Minsken helpe mei frije software

Gearfetting

Dizze wike brocht in man syn laptop nei it buorthûs dêr't ik as frijwilliger minsken help mei kompjûterproblemen. De âlde laptop begûn net mear op en moast opnij ynstallearre wurde. Yn plak fan Windows haw ik in frij bestjoeringssysteem ynstallearre. Ik tink dat it wichtich is dat ik dy fertel hoe en wêrom ik dat dien haw.

Folsleine tekst

Alle moandeis help ik minsken yn it buorthûs yn Amsterdam-Zuidoost. Ik doch dit wurk as frijwilliger al in pear jier en do wytst nea krekt wat en wa't der komt. Dizze wike die bliken in ferrassing te wêzen...

In man brocht syn kompjûter yn de hope dat ik him wer wurkjend krije koe. De HP Mini-laptop joech in flaterberjocht doe't er oansette waard: "boot device not found".

Meastentiids is dit flaterberjocht in oanwizing foar hardwarefout (in kapot ûnderdiel) of gegevensbeskeadiging (firus, beskeadige bestânssysteem, ensfh). Mar sa't ik útfine soe... net hielendal dizze kear!

De man fertelde my dat er nei in profesjonele kompjûterreparaasjewinkel gien wie doe't er problemen mei syn masine krige. Dy sizze dat de kapotte kompjûter it bêste ferfongen wurde koe troch in nije, want reparearje wie ûnpraktysk. Se hiene tafallich in geskikte ferfanging op foarried, dy't se handich oanbeaen. Hy sei nee en bewarre syn kapotte kompjûter oant er fan my learde, dy't help biedt by kompjûterproblemen yn it buorthûs.

De ûntbrekkende opstartskiif

Nei in rappe kontrôle, wêrby't ik besocht de kompjûter op te starten en wat diagnoses út te fieren (fia it BIOS), koe ik gjin sinjaal fan de hurde skiif krije. Ik makke de grap dat in kweade kabouter de skiif stellen hie...

Foarstel dy myn ferrassing foar doe't ik seach dat de skiif wier fuort wie, út de kompjûter helle! No begriep de man wêrom't syn kompjûter net mear opstarte woe.

De man fersekere my dat er him net sels fuorthelle hie en dat de reparaasjewinkel him syn skiif net los werom jûn hie. Immen hat him wis nommen, en frustrerend genôch kin ik allinnich fermoedzje wa't (der is gjin bewiis).

De laptop reparearje

Om de laptop te reparearjen moast ik in nije hurde skiif ynstallearje. Hoewol dizze kompjûter net nij mear is, fûn ik him dochs in besykjen wurdich, want ik haatsje it as dingen ferfongen wurde om domme redenen.

Gelokkich hie ik noch in reserveskiif lizzen. Dy lei yn de opslach stof te sammeljen sûnt ik opwurdearre nei in gruttere skiif. Ik tocht dat dizze 160GB 7200RPM SATA-skiif krekt it goede ûnderdiel wie foar de ûngelokkige laptop. Ik joech him de skiif graach fergees.

In hurde skiif ynbouwe is meastentiids net te dreech, mar hardwaremakkers besunigje tsjintwurdich op alles: dat makket reparearjen lestich. It hoecht gjin sein dat ik gjin grutte fan fan de "moderne manier" fan bouwen bin... lym en plakband!

Nei it foarsichtich wer oanbringen fan de tape, wie de ferfangende hurde skiif sûnder fierdere muoite ynstallearre. De kompjûter wie klear om opnij ynstallearre te wurden, want it oarspronklike bestjoeringssysteem Windows 7 Starter wie mei de oarspronklike skiif ferdwûn.

Frije software kieze

Foar de laptop fan de man woe ik in bestjoeringssysteem dat goed wurkje soe. Mar boppe alles woe ik in bestjoeringssysteem dat gjin besykjen die om dizze man wat te ferkeapjen.

In myn jierren as frijwilliger haw ik software dit sjoen dwaan. Lykas antivirussoftware dy't oanstiet op it opwurdearjen fan dyn abonnemint en dy bang makket mei útsichten op ûndergong en ramp as do dat net docht. Ik moast minsken mear as ien kear gerêst stelle en har fersekerje dat har kompjûter prima wie (nettsjinsteande dizze berjochten!). Of in prima kompjûter dy't dy oanstiet om it bestjoeringssysteem nei Windows 10 op te wurdearjen.

Minsken reitsje yn de war tusken kritike feiligensupdates (dy't wichtich binne) en kommersjele upgrades (dy't foaral de softwaremakker tsjinje). Foar de laptop haw ik in bestjoeringssysteem keazen dat de man tsjinnet, en gjin bedriuw dat winst sykje. Dit soarte software hjit "frije software".

Frije software besiket de brûker net te kontrolearjen, te kommersjalisearjen of te manipulearjen. Faak is it fergees as yn "free beer", mar fansels giet it by it "frij" yn "frije software" om de frijheid dy't de brûker ûnderfynt by it wurkjen mei syn kompjûter.

In frij bestjoeringssysteem kieze

De measte minsken keapje har kompjûter mei in bestjoeringssysteem der al op. Foar in soad PC's is dat Windows en foar kompjûters fan Apple is it macOS. Net in protte minsken beseffe dat der alternative bestjoeringssystemen binne, ynklusyf frije.

Wat is in bestjoeringssysteem?

In bestjoeringssysteem is de krúsjale software om in kompjûter te brûken. Mei in bestjoeringssysteem kin men in soad dwaan, sûnder kin de kompjûter hielendal net draaie. In bestjoeringssysteem bestiet út in soad programma's, ynklusyf applikaasjes, biblioteken, ûntwikkelark en spultsjes.

It GNU-bestjoeringssysteem

Yn 1984 begûn de ûntwikkeling fan in frij bestjoeringssysteem, GNU. It wie makke om Unix-programma's út te fieren (in breed brûkt bestjoeringssysteem yn dy tiid), mar fanwegen de rjochting op softwarefrijheid wie it net itselde as Unix. Neffens hackertradysje is de namme "GNU" in rekursyf akronym foar "GNU's not Unix". Yn 1990 wie it GNU-systeem hast klear, allinnich de kernel, it wichtichste ûnderdiel, ûntbriek noch.

Wat is in kernel?

De kernel is in kompjûterprogramma dat de boarnen fan de kompjûter behearsket, lykas geheugen, opslach en oare hardware. Hy stelt dizze boarnen beskikber foar oare programma's dy't do útfierst. Dêrom is de kernel in essensjeel ûnderdiel fan it bestjoeringssysteem.

De Linux-kernel

Yn it begjin fan de njoggentiger jierren waard de Linux-kernel ûntwikkele en net folle letter waard er as frije software beskikber steld. Mei de beskikberens fan in frije kernel koenen minsken no in folslein frij systeem meitsje: in GNU-bestjoeringssysteem mei in Linux-kernel.

Distribúsjes

Tsjintwurdich binne der in soad ferskillende farianten fan it GNU/Linux-systeem, faak distribúsje neamd. Populêre distribúsjes binne Ubuntu, Fedora, Redhat, Suse en Debian. In faak makke flater is it hiele systeem "Linux" te neamen, want it hiele systeem is folle mear as allinnich de kernel. It is better om de namme te neamen, lykas "Debian GNU/Linux", dat de Debian-ferzje fan GNU mei in Linux-kernel betsjut.

Ferskillen tusken distribúsjes

Dizze distribúsjes ferskille foaral yn de wize wêrop't se organisearre binne en prioriteiten stelle. Soms wurdt in distribúsje ûnderhâlden troch in bedriuw (lykas Redhat, of Canonical fan Ubuntu) en soms is it in groep minsken dy't gearwurkje en in mienskiplike wearde diele. Dy wearden kinne alles wêze fan ekstreme oanpasberens fan de software (lykas Gentoo) oant mear prinsipiële dingen, lykas wa't de software besit en kontrolearret.

Debian GNU/Linux

De distribúsje Debian GNU/Linux is ien fan de âldste distribúsjes. It is bysûnder, om't de ûnderhâlders in sosjaal kontrakt oannommen hawwe, in dokumint dat garandearret dat Debian iepen en frij is.

In teory soe dit prachtich en geweldich wêze. Mar wêrom brûkt dan net elkenien frije software? Dat komt om't software op hardware wurkje moat, en tige faak hâlde hardwarefabrikanten de wurking fan har chips foar harsels. Dat makket it lestich om frije software te ûntwikkeljen dy't de hardware oanstjoert.

Dizze problemen mei hardwarestjoerprogramma's kinne it lestich meitsje om frije software op dyn kompjûter te krijen.

Debian GNU/Linux ynstallearje

Ik besleat Debian op de laptop fan de man te ynstallearjen. Ik brûkte in oare kompjûter om de ynstallaasjebestannen te downloaden fan https://debian.org. Do moatst in ynstallaasjemedium meitsje, lykas in opstartbere USB-stick, om dizze ynstallaasjebestannen op de doelkompjûter te krijen.

Op in oare laptop haw ik wat terminalkommando's brûkt om de opstartbere USB-stick te meitsjen. As do Windows of Mac brûkst, kinst oare ark brûke om dit te dwaan (lykas Skiifhulpprogramma of unetbootin).

Dan stekst de USB-stick yn de kompjûter en set him oan. Mooglik moatst yn it BIOS om it opstarten fan de kompjûter fan de USB-stick ta te litten. By dizze laptop moast ik op F9 drukke om de USB-stick as opstartskiif te kiezen.

De ynstallaasje fan Debian kinst it bêste beskriuwe as in rige stappen dêr't do fragen oer de ynstallaasje beäntwurdzje moatst. Lykas de taal, tiidsône en de winske ynternetferbining kieze.

Dit is dêr't de problemen begûnen: de laptop hat in WiFi-chip dêr't gjin frij softwarestjoerprogramma foar is. Dêrtroch fregen it Debian-ynstallaasjeprogramma my om in net-frij stjoerprogramma te leverjen. De ynstallaasje koe net ôfmakke wurde, om't dêrfoar noch ekstra ynstallaasjebestannen delhelle wurde moatte.

Dizze net-frije stjoerprogramma's wurde soms levere troch de hardwarefabrikanten. Debian hat in "non-free"-repository dêr't se stjoerprogramma's bewarje dy't wol wurkje (mar net as "frij" yn de folsleine frijheid beskôge wurde). It is in kompromis dat soms net te ûntkommen is as do in bepaald stik hardware wurkjend krije moatst.

Yn plak fan te knoeien mei net-frije stjoerprogramma's by de ynstallaasje, haw ik in stik hardware brûkt dat perfekt wurkjende frije softwarestjoerprogramma's hat. Dizze "Alfa One" USB-WiFi-adapter is net de fluchste draadleaze ynternetadapter, mar hy wurket hast altyd. Of do kinst in bekabele ethernetferbining besykje of besykje de goede net-frije stjoerprogramma's op it ynstallaasjemedium op te nimmen.

Dêrmei kinst de ynstallaasje dwaan. Nei it ynstallearjen fan it bestjoeringssysteem kinst him opstarte. Fan dêrút haw ik de ûntbrekkende WiFi-stjoerprogramma's ynstallearre mei wat terminalkommando's. Do kinst in soad ynformaasje en ynstruksjes fine op de Debian wiki.

Konklúzje

It koste wat muoite, mar de laptop wurket wer, dizze kear mei frije software. It kin even duorje foar de man wend is oan de nije software, mar ik bin der wis fan dat er syn wei wol fynt. Hy is altyd wolkom foar help yn it buorthûs. Dit is net de earste dy't ik mei frije software holpen haw. Oaren giene foarôf en komme no geregeld efkes by. It grappige is dat sa'n "frije-softwarelaptop" ienris oan it wurk, minder problemen jout as syn Windows-tsjinhinger!

Myn ûnderfining is dat minsken echt genietsje kinne fan frije software op har kompjûter. It is benammen moai dat dizze software de brûker net besiket te ferrifeljen om ûnnedige updates, upgrades en abonneminten te keapjen. As software-ûntwikkelder sels bin ik der net tsjin om jild út te jaan oan software. Programmeurs moatte betelle wurde, want se hawwe famyljes te ûnderhâlden. Mar foar my kin dat nea rjochtfeardigje dat brûkers ferrifele of bang makke wurde. Dat betsjut dat as ik oan net-frije software wurkje, ik altyd ien ding yn gedachten hâld: haw wat respekt foar de brûker!

Ek help nedich?

As do frije software in kâns jaan wolst, kin ik dy helpe mei it ynstallearjen en brûken. Do bist wolkom yn de buorthuzen yn Amsterdam:

• Buurtwerkkamer Samen Sterk, Bijlmer Oost (Gravestein 3, Amsterdam) op moandei fan 10:00-12:00 oere
• Buurtwerkkamer Multibron (Albert Camuslaan 103A, Amsterdam) op moandei fan 13:00-15:00 oere