Lenganan: English · Nederlands · Deutsch · Español · Français · Italiano · Português · Papiamentu · Frysk

Index / Artíkulonan / Yuda hende ku software liber

Yuda hende ku software liber

Instalá Debian GNU/Linux riba un laptop bieu

Publiká
Aktualisá
(kreá )
Skirbí pa
Willem L. Middelkoop
Tópikonan
Amsterdam · Sirkulá · Durabel · Libertat · presupuesto · medio ambiente · hacking · instrukshon · laptop · linux · network · hende · reparashon · boluntario
Vershon humano di e artíkulo aki
https://willem.com/pap/2018-07-20_yuda-hende-ku-software-liber/
English
Helping people with free software
Nederlands
Mensen helpen met vrije software
Deutsch
Menschen mit freier Software helfen
Español
Ayudando a la gente con software libre
Français
Aider les gens avec des logiciels libres
Italiano
Aiutare le persone con il software libero
Português
Ajudar pessoas com software livre
Frysk
Minsken helpe mei frije software
Lenganan
Tradusí for di e original ingles pa un modelo di lenga den dos rònde (traduksion i korekshon) ku un glosario i un kontròl di ortografia; ainda no lesá pa un lektor ku Papiamentu komo lenga mamá.

Resumen

E siman aki un señor a trese su laptop na e sentro di komunidat kaminda mi ta yuda hende ku problema di kompiuter manera boluntario. E laptop bieu no tabata kuminsá mas i mester a wòrdu instalá di nobo. En bes di Windows, mi a instalá un sistema operativo liber. Mi ta pensa ku ta importante pa mi konta bo kon i dikon mi a hasi esei.

Teksto kompleto

Kada djaluna mi ta yuda hende den e sentro di komunidat lokal na Amsterdam-Zuidoost. Mi ta hasi e trabou aki manera boluntario pa algun aña kaba i bo nunka sa kiko i ken lo aparesé. E siman aki a resultá ta un sorpresa...

E laptop manera e a yega na e sentro di komunidat
E laptop manera e a yega na e sentro di komunidat

Un señor a trese su kompiuter ku speransa ku mi lo por hasi e traha di nobo. E laptop HP Mini a mustra un mensahe di fayo ora e tabata prendé: "boot device not found".

Boot device not found: esei no ta bon
Boot device not found: esei no ta bon

Normal e mensahe di fayo aki ta un indikashon di fayo di hardware (parti kibrá) òf di dato korumpí (virus, filesystem danjá, etc). Pero manera mi lo haña sa... no presis e biaha aki!

E señor a konta mi ku e a bishitá un tenda profeshonal di reparashon di kompiuter ora e a tin problema ku su mákina. Nan a bisa e ku mihó ta kambia e kompiuter kibrá pa un nobo, pasobra reparashon no tabata práktiko. Por kasualidat nan tabata tin un reemplaso apropiá na stock, ku nan a ofresé fásil. E a refusá i a keda ku su kompiuter kibrá te ora e a tende di mi, ku ta ofresé yudansa ku problema di kompiuter den e sentro di komunidat lokal.

E disko di arranke ku ta falta

Despues di un inspekshon lihé kaminda mi a purba arankà e kompiuter i kore algun diagnóstiko (via e BIOS), mi no por a haña ningun senjal di e disko duro. Mi a hasi broma ku talbes algun leprechaun malu a hurta e disko...

E mensahe di fayo tabata korekto, literalmente: e disko di arranke ta falta!
E mensahe di fayo tabata korekto, literalmente: e disko di arranke ta falta!

Imaginá mi sorpresa ora mi a wak ku e disko di bèrdat a bai, kitá for di e kompiuter! E señor awor a komprondé dikon su kompiuter no tabata kuminsá mas.

E señor a garantisá mi ku e mes no a kita e disko, i ku e tenda di reparashon no a duna e su disko apart. Un hende a kohe e, sigur, i ku frustrashon mi por so sospechá ken (no tin prueba).

Aranjá e laptop

Pa aranjá e laptop, mi mester a instalá un disko duro nobo. Maske e kompiuter aki no ta nobo mas, mi a considerá ku e ainda bale un purba, pasobra mi no ta stima ora kosnan ta wòrdu reemplasá pa motibu stupido.

Disko di reemplaso
Disko di reemplaso

Mal bon mi tabata tin un disko di reserva. E tabata huntá stòf den magasin for di ora ku mi a aktualisá na un disko mas grandi. Mi a pensa ku e SATA di 160GB 7200RPM aki tabata presis e parti korekto pa e laptop ku no tabata tin suerte. Mi tabata kontentu di ofresé e señor e disko aki gratis.

Instalá un disko duro normal no ta hopi difísil, pero fabrikante di hardware ta tin e tendensia di bahá kosto riba tur kos awe dia: loke ta hasi reparashon mas difísil. No mester bisa ku mi no ta un gran fan di e "manera moderno" di konstrukshon... goma i tape pegahós!

Instalá e disko den e laptop
Instalá e disko den e laptop

Despues di pone e tape bèk ku kuidou, e disko duro di reemplaso a wòrdu instalá sin mas difikultat. E kompiuter tabata pronto pa wòrdu instalá di nobo, pasobra e Windows 7 Starter original a disparesé huntu ku e disko original.

Disko di reemplaso skondí hopi paden di e laptop
Disko di reemplaso skondí hopi paden di e laptop

Skohe software liber

Pa e laptop di e señor mi tabata ke un sistema operativo ku lo traha bon. Pero promé di tur, mi tabata ke un sistema operativo ku no lo purba bende e señor ningun kos.

Durante mi añanan manera boluntario, mi a wak software hasi esaki. Manera software anti virus ku ta apurá bo pa aktualisá bo suskripshon, ku ta spanta bo ku prospekto di destrukshon i desaster si bo no hasi. Mi tabata mester konsolá hende mas ku un biaha, i garantisá nan ku nan kompiuter tabata bon (maske tabatin e mensahenan ei!). Òf, un kompiuter perfekto bon, ku ta apurá bo pa aktualisá e sistema operativo pa Windows 10.

Hende ta konfundí aktualisashon kritiko di siguridat (ku ta importante) ku upgrade komersial (ku prinsipalmente ta sirbi e fabrikante di software). Pa e laptop mi a skohe un sistema operativo ku ta sirbi e señor, no un kompania ku ta buska ganashi. E tipo di software aki ta yama "software liber".

Software liber no ta purba kontrolá, komersialisá òf manipulá e usuario. Hopi biaha e ta gratis manera "serbes gratis", pero mas prinsipalmente e "liber" den "software liber" ta referí na e libertat ku e usuario ta eksperimentá ora e ta traha ku su kompiuter.

Skohe un sistema operativo liber

Mayoria di hende ta kompra nan kompiuter ku un sistema operativo kaba instalá. Pa hopi PC esei ta Windows i pa kompiuter di Apple e ta macOS. Poko hende ta realisá ku tin sistema operativo alternativo disponibel, huntu ku esnan ku ta liber.

Kiko ta un sistema operativo?

Un sistema operativo ta e software krusial pa kuminsá usa un kompiuter. Ku un sistema operativo, hende por hasi hopi kos; sin un, e kompiuter no por kore ni un poko. Un sistema operativo ta konsistí di hopi programa, huntu ku aplikashon, bibliotek, erramienta di desaroyo i wega.

Sistema operativo GNU

Hopi tempu pasá, na 1984, e desaroyo di un sistema operativo liber a kuminsá, GNU. E tabata desèñá pa kore programa di Unix (un sistema operativo hopi usá e tempu ei), pero pa motibu di su fokus riba libertat di software e no tabata e mesun ku Unix. Sigui tradishon di hacker e nòmber "GNU" ta un akrónimo rekursivo di "GNU's not Unix". Pa 1990 e sistema GNU tabata kasi kompletu; e úniko komponente prinsipal ku tabata falta tabata e kernel.

Kiko ta un kernel?

E kernel ta un programa di kompiuter ku ta kontrolá e rekursonan di e kompiuter, manera memoria, lugá di warda i otro hardware. E ta pone e rekursonan aki disponibel pa otro programa ku bo ta kore. Pa esei, e kernel ta un parti esensial di e sistema operativo.

Kernel di Linux

Pa kuminsamentu di e añanan nobenta e kernel di Linux a wòrdu desaroyá i no hopi despues e a wòrdu pone disponibel manera software liber. Ku e disponibilidat di un kernel liber, hende por krea un sistema liber kompletu: un sistema operativo GNU ku un kernel di Linux.

Distribushon

Awe tin hopi variante diferente di e sistema GNU/Linux, yamá hopi biaha un distribushon. Distribushon popular ta Ubuntu, Fedora, Redhat, Suse i Debian. Un eror komun ta yama henter e sistema "Linux", pasobra e sistema kompletu ta hopi mas ku so e kernel. Ta mihó pa spesifiká e nòmber, manera "Debian GNU/Linux", ku ta nifiká e vershon Debian di GNU ku un kernel di Linux.

Distribushon di GNU/Linux
Distribushon di GNU/Linux

Diferensia entre distribushon

Prinsipalmente e distribushonnan aki ta diferá den e manera nan ta organisá i prioritisá. Di bes en kuando un distribushon ta wòrdu mantené pa un kompania (manera Redhat, òf Canonical di Ubuntu), i di bes en kuando ta un grupo di hende ku ta traha huntu i ku ta kompartí un balor komun. E balornan aki por ta kualkier kos, for di personalisashon ekstremo di software (manera Gentoo) te kosnan mas prinsipal, manera ken ta doño i ta kontrolá e software?

Debian GNU/Linux

E distribushon Debian GNU/Linux ta entre e mas bieunan ku ta existí. E ta spesial pasobra e hendenan ku ta mantené dje a ratifiká un kontrakto sosial, un dokumento ku ta duna garantia ku Debian ta habrí i liber.

En teoria esaki lo ta grandioso i fantástiko. Pero anto, dikon no tur hende ta usa software liber? Esei ta pasobra software mester traha riba hardware, i hopi biaha, fabrikante di hardware ta warda e funshonamentu interno di nan chip pa nan mes. Esaki ta hasi difísil pa desaroyá software liber ku ta kontrolá e hardware.

E problemanan aki ku driver di hardware por hasi difísil pa haña software liber funshoná riba bo kompiuter.

Instalá Debian GNU/Linux

Mi a disidí pa instalá Debian riba e laptop di e señor. Mi a usa un otro kompiuter pa download e filenan di instalashon for di https://debian.org. Bo mester krea un medio di instalashon, manera un USB-drive bootable, pa hiba e filenan di instalashon na e kompiuter di destino.

Download Debian
Download Debian

Riba un otro laptop mi a usa algun komando di terminal pa krea e USB-drive bootable. Si bo ta riba Windows òf Mac bo por usa otro erramienta pa hasi e trabou aki (manera Disk Utilities òf unetbootin).

Krea USB-drive bootable pa instalashon
Krea USB-drive bootable pa instalashon

Despues bo ta konektá e USB-drive den e kompiuter i prendé e. Talbes bo mester habri e BIOS pa pèrmití e kompiuter arankà for di e USB-drive. Den kaso di e laptop aki mi mester a primi F9 pa skohe e USB-drive manera disko di arranke.

E prosedura di instalashon di Debian ta mihó deskribí manera un serie di pasu ku ta involukrá kontestá pregunta tokante e instalashon. Manera skohe e idioma, zona di tempu i e konekshon di internet prefer.

Instalá Debian ta rekerí kontestá pregunta manera e idioma deseá
Instalá Debian ta rekerí kontestá pregunta manera e idioma deseá

Aki e problema a kuminsá: e laptop tin un chip di WiFi ku no tin driver di software liber. Esaki a hasi e instalador di Debian pidi mi pa duna un driver di software no liber. E instalashon no por a kompletá pasobra e mester download file adishonal di instalashon.

E driver di software no liber aki di bes en kuando ta wòrdu duná pa e fabrikantenan di hardware. Debian tin un repositorio "non-free" kaminda nan ta warda driver di software ku sí ta funshoná (pero no ta wòrdu konsiderá "liber" manera libertat final). Ta un kompromiso ku di bes en kuando ta difísil pa skapa si bo mester haña un parti spesífiko di hardware funshoná.

En bes di molestá ku driver no liber durante e instalashon, mi a usa un parti di hardware ku tin driver di software liber ku ta funshoná perfekto. E adaptador USB WiFi "Alfa One" aki no ta e adaptador di internet sin kabel mas lihé, pero kasi semper e ta funshoná. Òf bo por purba un konekshon ethernet ku kabel òf purba inkluí e driver no liber korekto riba e medio di instalashon.

E adaptador WiFi Alfa One 802.11b ta wòrdu rekonosé pa e instalador di Debian
E adaptador WiFi Alfa One 802.11b ta wòrdu rekonosé pa e instalador di Debian

Esaki lo pèrmití bo hasi e instalashon. Despues di instalá e sistema operativo bo por prendé e. Di aki, mi a instalá e driver di WiFi ku tabata falta ku algun komando di terminal. Bo por haña hopi informashon i instrukshon riba e wiki di Debian.

Konklushon

A tuma algun esfuerso, pero e laptop ta traha di nobo, e biaha aki ku software liber. Por tuma algun tempu pa e señor kostumbrá ku e software nobo, pero mi ta sigur ku e lo haña su kaminda. E ta semper bon bini pa yudansa na e sentro di komunidat lokal. Esaki no ta e promé persona ku mi a yuda ku software liber. Otronan a bin promé ku e señor aki i awor nan ta pasa regular. Loke ta graciosu ta ku un biaha bo a pone nan traha, e "laptop di software liber" aki ta parse di tin menos problema ku nan kontraparte di Windows!

E laptop ta traha di nobo, e biaha aki danki na software (mayormente) liber
E laptop ta traha di nobo, e biaha aki danki na software (mayormente) liber

Ta mi eksperensia ku hende por di bèrdat gosa di software liber riba nan kompiuter. Ta spesialmente agradabel ku e software aki no ta purba hasi e usuario kompra aktualisashon, upgrade i suskripshon ku no ta nesesario. Manera desaroyador di software mi mes, mi no ta kontra di gasta placa riba software. Programadónan mester wòrdu pagá pasobra nan tin famia pa mantené. Pero pa mi, esaki nunka no por hustifiká tromp òf spantá usuario. Esei ta nifiká ku semper ku mi ta traha riba software no liber, tin un kos ku mi ta tene na mente: tin un poko di respeto pa e usuario!

Bo tambe mester yudansa?

Si bo ke purba software liber, mi por yuda bo ku instalá i usa e. Bo ta bon bini na e sentronan di komunidat lokal na Amsterdam:

  • Buurtwerkkamer Samen Sterk, Bijlmer Oost (Gravestein 3, Amsterdam) djaluna di 10:00-12:00 ora
  • Buurtwerkkamer Multibron (Albert Camuslaan 103A, Amsterdam) djaluna di 13:00-15:00 ora

Formatonan di mákina di e página aki