptop mei mar 16MB RAM. Ik bin tafallich sa gek: ik pakte myn alderearste laptop út de jierren njoggentich en besleat út te finen oft it mooglik wie him yn in ûntwikkelmasine te feroarjen.

## De laptop

It wie om 1999 hinne dat ik al myn sparjild brûkte om myn earste kompjûter te keapjen, it wie in brûkte Toshiba T2130CT mei yndrukwekkende spesifikaasjes:

- Intel 486DX4-prosessor op 75Mhz 

- 16MB RAM

- 500MB hurde skiif (dy't ik letter opwurdearre ta in skiif fan 2,1GB)

- 3,5" floppydrive 

- dûbele PCMCIA-slot 

- 10-megabit 3COM PCMCIA-netwurkadapter

- TFT-skerm mei 65.536 kleuren en in resolúsje fan 640x480 pixels 

- yntegrearre MousePoint (rubberen puntsje "knub-style") as mûs

- in batterij dy't sa'n 20 minuten duorre

![Toshiba T2130CT-laptop mei in Intel 486-prosessor fan 75Mhz en bjusterbaarlike 16MB RAM (dat binne megabytes!)](https://willem.com/global/images/b5be855aa969.webp)

Doe't de masine yn 1995 nij útkaam, wie it it topmodel. Ik krige him as brûkt, opknapt apparaat fan in pleatslike kompjûterferkeaper foar in bjusterbaarlik bedrach fan 1.000 Nederlânske gûne (dat hjoeddeis rûchwei like folle is as E1.000). As jonge studint rommele ik der mei om en brûkte him om myn earste software yn BASIC en websites yn HTML te programmearjen.

## Oan it wurk krije

Nei jierren stof te sammeljen yn de kast frege ik my ôf oft de masine oan soe wolle, it die it net. De kompjûter groete my mei in "invalid boot disk"-melding. Fansels hie hy of amnesy, of wat oars soarge derfoar dat hy net opstarte.

![Ik moast de orizjinele skiif derút helje om't hy net wurke... tocht ik!](https://willem.com/global/images/3ae0df46d1ce.webp)

Ik fermoede dat de hurde skiif it probleem wie en besleat him oan myn moderne kompjûter te hingjen. Myn deistige Linux-masine koe net mei de skiif prate, mar ik hie mear gelok mei it oansluten op in MacBook Air. It OS X Skiifbehearder werkende de skiif goed en ik koe de ynhâld fan de skiif fan 2,1GB trochblêdzje (it is grappich om te realisearjen dat sels smartwatches tsjintwurdich mear ûnthâld hawwe as myn kostbere âlde laptop). Ik kontrolearre it bestânsysteem op flaters en doe't dat skjin wie, boude ik him wer yn yn de Toshiba. Spitigernôch makke it gjin ferskil: de "invalid boot disk" bleau.

![... bliken die dat hy in bytsje oanmoediging nedich hie fan syn moderne neefkes...](https://willem.com/global/images/1610bbee32b3.webp)

Gelokkich hie ik ek noch de orizjinele hurde skiif fan 500MB (dy't der yn sieten hie foardat ik de skiif letter opwurdearre). De laptop werkende syn orizjinele skiif fan 500MB en begûn op te starten. Ik wie hast fergetten dat hy bestie, doe't ik Microsoft Scandisk sels de skiif seach kontrolearje. Dus mei de iene skiif dy't wurke en de oare net... moast it wat oars wêze!

Lykas faak yn de ynformatika wie de oplossing in logyske: om't de kompjûter lang fan elke stroombron ôfkeppele west hie, wie de BIOS-batterij leech. Dat soarge derfoar dat de basisynstellingen fan de kompjûter, lykas de datum en tiid, weromsetten waarden. Under de BIOS-ynstellingen siet de opsje foar de ynterfacemodus fan de hurde skiif. Doe't de ynterfacemodus fan de hurde skiif op "enhanced IDE" ynsteld wie, wie de kompjûter klear om op te starten mei de gruttere skiif fan 2,1GB.

## Windows 98 en it moderne ynternet

Nea wie ik sa bliid om it Windows 98-opstartskerm te sjen. It is grappich om te realisearjen dat de opstartskermen fan hjoed folle minder kleurryk binne, mar oan de oare kant binne de opstartskermen fan hjoed mar in pear sekonden te sjen. De âlde laptop naam syn tiid en doe't hy klear wie mei opstarten, wie ik klear om him nei it folgjende nivo te bringen: ferbine mei it moderne ynternet!

![Nea tocht ik dat ik bliid wêze soe om dit te sjen: it Windows 98-opstartskerm!](https://willem.com/global/images/c44b872a7dfc.webp)

Moderne laptops hawwe de measte hardware yntegrearre, mar eartiids wie it gewoan om ekstra hardware (lykas netwurkadapters en modems) yn te stekken. Yn 1999 kocht ik earne in 10-megabit 3COM PCMCIA-netwurkadapter. Hoe fluch guon kompjûtertechnologyen har ek ûntwikkelje, it ynternetprotokol is hjoed de dei eins noch hiel gelyk oan dat fan de jierren njoggentich. Dat makke it relatyf maklik om de âlde laptop mei in gewoane netwurkkabel oan myn pleatslike netwurk te ferbinen.

![De 486-ûntwikkelmasine! ](https://willem.com/global/images/6a30ba0135ec.webp)

Oer feiligens: do moatst tige foarsichtich wêze om sa'n âlde kompjûter direkt oan it iepenbiere ynternet te ferbinen. Elke âlde kompjûter is in nijsgjirrich doel foar kompjûterfirussen. Om't ik de pleatslike netwurkbehearder bin, wie ik relatyf wis dat it feilich wie om de kompjûter te ferbinen. (En as hy ûntploft wie, hie it grif in nijsgjirrige passaazje yn dit ferhaal opsmiten tink ik...)

## Ûntwikkelark: cloudkrêft

Dus hoe goed is Windows 98 dan foar moderne softwareûntwikkeling? No, ferjit folweardige moderne yntegreare ûntwikkelomjouwings, der is gjin moderne webbrowser en as der wat crasht op Windows 98 kin de hiele kompjûter fêstrinne (troch de manier wêrop Windows 98 syn prosessen behannelet). Mar it is net allegear min: Notepad is der, de Windows-bestânsbehearder en ik slagge der yn in kompatibele kopy fan PuTTY te finen! Mei PuTTY kinst do op oare kompjûters ynlogge en harren software brûke as wie it op de lokale masine.

![VIM draait op de 486 fia PuTTY](https://willem.com/global/images/4e404681a940.webp)

Mei PuTTY ferbûn ik de âlde laptop mei in moderne Debian Linux firtuele masine dy't yn de cloud draait. De âlde kompjûter waard as "in finster" nei de moderne (ûntwikkel)wrâld, wêrtroch it folslein mooglik wie om dit weblog te programmearjen!