Traha mi mes OS pa tablèt
Instalá i adaptá Debian GNU/Linux riba Surface Go
- Publiká
- Aktualisá
- (kreá )
- Skirbí pa
- Willem L. Middelkoop
- Tópikonan
- Libertat · desèño · eksperimentu · hacking · linux · minimal · tablet
- Vershon humano di e artíkulo aki
- https://willem.com/pap/2020-03-09_traha-mi-mes-os-pa-tablet/
- English
- Making my own tablet OS
- Nederlands
- Mijn eigen tablet OS maken
- Deutsch
- Mein eigenes Tablet-Betriebssystem erstellen
- Español
- Creando mi propio sistema operativo para tablets
- Français
- Fabriquer mon propre système d'exploitation pour tablette
- Italiano
- Creare il mio sistema operativo per tablet
- Português
- Criar o meu próprio sistema operativo para tablet
- Frysk
- Myn eigen tablet-OS meitsje
- Lenganan
- Tradusí for di e original ingles pa un modelo di lenga den dos rònde (traduksion i korekshon) ku un glosario i un kontròl di ortografia; ainda no lesá pa un lektor ku Papiamentu komo lenga mamá.
Resumen
Pa algun aña kaba mi ta usa un tablèt komo mi kompiuter prinsipal, mi gusta su versatilidat. Pero mayoria tablèt ta bin ku un sistema operativo tranká, manera iPadOS, Windows 10S òf Android. Pasobra mi gusta hasi kosnan na mi manera (rar), mi a puntra mi si mi por skapa for di e "prishon di software" aki dor di instalá un sistema operativo liber riba un tablèt. Ta posibel, sigui lesa pa wak kon mi a skapa!
Teksto kompleto
Hardware: Surface Go
Si bo ta pensa di instalá un otro sistema operativo riba un tablèt, bo mester investigá bon e hardware di e tablèt. No tur tablèt por wòrdu instalá di nobo ku un sistema operativo personalisá, algun tin bootloader tranká, chip propietario òf otro obstákulo.

Konosé Surface Go, un tablèt bastante chikí (pantaya di 10"). E tin un prosesador Intel di 64-bit "normal", e tin un bootloader ku por wòrdu desbloká i su hardware ta bon konosí pasobra e ta similar na e "Surface Pro 6" mas bieu. Hardware mas bieu ta algu bon si bo ta pensa riba sistema operativo liber. Mas bieu e hardware ta bira, mas grandi e chèns ku hende a haña manera pa hasié funshoná ku software liber, manera Debian GNU/Linux.
Aktualisá promé!
Antes ku bo kita e sistema operativo propietario for di e tablèt, bo mester usa dje pa aktualisá e firmware. Aktualisá firmware for di kualkier kos ku no ta Windows ta kasi imposibel. E firmware nobo pa Surface a repará hopi bug i a mehorá e rendimentu di e tablèt: bo no ke pèrdè esei!



Skohe un sistema operativo
Ora bo a skohe e hardware di tablèt, bo mester skohe un sistema operativo. Pa varios motibu, mi ta rekomendá bo pa considerá skohe un sistema operativo liber. Ku software liber bo ta liber (di berdat) pa hasié funshoná manera bo ke. Mi gusta Debian, un distribushon di GNU/Linux.

E distribushon Debian GNU/Linux ta un di e mas bieu ku ta eksistí. E ta spesial pasobra esnan ku ta manteniné a ratifiká un kontrato sosial, un dokumento ku ta garantisá ku Debian ta habrí i liber. E por wòrdu instalá riba kasi tur hardware, di ei nan slogan "e sistema operativo universal".
Krea un USB stick bootable
Instalashon di Debian ta hasi ku un USB stick bootable. Mi a usa un otro kompiuter pa download e filenan di instalashon for di https://debian.org. Bo mester krea un medio di instalashon pa pasa e filenan aki bai riba e kompiuter di tablèt.

Riba un otro laptop mi a usa algun komando di terminal pa krea e USB drive bootable. Si bo ta riba Windows òf Mac bo por usa otro herment pa hasi e trabou aki, manera Disk Utilities, Rufus òf unetbootin.
Kuminsá e instalador
Konektá e USB drive bootable na e tablèt Surface, mi a usa un adaptador di USB-C pa ethernet i USB 3.0. E konekshon di red ku kabel ta útil durante instalashon pasobra Debian hopi bia no por karga firmware/driver pa e chipnan propietario di WiFi.

E manera mas fásil pa boot e tablèt Surface for di e USB drive ta via "Advanced Startup Options" den Windows Settings, e ta restart bo kompiuter i ofresé bo diferente opshon di boot i rekuperashon.


Skohe "Use a device" i despues selekshoná "Linpus lite". Ku un tiki di suerte bo ta wòrdu risibí ku e menu di instalador di Debian GNU/Linux.

Sigui ku e instalashon dor di kontestá pregunta manera ki idioma bo ke usa i ki distribushon di teklado bo tin. E instalador lo purba rekonosé bo hardware di red. Pa lástima hopi fabrikante ta mantené nan driver di aparato (firmware) serrá, loke ta hasi imposibel pa Debian inkluí nan ku su koleksion estándar di software (ku mester ta software liber).

Bo por karga e driver di aparato no-liber aki for di un (otro) USB drive tambe, pero segun mi eksperensia ta difísil pa prekarga presis esnan ku bo ta nesesitá. Mi strategia ta pa konektá e kompiuter na un konekshon di red ku kabel durante instalashon i preokupá mi pa e drivernan ku ta falta despues. Ta mas fásil pa agregá nan despues si bo sistema ta online.

Interfas gráfiko di usuario
Hopi app (nabegá riba internet, edita potrèt, dibuhá) ta funshoná bon so via un interfas gráfiko di usuario. Bo tin hopi opshon pa skohe si bo usa software liber. E promé desishon ku bo mester tuma ta si bo ke un "desktop environment" kompletu òf djis un "window manager".
Desktop Environment
Un desktop environment ta duna bo un eksperensia di usuario kompletu, inkluí panel, menu di sistema i applet di estado. E ta bin ku su mes set di aplikashon (di sistema) i aparensia. Miéntras mayoria desktop environment ta ofresé un konfigurashon estándar kompletu, hopi di nan ta ofresé opshon avansá pa personalisá. Wak nan website, lesa tokante nan prinsipio di desèño, i skohe algu ku bo gusta. Desktop environment komun pa Debian ta:
- GNOME: https://www.gnome.org i https://wiki.debian.org/Gnome
- Plasma di KDE: https://kde.org/plasma-desktop i https://wiki.debian.org/KDE
- XFCE: https://xfce.org i https://wiki.debian.org/Xfce
- LXDE: https://lxde.org i https://wiki.debian.org/LXDE
- MATE: https://mate-desktop.org i https://wiki.debian.org/MATE
Window Manager
Diferente di un desktop environment kompletu, un window manager ta duna so un manera pa manehá e bentananan di aplikashon. Hende ta skohe window manager pasobra nan ta mashá minimal, i e usuario mester agregá tur kos ekstra ku su man. Si bo ke tuma bo mes desishon, skohe un window manager por ta un bon punto di partida pa bo interfas gráfiko. Esnan komun ta:
- awesome: https://awesomewm.org
- Openbox: http://openbox.org/
- i3wm: https://i3wm.org
- dwm: https://dwm.suckless.org
- xmonad: https://xmonad.org
Bo mester di berdat tuma bo tempu pa tuma bo mes desishon, pasobra skohe e fundashon pa e interfas gráfiko ta influensiá hopi e eksperensia total. Ta un skoho personal, ku ta wòrdu gia pa preferensia i bo gana di ahustá esaki ku bo man. Mi skoho, pasobra mi tin aña di eksperensia ku dje, ta pa usa e window manager Openbox huntu ku algun herment ekstra ku ta optimalisá mi eksperensia.
Optimalisá e eksperensia
Esaki ta un paso esensial ora bo ta instalá un sistema operativo liber riba un kompiuter. Despues di instalashon, e konfigurashonnan estándar hopi bia no ta adaptá na bo hardware spesífiko, preferensia i kasonan di uso.
Aki ta algun kos ku mi a hasi riba e window manager Openbox:
- Aktualisá e lansamentu 'stable' estándar di Debian pa su rama mas moderno 'unstable'. Esaki ta nifiká ku bo ta haña vershon nobo di software mas lihé, pero kosnan por kibra di bes en kuando. Mi gusta software nobo (pasobra mi ta un desaroyador), bo por rekonsiderá esei.
- Instalá varios driver di aparato no-liber (firmware) pa hasi tur komponente di hardware funshoná, Debian tin un pagina detayá tokante esaki: https://wiki.debian.org/Firmware. Por ta ku bo mester hasi un tiki di investigashon, analisá filenan di log, pa sa kua firmware bo kompiuter mester.
- Usa gnome-network-manager i su applet pa wak e estado di WiFi i pa konektá mi lihé ku diferente red sin kabel
- Instalá Sound on Debian pa hasi e bosina di e tablèt funshoná. Sigurá ku bo kontrolá e opshon di volumen/silensio promé ku bo kere ku bo sistema di audio ta kibrá (por default e ta silensiá!)
- Instalá Blueman pa por konektá ku diferente aparato di Bluetooth
- Usa tint2 komo barra di estado, barra di tarea i barra di lansamentu rápido (ku shortcut pa app ku mi ta usa hopi)
- Krea un script ku ta gira e pantaya outomatikamente e kontenido si mi gira e tablèt
- Instalá tlp pa mehorá e durashon di bateria drástikamente
- Instalá Compton pa redusí hopi e 'tembla' (pa e movimentu ta mas suave) ora mi ta scroll ku e pantaya di tablèt den modo vertikal
- Instalá mi app faborito riba Debian GNU/Linux: e browsernan Firefox i Chromium, Evolution app di mail/kalendario/kontakto, Thunar browser di file, XFCE-terminal emulador di terminal, GIMP manipulashon di imagen, Inkscape edishon di gráfiko di vektor, Filezilla kliente SFTP, Libre Office, Xournal pen/notanan
- Instalá onboard, un teklado virtual pa por tipia tekst ora e teklado di hardware no ta konektá.
- Aplika ku man un repará di kernel di linux pa hasi e Surface Pen funshoná ku e kernel di Linux mas nobo, loke a obligá mi pa kompilá mi mes kernel ku patch.
- Desaktivá Secure Boot pa por boot mi kernel di Linux personalisá







Konklushon
Despues di hopi ora di eksperimentá i afiná mi a krea un eksperensia di sistema operativo pa tablèt ku ta funshoná. Mi por usa dje pa lesa, dibuhá, programá i desèñá.
E sentimentu di komprondé ku bo ta desaroyá den henter e "traha bo mes OS", ta inkreibel, tantu for di un punto di bista tékniko komo di interakshon ku usuario. Ta un oportunidat grandi pa siña i afiná bo habilidat!
Aktualisashon:
Lesa mi artíkulonan di seguimentu tokante: